Gr: B @ 4 0 J 6 ` H (adj). L: agens, -tis.

A: agent. F: agent. G: Taetige; Der, aý Das Wirkende. H: agente. I: agente. P: agente. R: (déjatel).

1. Aganta estas participa formo de la verbo agi, kaj sekve signifas la agon adjektive, kiel kvalito de la subjekto aganta (vd 1010). Ekzemple, aganta intelekto (vd 5). Kiel sciate, verbo povas fleksii kiel modale, foje kiel substantivo (infinito), foje kiel adjektivo (participo).

2. Aganto estas substantivido de la participo de la verbo agi (vd). Ekzemple, aganto de bono.

Nuance, kaýzo (aý kaýzanto) estas pli vaste dirite de æiu subjekto de efikigo, dum aganto estas subjekto de aparta efikigo, precipe kun interna iniciato kaj rezulto, kiel ekzemple de volo.

Kontraste, faranto efikigas ion eksteran.

Semantike, neeblas radikale distingi inter aganto, kaýzanto, faranto. Kvankam ke oni povas nur agi, ekzemple nur pensi kaj nur voli, sen fari ion, kutime tamen oni samtempe agas kaj faras ion. Pro tio en la homa kunteksto paroli pri ago povas jam signifi faron. Same, aganto povas signifi jam faranton. Sed rekomendindas konservi tiun vorton aganto nur por la imanenta operacio.

Ankaý en la fizika kampo okazas operacioj kun imanenta karaktero. Pro tio ekzemple, en kemiaj fenomenoj, oni diras, ke kelkaj elementoj agas kaj reagas, kaj estas do efektive agantoj, ne nur farantoj. Pro tiu diferenco okazas la koncernaj lingvoj esprimoj: animitaj agantoj kaj neanimitaj agantoj.

Inter la animitaj agantoj denove okazas subdivido por distingi inter: liberaj agantoj, kun kapablo de moralaj kaj juraj agoj, kaj ne liberaj agantoj (vd 110, 5).

Fine, por plenumi la komparojn, inter aganto kaj kaýzo, oni atentu ke okazas kvar fundamentaj kaýzoj: efika kaýzo kaj cela kaýzo, forma kaýzo kaj materia (pasiva) kaýzo.

Aganto estas ekvivalento de efika kaýzo. Sed, pro la karakterizo de la participa modalo, aganto emfazas la kvaliton posedatan de tiu, kiu agas, efika kaýzo nur la kaýzecon en si mem kiel principo de la rezulto. Sed se oni diras efika kaýzanto la signifo fariøas almenaý paralele simetria.

3. Verbaj voæoj. Havas aganto karakterize aktivan aspekton. Konsekvence en lingvo-esprimoj povas okazi specialaj aktivaj kaj pasivaj verbaj formoj, dirataj voæoj.

En la aktiva verba voæo la subjekto estas aganto; ekzemple, Johano helpas Petron.

En la pasiva verba voæo la subjekto estas paciento de alia aganto. Ekzemple, Petro estas helpata de Johano.

En mediala voæo la ago estas prezentata sen rilatigi øin nek al la aganto nek al la paciento. Ekzemple, fariøis lumo.

Per pluraj gramatikaj parolmanieroj eblas karakterizi la tri voæojn. La plej simpla estas la sintakso, rekonebla per la strukturo de la frazo. Kelkaj lingvoj uzas inkluzive apartajn morfemojn kaj sufiksojn. Sed ne estu tro da vario, por ne malfaciligi la sistemon; nek estu manko da rimedoj, por ne konfugizigi la mesaøon.

4. Specoj de agantoj. Laýforme, ekzemple, aganto povas esti, ekzemple, libera kaj ne libera aý determinita, forta kaj malforta. Tiu divido de aganto similas al tiu de ago (vd ,110,4).

Laýmaterie, aganto povas esti, ekzemple, aý psika, aý biologia, aý psika. Subspecoj estas ekzemple, kemia aganto enkadre de la fizkaj agantoj. Enkadre de la psikaj agantoj elstaras inteligente kaj volo.

5. Aganta intelekto (vd 3104), < @ Ø H B @ 4 0 J 4 6 ` H , laý esprimo uzata de Aristotelo, kaj latine intellectus agens, estas esprimo, por nomi la kapablon de abstraktado de la intelekto, konceptata tiu-rilate kiel aktiva kapablo.

Kontraste, la kapablo de la kompreno mem, estas nomata pasiva intelekto, kiu tradulas la grekan < @ Ø H B " 2 0 J 4 6 ` H pasiva intelekto kaj la latinan intellectus passivus. Tiu fina kompreno de la enhavo mem aktualiøas per la abstraktigita nocio. Kompreneble, la operacio de abstraktado ne estas la samo, ke la kompreno de la abstraktigita afero, æar unu estas aktiva kaj la alia, certamaniere, pasiva.

Aristotelo estas kreinto de la doktrino pri tiuj du intelektoj (Pri la animo, III, 5). Pri la hipotezo okazis dum la jarcentoj la akcepto de unuj, - ekzemple Tomaso el Akvino, - kaj malkonsento de aliaj.

6. Libera aganto estas dirate pri la homa volo (vd).

Cetere, libera aganto havas respondecon (vd) pri siaj agoj, malrekte pri la aliaj agoj de li kontroleblaj. Instintktoj estas determinitaj de la stimulantaj objektoj, sed per la racio eblas kontroli tiujn objektojn, kaj sekve malrekte gvidi la tutan procezon.
 

    E. Pauli.  

 

AGÁPE, -ES. (Gr: 0105).

1. Greka vorto, • ( V B 0 , -0 H ekvivalentas al frateca amo, foje al frateca kunmanøado.

Kompare, karitato (vd), latine caritas, siavice el carus (= estimata, preze alta), signifas preskaý la samon, kaj situas en la kunteksto de la grekaj N48\" kaj ĻDTH.

La vorto agápe, kiam uzata por signifi fratecan kunmanøadon, estis la ofta senco per kiu la tekstoj de la Nova Testamento, greke verkitaj, parolis pri la renkontiøoj fare de la kristanoj, kiujn ili heredis de la esenoj (vd 1938). En la praa origino estas la juda pasko (vd), kaj pro tio la kristana agápe nomiøas nova pasko.

Pri la detaloj de tiu kristana rita •(VB0, aý eýkaristio (vd 2026) malakordas la kristanoj mem. La benita manøenda pano estas, por unuj, la reala manøo de la karno de Kristo; por aliaj estas nur la simbola ripetado de la lasta manøo fare de Jesuo.

Kalvinistoj (vd) diras, ke en eýkaristio æio estas simbolo. Kontraste aliaj kredas je la reala æeesto de Jesuo ; sed katolikoj diras, ke la æeesto fariøas per la transsubstrancigado de la pano en la substancon de Jesuo (malaperas unu, aperas alia), dum luteranoj asertas ke la æeesto okazas per kunsubstancigado (aperas la dua, sen malapero de la unua).

3. La frateca amo, signifata per agápe, esplorata foje de kristanaj verkistoj, elstarigas ke tiu amo estas pli signifa ol la simpla eroso (vd).

Tiu-rilate elstaras la verko de A. Nygren Eros und Agápe. Gestaltwandlungen der christlichen Liebe (germana eld., 1930-19).

En tiu kampo okazis ankaý la interdiskutado fare de E. Gilson kaj P. Rousselot, kiuj malsame interpretis la pensojn de la mistikulo Sankta Bernardo el Claraval (1091-1153). pri la fizika amo (aý deziro) kaj pri la ekstaza amo (sindonemo), æu la dua supozas kaj pasas per la alia, æu ne.
 

    E. Pauli.  

AGAPISMO (N). 0106.

A: agapismo. H: agapismo. P: agapismo.

1. Etimologie, agapismo estas vorto kreita surbaze de la greka • ( V B 0 (= amo frateca). Substantiva radiko.

2. Agapismo estas doktrino pri la evoluo surbaze de la øenerala amo inter la aferoj. La binareco de la naturo okazas per la afina (vd 0098) karaktero de la aferoj.

La usonano Charles Sanders Peirce (Chance, love and logic, p. 266 ks) nomis per agapismo al la "leøo de evolua amo", de li defendata. Laý tiu leøo la kosma evoluo kreskigus la fratan amon inter homoj.
 

    E. Pauli.  

AGATODICEO (N). 0107.

A: agatodicea. F: agatodicée. G: Agatodizee. H: agatodicea. I: agatodicea. P: agatodicea. R:

1. Erudicia vorto, agatodiceo fariøis per kunmeto el la grekaj •("2`H (= bona) kaj *46"4` T (= rekoni kiel prava, pravigi), same formita kiel, ekzemple, teodiceo (vd). Komparu ankaý kun agatologio (vd 0108).

2. Agatodiceo estas traktažo pri la pravigo de bono.

Tiusence, okazas paralelismo kun la eseo de Leibniz, nome Teodiceo (= pravigo pri Dio).

Menciindas pri la bono, kiel temo, libro de la rusa Vladimir Soloviev La pravigo de bono (Opravdanié dobra, 1917).

Jam kontraý la praa manikeismo (vd) reagis Aýgusteno (354-430), avertante pri la naturo de bono kaj pri malbono, kiel manko de bono.

3. La problemo de bono estas diskutenda ekde ties ebleco mem. Kontraste, la demando pri malbono devas ankaý ricevi respondon. Sed tiu respondo pri la malbono nur eblas kun deirpunkto el la bono, kies manko øi estas.
 

    E. Pauli.  

AGATOLOGIO (N). 0108.

A: agathology. F: agathologie. G: Agathologie. H: agatologia. I: agatologia. P: agatologia. R:

1. Erudicia vorto, agatologio devenas el la greka • ( " 2 ` H (= bona) kaj 8 ` ( @ H (= scienco).

Tamen estas iom da rilato inter bono kaj belo, sekve ankaý inter agatologio kaj estetiko (vd).

Laýsignife, belo estas tio, kio elstaras, kaj estas agrabla, kiam øi estas konata, æefe de la okuloj, oreloj kaj intelekto. Kvankam belo estas rekte la elstaro de la esencoj, malrekte øi estas agrablažo do ankaý io bona kaj objekto dezirata.

La doktrino pri bono jam gravis por la grekoj. Gnozeologie kaj ontologie, Platono interpretis bonon kiel ekstermondan realažon, kaj kiu servas kiel arketipo de monda bono (Rep. VII, 517 d).

Aristotelo provis montri, ke bono estas propražo de æiu ento kaj ke malbono estas nur manko de postulata bono

    E. Pauli.  

 

AGERE SEQUITUR ESSE (L: 0109).

AGI, -O (*). 0110.

Gr: BDVFFT; BD?>4H, -,TH . L: ago, -cti, -ere; actio, - onis.

A: act; action. F: agir; action. G: taten; Tat, Handlung. H: actuar; acción. I. Agire; azione. P: agir; ação. R: (déjstvovat); (déjstvie).

1. Etimologie, agi, el la latina agere, por signifi kapablon krei rezulton. La hindo-eýropa radiko ag- enhavas la fundamentan sencon peli antaýen, gvidi, konduki. Tiu origina senco okazas en la sanskrita kaj restis en la latina kaj greka. Sed en la latina la senco evoluis semantike, øis la nuna signifo de agi.

Verba radiko. Vortformoj: agi (ntr), aga, ago, agado, aganto (vd) agema, agigi, kontraýagi (ntr), kunagi, misago, neaga, neagema, reagi (ntr), reago (vd), reagoinduktado, reagilo, superreago, senagado.

Nuance, operacio (vd) elstarigas la procezon de ago, laý kiu ekzemple sekviøas la operaciantaj partoj okaze de ago, dum la ago mem karakteriziøas rekte per la estiøo de io.

Faro (vd) estigas ion ekstere al la ago, dum ago mem estas afero unue imanenta; sed, la ago povas en dua momento havi eksteran faron.

Tiel same kiel faro, produkto (vd) ankaý okazas ekstere rilate la agon fundamente.

3. Semantiga ïanøemo de la sencoj de ago kaj faro. Foje per mallarøiøo de la sencoj, foje per striktiøo, - kaj kontrolo de la kunteksto, - uzeblas ago kiel faro, inverse faro kiel ago. Tio okazas precipe, kiam samtempe okazas ago kaj faro. Krimulo, ekzemple, malbone agas. Tio signifas ankaý, ke li malbonon faras. La variebleco en la etendo de ago estas okazigata ankaý pro la multobleco de la subalternaj nocioj kunordigataj de la porfiria arbo de tiu-æi kategorio.

Ago en ampleksa senco diriøas pri æio, kio rilatas al la fundamenta kategorio de ento operacie aktiva. Tiusence, ena ago, kiel ekzemple volo, kaj ago kun ekstera efiko, kiel ekzemple faro, estas same inkluzivitaj sub la øenerala nomo de ago.

Ago en striktasenco, tamen, diriøas nur por operacio kun ena rezulto, kiel ekzemple ago de volo, ago de la penso (penso estas unue ago, kaj due esprimo).

Diference, operacio kun ekstera rezulto, tio estas kun rezulto en alia objekto, nomiøas faro, kiel jam dirite.

La ekstera faro povas okazi dumaniere, foje plene plenumita, kun aspekto tre diferenca de la ena rezulto de ago, kaj pro tio klare nomiøas faro; foje kun aspekto tre simila al tiu de interna ago, kaj pro tio nomebla per la vorto ago. Jen ekzemplo de tiu faro, tamen kun aspekto de ago pro la dinamikeco: ago de acidoj sur metaloj (fakte estas faro), ago de DDT sur la insektoj (fakte estas faro), principo de ago kaj reago....

Æar ago en strikta senco estas la kutima, rezultas ke ne ekzistas propra nomo por la supera kategorio de ago, se ne per larøiøo de la strikta senco de ago en ampleksa senco.

4. Ago kiel temo, jen grava afero, pri kio okupiøas teoriaj sciencoj, ekzemple psikologio, kaj formalaj sciencoj, ekzemple, logiko, planado, tekniko, moralo.

Nun oni elstarigas nur kelkajn punktojn, pri temo kies sekvo foje estas klara, foje konfuza.

5. Historie, Aristotelo unue vaste okupiøis pri la fundamenta nocio de ago (BD?>4H) kiun li priskribas kiel fundamenta kategorio kaj distinga de pasio, kun la ekzemploj "tranæo" kaj "esti tranæita" (Kat. 1b-2a). Li ankaý distingas inter ago (BD?>4H ) kaj faro aý produktado (B@\0F4H ) (Etiko al N., VI. 1140a).

Mezepoke la fundamenta koncepto pri ago ricevis apartajn disvolviøon æe la skolastikistoj, kiuj esploris aldone la distingojn inter agi enen (agere ad intra) kaj agi eksteren (agere ad extra) (vd L: 0070), en la kunteksto de Dio, kun aliaj detalaj distingoj en la ago de volo (vd. Tomaso el Akvino, S. Theol. I, q. 40 a. 1).

Kompreneble, pro la graveco de la ago en æiuj homaj kaj fizikaj aferoj, la temo restis æiam interesa laýlonge de la historio de la filozofio, jen por klarigi la agon en si mem, jen por decidi pri la rolo de ago en gnozeologio kaj ontologio, kun apartaj rezultoj, ekzemple en filozofio pri ago (vd 0117), jen por decidi pri la prioritato de la ago rilate la kontemplon, denove kun apartaj rezultoj de tiuj, kiuj prioritatas la agon (vd), kontraste kun tiuj, kiuj prioritatas la kontemplon (vd).

6. Divido en specojn. Laýforme, agoj dividiøas en liberajn (vd), æar okazas per elektebla iniciato, gvide de la racio; kaj en determinismajn (vd), kaj okazas per antaýdifinita objekto.

Ankaý laýforme, oni distingas inter elektata ago (latine actus elicitus), rekte plenumata de la volo mem, kaj ago imperiita, aý imperiata ago (latine actus imperatus), per ordono de la volo al aliaj kapabloj de ago, ekzemple, ordoni pensi, ordoni fari, ordoni piediri. Pro sia kapablo ordoni, la volo kontrolas la tutan sistemon de agado, kiu fariøas malrekte libera.

Kiamaniere la volo kapablas imperii sur la aliaj kapabloj estas fenomeno ne facile klarigebla (vd).

Denove laýforme, agoj dividiøas en plurajn aliajn specojn, ekzemple, en moralajn kaj indiferentajn, malfortajn kaj viglajn, utilajn kaj seninteresajn.

7. Laýmaterie, ago dividiøas en genrojn kaj specojn. La ago mem estas supera genro, enkadre de la 10 øeneralaj ne inter si redukteblaj kategorioj (vd) prezentitaj de Aristotelo. Laý klasifikado kiel supera kategorio, ago estas fundamenta nocio ne reduktebla al alia pli øenerala genro.

Inverse, kiel æiu supera kategorio, la nocio de ago kunordigas la subalternajn nociojn de ago laý la Porfiria Arbo (vd 0472), kelkaj kiel subalternaj genroj, kelkaj kiel specoj, fine kelkaj kiel propražoj kaj kiel akcidencoj.

Por krei tiun arbon, oni diskutu unu post alia la subalternajn agojn. Gravas la laýmateria divido la distingo inter imanenta ago (kiel interna procezo) kaj transiranta ago, nomata faro aý produktado, greke dirita B`40F4H (Arist., Etiko al N., VI. 1140a). Interalie gravas la dividoj per kiuj okazas ago de kono (vd), ago de volo (vd), ago de instinkto (vd) ago socia (vd), ago politika (vd).

Ankoraý pli striktaj demandoj okazas, ekzemple, pri ago kun libereco (vd), ago refleksa (vd), ago en distanco (vd), ïanøo (vd), ago de movo (vd). Jen la arbo, en kies supro estas AGO .

8. Doktrino. Æar oni ne difinas simplan nocion, ago ne estas difinebla, sed nur priskribebla. Per rekta konstato oni estas avertataj, ke per la ago entoj kaýzas, kaj ke, per la ago, entoj ïanøiøas. Ekzemple, mi pensas, mi volas, mi faras. Same, en aliaj mi konstatas tion.

Ago estas ne la ununura fundamenta kategoria determino. Aristotelo klasifikis dek kategoriojn el ili: substanco, rilato, kvanto, kvalito, tempo, loko, situo, ago, pasivo, havi. Æar tiuj nocioj estas simplaj, ili ne estas konataj difine pere de aliaj pli simplaj elementoj, kiel jam dirite.

9. En agoj estas pli da libera ebleco kaj en faroj pli da neceso, kiel jam avertis Aristotelo (Etiko al N., VI,3-4. 1.149 ks).

Tomaso el Akvino akcentis pli insiste la diferencon inter ago transiranta (transiens), aý transitiva, tio estas, ago kiu transiras el la subjekto al objekto, kaj ena ago, aý imanenta (imanens), tio estas, ago kiu ne transiras al objeto, ekzemple senti, pensi, voli (S. teol., II, I, q. 3 a. 2; q. lll, a. 2). Li priskribas la saman distingon de Aristotelo (II, I, q. 57a. 4).

10. En kia ago la perfekteco? Per la ena ago perfektiøas la aganta subjekto, æar la rezulto restas en øi. Kaj per la transitiva ago perfektiøas la alia subjekto, tio estas, la ekstera realo.

Tiuj du vicoj,- ena kaj ekstera, - okazas ne kiel apartaj. Unu rilatas al la perfekteco de la alia. Tendenco de mezepokuloj kaj de monakoj estas, ke oni zorgu preskaý nur por la interna perfekteco, do pri la ena rezulto de ago. Tomaso el Akvino substrekis, ke la ena ago estas "la perfekteco kaj la aktualeco de la aganto", dum la transitiva ago estas la perfekteco de tiu, kiu ricevas la agon" (II, I. q. 3. a.2).

Kompare, oni tendencas koncepti la enan agon kiel pli perfektan kaj preferindan. Tio veras nur abstrakte, laý la individuisma vidpunkto de la volo. Fakte volo iras nur øis kie okazas la ena rezulto, kaj pro tio la ena kaj individuisma perfekteco de volo ne inkluzivas la eksteran parton de la procezo de la ago finiøinta en la faro.

Sed laý øenerala vidpunkto, aý konkrete, ambaý formoj de la procezo konsistigas la tutan homan realon. La fina celo de kono kaj volo estas la realo tutaže, kiu inkluzivas la eksteran realon.

Scienco estas ne nur por kontemplado, sed por gvidi la ïanøon de la realo en konstantan plibonigon por servi al homo. Tiel same, agoj estas ne nur por resti en la interna ago, sed por konekti kun la ekstera faro.

Kelkaj internaj agoj nur bone fariøas, se oni okupiøas pri la ekstera realo. Pro tio rekomendiøas, ke oni okupiøu pri la ekstera faro, por servi al la imanenta realo. Dum la faranto kreas la eksteran objekton, li samtempe operacias interne, por gvidi la eksteran rezulton. Artisto, ekzemple, multe elpensas antaý ol verki. Gepatroj multe ene agas por ekstere generi kaj eduki filojn.

Fraýlaj religiuloj kaj religiulinoj, kiuj praktikas la fraýlecon, por atingi pli da interna perfekteco, povas malsukcesi, æar ili forgesas, ke la ekstera familia faro estas favora ïanco por la perfektigo. Certe fraýlo havas pli da tempo por iri al preøejo, sed tiu ne estas la gloro de Dio rigardata tutaže. Gloro (vd) de Dio estas nur en la imanenta mondo, sed inkluzivas la objektivan memrealigon de la kreitažo ekstere.

Aldone, ankoraý, la kreita ekstera objekto samtempe povas esti utila al la faranto, kiel okazas precipe en teknikažoj. Havi familion ankaý estas io utila, kvankam tiu ne estas kutime la æefa subjektiva motivo de la geedziøo.

Konklude, ekvilibra aranøo kunordigas la enajn kaj la eksterajn rezultojn de ago kaj faro. Integra eduka sistemo estas tiu, kiu instruas sciencojn, por ke la homo estu klera kaj erudicia, sed ankaý por la praktika vivo. Ne nur pensu, ankaý pensu por efike agi eksteren. Ne nur estu kiel fraýlo; se eblas al vi, ankaý seksumu por havi plezuron por glori objektive al Dio.

11. Elstarigo de ago. Modernaj filozofoj esploris apartajn flankojn de la ago, atribuante al la ago mem pli da valoro ol aliaj filozofioj.

Jen la tiel nomata filozofio de ago (vd 0117). Ne estas do filozofio pri ago la samo kiel filozofio pri ago. Sed ankaý filozofio pri ago estas nun la temo.

Historia materiisimo (vd) de Marx elstarigis, ke homo realigas sin en la ago kaj faro. Aparte tiu filozofio almetis, ke etike oni ne povas akcepti la kapitalisman esploron de la proleta laboro.

La kunordigo de ago en si mem estas sistemo, kaj el kio rezultas la formalaj sciencoj: logiko, administracio, tekniko. Kunordigo per la plej bona formo estas metodo, pri kio okupiøas la sciencoj de logiko, administracio, tekniko, kiuj pritraktas la tutan kunordigon de la agoj.

13. En lingvistiko kaj gramatiko ago estas temo, same kiel tempo, kun apartaj postuloj, por ke øi estu adekvate esprimata. Per la verbo (vd) esprimiøas la ago, kun apartaj finažoj por averti pri la tempo en kiu okazas la tiu ago.

Same, ago influas la artajn øenrojn, precipe la øenrojn kiuj elstarigas la agon, ekzemple, rakonton kaj teatron.

En la kampo de la ago disvolviøis la tiel nomata semantiko de la ago (vd). Principe, æiu frazo asertas la identecon inter subjekto kaj predikato. Sed, krom tiu fundamenta identeco de æiu aserto, okazas la diverseco de la entaj kategorioj (10 laý Aristotelo). Sekve, la frazo de ago enhavas ion diferenca de la frazo de kvalito, de loko, de situo, de tempo, de rilato, de substanco.

14. En ago esprimata pere de arto okazas sekvo de partoj en ago kaj en faro. La tutaža kunordigo gravas en kelkaj procezoj, en teatro (vd), en romano(vd).

15. En la kampo de la socia interago estas afero pri sociologio de la ago (vd).

Talcot Parsons determinis la skizon de socia ago, jene:

1) Unu aganto, aý aktoro;

2) celo, aý estonta stato al kiu orientiøas la agprocezo;

3) antaýa situacio kiu diferencu en unu aý en pliaj gravaj aspektoj de la celo al kiu tendencas la ago;

4) aro de interrilatoj inter la antaýaj elementoj. .....

Cetere estas necese ankoraý la kontrolo, pere de selektitaj elementoj (T. Parsons, The strucrture os social action, 1949, p. 44-45).

Konklude, la tuta sekvo de ago gravas por la homa vivo, kaj sekve devas esti temo de la filozofio kaj de la pozitivaj sciencoj, precipe de la formalaj.
 

    E. Pauli.  

AGLO (simbolo) (*). 0111.

Gr: • , J ` H , -@ Ø . L: aquila, -ae.

A: eagle. F: aigle. G: Adler. H: aguila. I: àquila. P: águia. R: orél.

1. Etimologie, aglo devenas, tra la franca, el la latina aquila (= aglo).

Substantiva radiko. Vortformoj: aglo, agla, fiïaglo, maraglo.

2. Aglo estas rabbirdo el la familio de akcipitredoj.

3. Simbolo. Surbaze de øia karakteriza kurba beko, akra vido kaj efikeco, aglo fariøis facila simbolo de signifaj homaj elpensoj kaj simbolo de povo, en la kampo de la religiaj mitoj kaj sociaj emblemoj.

Cetere. oni asertas, ke aglo kapablas fiksi rekte la sunon kaj distinkte rigardi malproksimajn aferojn. Sekve aglo fariøis ankaý simbolo de akra inteligenteco kaj kontemplo.

4. Kohere, al Johano, la plej profunda el la evangeliistoj, estis donata kiel simbolo la aglo. Al Mateo, Marko, Luko estis donataj la simboloj, respektive homo, leono, virbovo.

En antikva Babilonio aglo estis simbolo de Dio.

La aglo aperas en la blazonoj de la Romia imperio, en tiu de Prusio, kaj estis uzata de Napoleono. Dukapa estis la aglo de la Austria imperio.
 

    E. Pauli.  

 

AGNOIOLOGIO (N). 0112

A: Agnoiology. F: agnoologie. G: Agnoiologie. H: agnoiologia. I: agnoiologia. P: agnoiologia. R:

1. Erudicia vorto, agnoiologio estas formita el la greka – ( < @ 4 " (= ignoro, nescio) kaj 8 ` ( @ H (= scienco), laý propono de J. F. Ferrier (Institutes of metaphysics, 1856, p. 48), en kontrasta interrespondeco kun epistemologio (vd), por dikotomie signifi la du funkciojn de la filozofio: tion, kio eblas scii, tion, kio restas nekonebla.

2. Agnoiologio pritraktas racie tion, kio ne estas ebla esti sciata.
 

    E. Pauli.  

A: agnostic; agnosticism. F: agnostique; agnosticisme. G: agnostiker; Agnosticismus. H: agnóstico; agnosticismo. I: agnòstico; agnosticismo, agnostismo. P: agnóstico; agnosticismo. R: (agnosticheskij); (agnostitsízm).

1. Erudica vorto, agnostika estis vorto kreita de Thomas Henry Huxley (Collected essays, 1869), per kunmeto de la grekaj seniga -a (= sen) kaj gnostikós (= konanto, kapabla koni), por signifi tiun, kiu ne kapablas koni, kontraste kun gnostika,.

Semantike, la uzo de la vorto etendiøis al pluraj signifoj, determineblaj de la kunteksto. La deirpunkto de Th. H. Huxley estis kontraý la membroj de la Metaphysical Society, kies gnostikismo atribuis al si la kapablon koni æiujn misterojn.

Adjektiva radiko. Vortformoj: agnostika, agnostikulo, agnostikismo. Samfamilia radiko, gnostiko (vd), kaj kiu funkcias kiel substantiva radiko.

2. Agnostikismo estas mensa sinteno pri la ne ebleco atingi la veron pri aferoj dependaj de racionalismaj spekulacioj, kaj ankaý pri doktrinoj surbaze prezentitaj kiel revelaciitaj de Dio. Agnostikismo precipe avertas kontraý la kredo je supernaturaj revelaciitaj doktrinoj kaj mirakloj. Jen parta skeptikismo, æar pri aliaj aferoj agnostikulo povas konsenti.

Estas agnostikismo normale la kohera rezulto de empiriismo, aý pozitivismo, en kies kampo ne eblas la metafiziko.

Sed ankaý en la kampo mem de racionalisma filozofio, ne æiuj formoj de pensado estas favoraj al metafiziko favora al dualismo korpo kaj animo kiel du apartaj substancoj, nek estas favoraj al dualismo Dio kaj kreita mondo.

3. Laýmaterie, agnostikismo divideblas laý la kampoj kontraý kiu øi avertas. Okazas do la religia agnostikismo. En tiu religia kampo, agnostikismo povas okazi nur je la supernaturaj fenomenoj de revelacio, je miraklo kaj ritoj; tia estas ekzemple, deismo (vd 1076), kiu malkredas je mirakloj kaj apartaj diaj revelacioj, sed konservas la naturan religion.

En kampo strikte filozofia, agnostikismo estas doktrino laý kiu gnozeologie ne eblas per la raciismaj argumentoj atingi metafizikajn realažojn. Tiuj neatingeblaj realažoj ne estas rekte neataj, sed nur restas kiel konebla mistero (vd) kaj eble bonaj hipotezoj. Foje agnostikismo estas eleganta vorto por signifi la spiritan staton de tiu, kiu ne kredas je la asertoj de tradiciaj religioj kaj je la metafizikaj rezultoj de tre optimismaj filozofioj.

Nuance, agnozio (vd 0114) estas konscio pri la nekono, pri io en esploro, dum agnostikismo estas dirate en rekta kontrasto kun alia sistemo.

4. Historie, agnostikismo estas antikva mensa sinteno, ofta æe respondecaj kaj prudentaj homoj de æiuj tempoj.

Kun aspekto de doktrino, aperis agnostikismo æe la grekaj sofistoj, cinikuloj kaj skeptikistoj. Ili jam reagis kontraý la politeismaj religioj kaj kontraý la troigoj de racionalismaj filozofioj, precipe kontraý la pitagorismaj kaj platonismaj.

Modernepoke, kun pli granda emfazo, prosperis agnostikismo, unue en la kampo de religio, kun la apero de deismo (vd) kaj la liberala ekzegezo de la bibliaj tekstoj.

Rezulte de pli vasta kono pri la tiel nomataj sanktaj skribažoj kaj pro la influo de la gnozeologiaj studoj en la kampo de la filozofio, jam ne eblis legi tiujn religiajn tekstojn per laýlitera interpreto.

Same granda parto de la filozofio fariøis agnostikisma. Ïanceliøis la antaýa impreso pri la sekureco de la metafiziko. La empiriismaj prikonsideroj fare de F. Bacon (1561-1626), J. Locke (1617-1704), Stuart Mill (1806-1876) kaj la apriorismaj racionalismaj avertoj de Kant (1724-1804) grave influis la modernan penson.

En Francio la pozitivisto Aýgusto Comte 1798-1857), ekde la jaro 1820, insistis pri la neebleco de homo atingi iame la unuan kaýzon, æar por li vera scio estis nur objektiva observo de la rilatoj inter empiriaj faktoj.

En Anglio, alia pozitivisto, Herbert Spencer (1820-1903), publikigis verkon nome La unuaj principoj (First principles, 1862), kies unua parto prezentis la titolon "La ne konebla" (The incognoscible). Jen kiam la naturesploristo Th. H. Huxley kreinto en 1869 de la termino agnostikismo, kaj Charles Darwin, kiu en 1879 deklaris en letero, per tiu vorto, ke li estas agnostika.

En Germanio, ekde kiam la kantia apriorismo forigis la metafizikon, regis la absolutan ideismon de Hegel (1870-1831) kaj aliaj formoj atingi Dion. Sed tiu Dio jam ne estis la tradicia Dio. Absoluta ideismo, pro la reduktiøo de æiu realo al konscio, estas principe ne agnostika. Sed fakte neas æun transcendecon. (Vd 2a-mega).

Koncerne al la pozitivisma agnostikismo, øi ankaý regis klare en la konferencoj de la fiziologiisto Emil Du Bois-Reymond: Pri la limoj de konoj pri la naturo (Ueber die Grenzen des Naturerkennens, 1872) kaj Sep enigmoj de la universo (Die sieben Weltrßthsel, 1882).

Jen la enigmoj, pri kiuj Emil Du Bois-Reymond asertas sian ignoron, kaj ke æiam oni ignoros:

- esenco de materio kaj energio;

- origino de la movo;

- origino de la vivo;

- celo de la naturo;

- origino de la senseco;

- origino de la penso;

- problemo de la libera decido.

    E. Pauli.  

AGNOZIO. 0114

Gr: •(<TF\", -"H.

A: agnozy. F: agnosie. G: Agnosie. H. agnosia. I: agnosia. P: agnosia. R:

1. Erudicia vorto, agnozio devenas el la greka •(<TF\" (= sen kono), kunmeto el la seniga •- (= sen) kaj (< äF4H (= kono).

Poste, pli emfaze tion asertis Arcesilao (æ. 315-240 a.K.), unua skolestro de la Meza Akademio, per la eldiro, ke li eæ tion li ne scias, - laý informo transdonita de Cicerono pri la tiama probabilisma epistemologio de la akademianoj (Akademiažoj, latine Academica \, 45).

3. Signifas agnozio, en moderna lingvoscienco, malfacilecon distinge prononci kelkajn konsonantojn, pro internaj mankoj de muskoloj de la lingvo aý de la cerbo tiamaniere, ke ne okazas la rekono (gnosis) kaj sekve fariøas la agnozio.
 

    E. Pauli.  

AGO. Ene perfektiga... 0115.

1. La memperfektigo estas karakterizo de la imanenta operacio, æar la rezulto restas en la aganto mem.

Tiusence, ago de kono estas perfekteco de la individuo, kiu fariøas klera, erudicia; despli da konoj, despli da ena perfekteco okazas en la konanto. Same, bonaj voloj kaj virtoj ene perfektigas la homojn.

Kvankam ankaý grava la ekstera faro (vd 0110,7), tiu æi tamen valoras precipe dum øi helpas la ene perfektigan agon.

2. La eduko celas efikigi la edukendulojn ekde la interno, æar ekde tie ili agos efike en la eksteron.

Du estas la kampoj de la edukado:

- ene perfektiga ago de la kono, rilata al instruo kaj klereco, per la eduko de intelekto, eksteraj sensoj (vido, aýdo, gusto, flaro, tuïo), internaj sensoj (imagado, memoro);

- ene perfektiga agoj de la impulsivaj kapabloj, rilata al virto, per la eduko de volo, precipe per disciplina ago, sensaj impulsoj, per stabila reago de la refleksoj.

Kelkaj preferas la instruan kampon, kaj fariøas saøuloj. Aliaj preferas virtan kampon, kaj fariøas sanktuloj. Integra eduko atingas ambaý kampoj ekvilibre.
 

    E. Pauli.  

AGO EN INTERNA SINSEKVO. 0116.

1. La multobleco de la agoj okazas kun certa ordo. Kelkaj detaloj estas facile konstateblaj kaj pri ili okazas interkonsento. Sed pri kelkaj tiu interkonsento ne okazas.

Vaste kompleksa estas la operacio de rezono, strutuirigita per juøoj. Kiam tiu operacio estas dedukta rezono, øi komenciøas per la komparo de premisoj, kaj finas per konkludo. Kiam la operacio estas indukta rezono, øi komenciøas per pluraj asertoj, el kies analizo rezultas la konkludo.

3. La impulsivaj operacioj okazas kun antaýa prezentado de la objektoj, fare de la operacioj de kono. Do ankaý æi-tie okazas la interna sinsekvo de la agoj.

Operacio de volo okazas kun la prezento de la objekto, fare de la racia kono, kaj nur poste fariøas la konsento; la operacioj de instinktaj impulsoj, fariøas ankaý per la prezento de la objekto, fare de la sensoj, kun la posta kliniøo.

Unue okazas la imanenta ago de la volo kaj impulsoj; nur poste okazas la ekstera faro.
 

    E. Pauli.  

 

AGO, Filozofio de... 0117.

A: philosophy of action. F: philosophie de l'action. G: Actionsphilosophie. H: Filosofia de la acción. I: filosofia de l'azzione. P: filosofia da ação. R:

3. Filozofio de ago en gnozeologia senco estas sistemo avertanta pri aparta gnozeologia graveco de la ago en la formado de la mensaj nocioj. En æi tiu kampo kelkaj esploris pli la dialektikan agon, aliaj la intencionalisman aspekton por atingi Dion, aliaj la pragmatisman flankon de la kono.

La gnozeologia elstarigo de la ago havas kiel kontraýulojn precipe la elstarigantojn de la supereco de la kontemplado kiel mondkoncepto; do ne nur tiuj, kiuj pro malaverto, forgesas uzi la teorion por transformi la realon.

Ploteno (æ. 205-270), æefo de la neoplatonisma filozofio, asertis: "Jen, al la homoj: kiam en ili la kontemplado malfortiøas, ili dediæas sin al la ago, kiu estas ne pli ol ombro de la kontemplado (En., III, VIII, 4).

5. Intuiciisma filozofio de ago. Enkadre de kelkaj intuiciismaj filozofioj la ago ludas gravan gnozeologian rolon kaj restas grava en la ontologio, kaj pro tio aparte ili nomiøas filozofio de ago.

La intuiciisma spiritualisma filozofio de la francoj Ollé-Laprune (1830-1899) kaj Maurice Blondel (1861-1949) proponis, ke ago estas la realo mem, kaj ke en la ago okazas iom da intencionaleco, per kiu fariøas pli perfekta kono. Per la analizo de ago ili kredis, ke oni trovas ke øi estas la esenca nukleo de homo kaj ke nur per tiu analizo de ago eblas atingi la bezonojn kaj limigojn de homo, kaj sian aspiron je Dio.

Blondel subordigis la "logikon de la ento" al la "logiko de la ago". Li avertas pri tri modoj de kompreno de la homa ago, kiuj disvolviøas kiel fazoj unu de la alia:

"1). La ago indikas primitive la komenciøintan impeton, per kiu øi estas viva kaj fruktodona, produktiva kaj samtempe cela.

2). La ago povas nomi (kie diskursiva kaj ampleksa operacio estas necesa por ke øi plenumiøu) la kontinuan kaj progresivan serion de la utiligitaj rimedoj: necesa procezo por la plenumo ekde la komenca intenco, kiu devas trairi la spacon inter la projekto kaj la rezulto kaj, laý la skolastika esprimo, ekde la terminus a quo de la terminus ad quem, per gradus debitos

3). La ago povas signifi, laste, la atingitan rezulton, la realigitan finiøon. Tiam eblas konsideri tiun rezulton, malpli kiel krudan objekton ol kiel specon de viva kreado, en kiu la efikeco kaj la celo sukcesis unuiøi, valorante æiujn helpantajn povkapablojn, kiuj servis por tiu mirinda invento, atentigita per tiu æi malgranda vorto plena el misteraj riæecoj: agi" (L'action, 1936, p. 40-41).

Henri Bergson (1859-1941) prezentis similajn ideojn pri la æefeco de la ago en la interpreto de la aferoj. Ankaý li, kiel la aliaj intuiciistoj, brile asertas multe, sed klarigas malmulte.

6. Enkadre de la pragmatismo (vd), reprezentata de Charles Peirce (1839-1914), William James (1842-1910), John Dewey (1859-1952), George Herbert Mead (1863-1931), ago havas gnozeologian efikon. Sukcesa ago estas kriterio de vero kaj certeco.

7. Ekzistencialismaj filozofioj, same kiel la alogikismaj filozofioj øenerale, provas apartajn vojojn por atingi la enton, kaj inter tiuj vojoj estas foje la ago kaj similaj situacioj. La libereco, tio estas la ago, karakterizas la homan eston. "Unuarigarde la homa realo montras nin, ke por øi esti reduktiøas al agi" (Sartre, L’être et le néant, p. 555).

8. Filozofoj de la analiza filozofio foje elstarigas propoziciojn kiuj entenas sencon de ago (vd 0113.8). Anstataý ellabori deontikan logikon, ili disvolvas la logikon de ago, per esploro, ekzemple de propozicioj kiel "mi faros tion, se eblas", "mi ne respondecos pri tio", "mi estas libera fari", ktp.

9. Ago en la socio. Por aliaj interpretoj, filozofio de ago signifas la agon kiel æefan celon en la socio kaj certamaniere en æio.

En la dialektika filozofio, kiu elstarigas la movon de la tezo al antitezo, kaj de ambaý al sintezo, ago ricevis apartan signifon. Pro tio, la moderna filozofio de ago radikas en la romantika filozofio de Fichte (1762-1914). Tiu asertis ke nur per la ago homo identiøas kun la Mio Infinita. Kiel en esprimo de Goethe "en la komenco estis la ago" (paralele dirite laý la esprimo de Johano la Evangeliisto "en la komenco estis la Logoso"), la æefa nun estas la ago.

10. Ago kiel transformo de la realo estas averto, laý kiu ne sufiæas la teorio.

Karl Marx (1818-1883) avertis pri la graveco de la ago. La ofta vorto de li uzata estas praxis. Kvankam marksismo ne estas nomata filozofio de ago, øi fakte estas filozofio de ago, en la senco ke la teorio estu en la servo de la ago. "La filozofoj limigis sin al la interpretado de la mondo per distingaj modoj; la pritraktenda afero estas transformi øin, ïanøi øin" (Tezo pri Feuerbach, tezo 11).

La franco George Sorel (1847-1922), enkadre de la socia kaj politika kampo, proponis, kun la nomo de aktivismo (vd), la agadon, kiu, dum øi agadas, trovas per si mem la rektan vojon. Tiel funkcias la mitoj. Sekve, per la ago atingiøas kaj difiniøas la vero.

Tamen, oni avertu, ke æiuj aliaj filozofioj povas proponi, ke la teorio servu por transformi la realon. Sed ne æiuj akceptas, ke la teorio gnozeologie dependas de la ago.

    E. Pauli.  

 

AGO KIEL KVALITE PRIORITATA. 0118.

1. Takse, kio estas prioritata, æu la kontemplo? Æu la ago?

La demando gravas por determini la homajn celojn. Tio rilatas al situo de la feliæo, æu æefe en la intelekto, æu æefe en la volo.

Fine oni demandas, pri kio okazas en Dio tiurilate.

Filozofio pri religio kaj teologio devas koncepti kohere la estontan deziratan feliæon.

2. La opinioj estis, unuj radikalaj favore al la kontemplo kun malrekomendo de la ago; aliaj inverse radikale favoraj al ago kontraý la kontemplo. Sed la plimulto restas kompreneble, en la mezo, aý preskaý en la mezo.

Rilatas al problemo pri la prioritato, - aý de kontempo, aý de ago, - la antikva distingo inter servistaj profesioj kaj liberalaj profesioj. Estas servistaj la per manaj laboroj, sen neceso de granda scienco. Malsame, la liberalaj profesioj estis karakterizataj en la pasinteco de la homoj liberaj kaj pli kapablaj pensi. Kiompreneble tiu kadro ïanøigis multe, sed fundamente restas la sama.

Kiam Aristotelo enkondukis kelkajn prikonsiderojn pri la komenciøo de la filozofio (tio estas de la scienco øenerale), li avertis, ke la egiptanaj sacerdotoj ne estis devigataj labori, kaj ke pro tio ili havis al sia dispono pli da tempo por studi, kun la sekva mensa progreso, inter alie pri matematikaj konoj.

Por Aristotelo la filozofio estas ebla precipe por homoj ne devigataj al manaj laboroj.

Ploteno, certe influata de la neoplatonisma doktrino kontraý la materio, opiniis radikale favore al la vivo de kontemplo: "Jen pri la homoj: kiam en ili la kontemplo malfortiøas, ili dediæas sin al ago, kie estas ne pli ol ombro de la kontempo" (Enn., III, VIII, 4).

Floris la kontemplo en religiaj medioj, precipe æe monakoj kaj mistikuloj. La ago estis praktikata nur kiel komplementa bezono. Interalie, ne estis elstarigita la kreo de familio. Multaj horoj æiutage estas dediæataj al pura medito. Kelkaj religiaj ordenoj estis simple nomataj kontemplivaj.

Enkadre de la filozofiaj, sciencaj kaj artaj medioj okazas foje la kontempliva tendenco de la filozofio, simple pro la plaæo filozofadi, de la scienco simple pro scivolemo koni la naturon, de la arto nur por estetike senti. Kiam tiu tendenco reagas kontraý religia kontemplado, øi nomiøas humanismo. Sed, kontraste kun la ago, øi povas resti tamen nur kie speco de kumanismo, la nur kontempliva humanismo

La materiismaj filozofioj tendencas al la ago kiel kvalite prioritata. Marx avertis emfaze: "La filozofoj restis limigitaj al la interpretado de la mondo per diversaj manieroj; la pritraktenda afero estas transformi øin, ïanøi øin" (Tezo pri Feuerbach. Tezo XI).

3. Doktrino. Certe tre gravas la ago en la senco, ke øi efikas en la kampo de la ekzisto.

Kiam la afero estas pri la imanenta ago, nur ïanøiøas la stato de la aganto mem, kaj kiu perfektiøas. Tiusence, imanenta ago estas prioritata rilate la faron.

Tamen, la afero ne estas tiel simpla, æar estas almenaý gravaj imanentaj agoj, intelekta kono kaj racia volo. Kompreneble, ankaý la kono estas speco de ago. Efektive la plaæo rezultinta el la kono situas ne en la intelekto (kiu nor konas) sed en la volo, kies stato øi estas.

Ne eblas decidi pri la konkreta prioritato de la vola ago kontraý la kontemplo, nek pri la prioritato de kontemplo kontraý la vola ago. Penso kaj volo estas komplementaj. Nur eblas determini, en kiu el ili du situas io pli esenca. Kvankam okazas logika prioritato de unu super la alia, ne okazas la konkreta prioritato, æar konkrete ambaý kune estas kaj ambaý devas esti dezirataj.

En Dio esenco kaj ekzisto identiøas, kaj nur per abstraktado oni distingas ilin. Kono estas afero rezultinta el la esenco. Ago estas afero rilata al ekzisto. Sekve en Dio kontemplo kaj ago, kvankam distingaj kun fundamento en la realo, konkrete identiøas. Nur per subtilažoj la opinioj, ekzemple de tomistoj kaj skotistoj, povas diversiøi.

4. Pro la integriøo de kono kaj ago la individuaj kaj sociaj celoj devas kunordigi ambaý. Kvankam ofte oni nur scivolemas, oni konsciu ke la øenerala celo de la konkapabloj estas por gvidi la agon. La lernejaj programoj rilatu pro tio al profesiaj bezonoj de la socio. Artistoj ne estu nur frenezuloj seræantaj la originalecon, sed ili zorgu pri la homa kolektivo.

Sed la ago dependas ne nur de la profesia kono. La ago estas mem decido: iniciatemo, konstanteco, disciplino. Sekve, æiu elektu esti samtempe bone gvidata de la kono kaj samtempe de lia memdecido sufiæebone edukita
 

    E. Pauli.  

 

AGO MALPROKSIME 0120.

A: action in distance. F: action à distance. G: H: I: P: ação à distância. R:

1. Oni estas alkutimitaj observi, ke la korpoj kontaktiøas kaj agas kun efiko rekte unuj en la aliajn

Æu ili ankaý interagas ekde la malproksimo? Unuavide tio ïajnas absurda. Sed tamen, oni estas alkutimitaj al la opinio, ke la korpoj estas atomoj agantaj per altiro (vd) ekde malproksimo. Æu fakte altiro estas forto el malproksimo, sen iu ajn elemento en la mezo? Jen afero ankoraý konfuza. Eble atomoj estas nur pli forta punkto de manifestacio de amasa kampo, kun io en la interspaco kvankam ne rekte perceptebla de ni.

2. Unuavide la realo havas atomisman strukturon. Se atomoj ne havus spacon inter unu kaj alia, la problemo de ago en distanco no ekzistus. Kutime tamen atomismo parolas pri spaco inter la atomoj kaj inter la subatomaj partikloj.

La klasika atomismo (vd), laý kiu la atomoj moviøas en vakua spaco, ne respondas rekte, nek kio estas la vakuo, nek kiamaniere tra la vakuo povas okazi kontakto inter la atomoj. Restas ne klare kiel eblas la konstanta konduto de unuj atomoj rilate al la aliaj. Aserti ke ili falas en unu direkton, kaj eventuale ili puïas unuj la aliajn, denove ne sufiæe klarigas la aferon, æar puïo ne klarigas la harmonian konduton de la atomoj, precipe ne la koheran altiron.

La moderna scienca atomismo multe parolas pri fortoj agantaj inter la atomoj kaj subatomaj partikloj, kun tre regula konduto ne rekte rezultintaj el eventualaj ïokoj.

3. En la supozo ke ne eblas la ago inter malproksimaj aferoj, oni provis klarigi la fenomenon de la ago en la malproksimo per ekstera alia faktoro, nomata natura leøo (kreita, aý ne kreita de Dio).

a) Jam Aristotelo imagis la korpojn, kiel havantajn æiu sian naturan lokon. Kiam ili estas formovataj de tiu natura loko, kaj poste restas liberaj, ili tendencas reveni al la menciita natura loko. Tiu sistemo por klarigi la movon kaj la ïajnan interagon de malproksimaj korpoj, havas la avantaøon, ke øi supozas ion internan al la aferoj mem.

b) Tute ekstera forto de movo estas imagita de tiuj, kiuj metas Dion kiel unuan motoron de æio, kaj la aliaj movoj estus nur mekanikaj, per rekta kontakto. Jam Platono imagis diojn, kiuj movas la astrojn; la animon li difinis kiel estažon kapablan memmoviøi kaj aldone kapabla movi la korpon. Tiu platona aserto, ke animo movas la korpojn estas ne pruvita aserto, kiu ankoraý hodiaý estas ofta kredo ne nur de simpluloj.

Aristotelo ankaý konceptis Dion kiel unuan motoron.

Ankoraý mezepoke Tomaso el Akvino pruvis la ekziston de Dio postulante lin kiel necesan unuan motoron por klarigi la movon.

Kartezio aparte imagis la mondon kiel grandan amason da partikloj, al kiuj Dio almetis la movon; por ke la sekviøanta mekanika movo okazu, li opiniis necese ke ne ekzistu vakuo inter unu partiklo kaj la alia.

c) La disæiploj de Kartezio - Geulinx, Malebranche, - disvolvis la ideon, ke la movoj devas obei al iu harmonia sistemo. Radikale ili neis la kapablon de la afero kaýzi ion. Do, nur Dio estas kaýzo, okaze de la movoj de la kreitažoj.

Jen la okazismo (vd), laý kio estis imagata ke æio okazas kiel horloøoj egale funkciantaj, sed tamen sen rekta interago.

Precipe Leibniz defendis tiun harmonian kunekzistadon de æiuj monadoj de la universo.

Newton, malgraý sian teorion pri la universala gravito (vd), komprenis øin kiel naturan harmonion establitan de Dio, kiam Li kreis la kosmon.

4. La moderna fiziko enkondukis la konceptojn de medio kaj kampo de energio (vd), por paroli ne tiel atomisme pri la korpoj. Malgraý ke kelkaj supozas, ke per tiu medio aý kampo oni ne solvas la problemon pri la ago en la malproksimo (M. A. Tonnelat, De l'idée de milieu à la ;notion de champ, en Arch. Internat. d'histoire des sciences, 12, 1959, p. 337-356), tiuj nocioj enkondukis novmaniere la nocion mem de materio kaj la demandojn pri la koncernaj problemoj.

Certe tiu reformulita koncepto de atomo, per forigo de la vakuo inter la atomoj kaj inter la subatomaj partikloj, sed plena materia spaco, estas multe pli proksima de la vero. La plej forta argumento estas la fakto mem de la ago en la malproksimo, kiu nur adekvate klarigeblas per la nesubstancaj partikloj. Ili estas nur pli forta centro de manifestacio de la sama pleno. Elpensi la mondon kiel simplan amason de partikloj ïajnas naiva pozitivisma mondrigardo.
 

    E. Pauli.  

 

A: least action. F: moindre action. G: kleinsten Aktion. H: acción mínima. I: azione mìnima. P: ação mínima. R:

1. Ago minimuna rilatas la ekonomiecon de la variacioj en la naturo, æefe en la fizika, sed ankaý en la psikologia, estetika, etika.

La operacioj de la naturo fariøas æiam per la malpligranda energio. Inverse, tio signifas, ke la natura energio senescepte ekstartas je la øusta kvanta bezonata por la ago. Se tiel ne okazus, la naturo estus kaosa.

Principe, ago minimuma ekvivalentas al aserti, ke la naturo obeas al la matematikaj kvantoj, kaj povas esti esplorata per matematikaj metodoj.

2. Antikvuloj prezentis la principon de minimuma ago sub la cela vidpunkto. Kontraste, modernuloj provas enonci øin sen tiu aspekto, pere de la principo de relativeco.

Aristotelo jam avertis, ke en la naturo nenio okazas senutile, æar æio okazas per la vojo pli mallonga kaj ekonomia (De gen. et cor., II,10. 336a 27); (Pri an., III, 12. 434a 31; Pri la æielo, I, 4. 471a 32; Pri partoj de an., I, 5. 645a 22).

Same Ptolomeo Almagesto, III, 4; XIII, 2).

Averroeso (Comm. in Met., XVII,II ,4).

3. Kun nova disvolvo, je la moderna epoko, esploras la principon de minimuma ago, pere de fizikaj eksperimentoj: Galileo, Fermat, Euler, Leibniz.

Kontraý la daýra movo de lumo defendata ankoraý de Kartezio, Fermat proponis, ke, por determinata distanco, estas minimuma vojo fare de la luma radio. Euler montris, ke, en la trajektorio trakurata de korpoj movitaj de centralaj fortoj, la rapideco multobligita per la elemento de la kurbo montras æiam minimumon (Methodus inveniendi lineas curvas maximi vel minimi proprietate gaudentes, 1744). Same Leibniz, per observado de la luma refrakto, induktis, ke la naturo faras æion tra la plej mallonga vojo.

  La franco Pierre-Louis Moreau de Maupertuis difinis, en 1732 (laý Abbagnano) (1747, laý Jacob), enkadre de la mekaniko, la principon matematike, kaj donis al øi la nomon "leøo de ekonomio de la naturo", latine Lex parsimoniae. Li konservis ankoraý la celan aspekton de tiu leøo. Laývorte, li asertis: "Jen la principo, tiom saøa kaj digna de la superega Estulo: kiu ajn estu la ïanøo okazinta en la naturo, la sumo de ago elspezita en tiu aliiøo estas la minimuma ebla" (Eseo de kosmologio).

Ankaý la svisa matematikisto kaj fizikisto Leonardo Eýler (1707-1783) interpretis la principon de minimuma ago kiel celan sintenon de la naturo.

J. L. D'Alembert (1717-1783), poste ankaý J. L. Lagrange (1736-1813), prezentis matematikan formulon, kun forigo de la celo. Aldone, Lagrange konsideris la konservon de la maksimuma ago, kaj æio relative (Mécanique analytique, II, 3, 6).

William Rowan Hamilton (1805-1865) øeneraligis la principon per la "principo de ago stabila" (portugale estacionária), konata ankaý per la nomo "principo de Hamilton".

4. La moderna reekzameno de la principo de ekonomio en la naturo estas influata de la principo de relativeco (Einstein), de la teorio pri quanta (Planck) kaj de aliaj novaj konoj pri la atomo.

Pri la formulo de la principo (vd Le cours de physique de Feynman, vol. 2, Eléctromagnétisme, Paris, 1979).

5. En psikologio, kaj ankaý en estetiko kaj etiko, oni provis enkonduki la principon de ekonomio (vd James, Prin. of psychol., p. 188, kaj 239 s.; Simmel, Einleitung in die Moral Wissenschaft, 1892, I, p. 58).

En estetiko, ekzemple, esprimo strikte severa estas pli agrabla kaj sukcesa ol tiu per troaj vortoj. La ripeto per la vortsuperflueco malvigligas la estetikan celon de la teksto, æar mankas la novažo, kiu devas progreseme fariøi per novaj informoj, kapablaj sufiæe rapide la intereson de la menso. Ritmo estas strikte severa distribuo de la elementoj, laý la principo de ekonomio.
 

    E. Pauli.  

AGONII, -O (+). 0122

Gr: •(T<\" , -"H (subst.).

A: death-throes. F: agonie. G: Agonie; Todeskamp. H: agonia. I: agonia. P: agonia. R: (agónija).

1. Etimologie, agonii devenas el la greka •(T<\" (= lukto).

Figure agonio ankaý la finon de afero iom post iom malaperanta, ekzemple, la vespera agonio de brila tago.

3. La origina kaj propra senco de korpa lukto sugestis jam al la grekoj la figuran uzon, per kiu øi ankaý signifis la malkvieton kaj angoron de la animo (Demosteno, 236, 19; Aristotelo, Probl., 2, 26)

Same figura estas la uzo farata por paroli pri la morala lukto por atingi la virton. Tiusence Aýgusteno uzis la vorton en verketo De agone christiano. Inkluzivas la kristana agonio de Aýgusteno la ideon de fina kompenso, tiel kiel la atleto luktis por gajni la gloron de venkanto en olimpikaj ludoj.

M. de Unamuno (1864-1936) reprenis figuran sencon de agonio en verkoj nome La agonio del kristanismo (= La agonio de la kristanismo) kaj en Del sentimiento tragico de la vida (= Pri la tragika sento de la vivo). Æi-rilate eblas diskuti pri la diferencoj inter la agonio en protestanta kaj en katolika rigardo.

4. Biologie, kiel lasta strebo de la mortanto, estas la tumulto rezultinta el la malekvilibro de la biologiaj fortoj, kiam la kreskema manko de unuj organoj metas en dangêro la aliajn, kun la konsekvenca fina kolapso de la tuta sistemo.

Oni konsideru ke la viva korpo estas kunordigo de pluraj aparte vivaj æeloj, ordigitaj en progreseme pli komplikaj sistemoj. La sistemo mem ne estas aparta vivulo. Vivas nur æiu aparta æelo.

La morto ne okazas per la perdo de vivo de æiuj æeloj samtempe. Post kiam unuj mortas kaj jam ne plenumas sian funkcion, la aliaj reagas malorganizite, kelkaj malpli, kelkaj pli. Dum tio okazas, iom post iom agonias la viva estažo, per la plej diversaj reagoj, foje kun granda sufero.

Kiam la korpo jam ne estas kontrolata de la cerebro, per malligo de la komandoj, oni konsideras okazinta la klinika morto. Tamen tio nur signifas la malapero de la socia karaktero de la kunagantaj organoj kaj æeloj.

5. Efektiva biologia morto okazas nur per la aparta morto de unu post alia de la individuaj æeloj. Ovoloj kaj spermatozooj ankaý povas supervivi, kaj organizi novan sistemon.

Transplantitaj æeloj restas vivaj en la organika sistemo de aliaj homoj. Se tie ili kapablas eventuale, per redivido, fariøi ovoloj aý spermatozooj, - jen novaj organizitaj individuoj.

Cetere, æeloj povas evolui per klonado.

Kiel oni vidas estas tre komplika la homa agonio, foje agrabla, foje ne konscia, foje sufera, foje ne komprenata.

Kompreneble, dum iu agonias, oni devas kompati lin, zorgante por ke la suferoj estu kontrolataj dum kreskeme malekvilibriøas la biologia sistemo. Kiam la mortanto jam ne vidas, li ankoraý povas esti aýdanta la ploron de la æeestantojn. Precipe la sentoj de tuïo restas kiel la lastaj funkciantaj, kaj do suferantaj.

 Laý monisma koncepto, materio povas esti esence viva. En tiu kazo ïajne morta materio nur atendas momenton por emerøi denove kaj do revivi. Tio okazas ordinare per la asimilado de nutražo.

AGONISTIKO (N). 0123

Gr: •(T<4FJ46`H (adj).

A: Agonistic. F: agonistique. G: Agonistik. H: agonistico. I: agonistico. P: agonístico. R:

1. Erudicia vorto, agonistiko devenas el la greka adjektivo •(T<4FJ46`H (= karakterize kapabla lukti), siavice el •(T<\" (= lukto), signifas amo je lukto kaj diskuto (= ĶD4FJ46`H ), laý Platono (Menon 75 c). La vortformado estas simila al gimnastiko (el gymnastikós) kaj logiko (el logikós).

Substantiva radiko. Vortformoj: agonistiko, agonistika.

2. Agonistiko estas la arto, aý tekniko, lukti. Kompare, gimnastiko estas la fizika ekzerco de la korpo, cele interalie al la lukto, dum agonistiko estas la arto mem de la lukto. Estas do agonistiko la arto de militisto, polico, gardisto, memdefendanto, sociaj pledantoj.

Kiel adjektivo, agonistika estas la kvalito de tiu, kiu pretas lukti, speciale por efike vivi. Tiu agonistika spirito ne estas tamen lukto kiel agresemo kaj atako, sed estas konstanta preteco por ago kaj laboro, kompetenteco kaj kapabla konkuro, kvankam ankaý sindefendo kiam necese. Agonistikulo ne estas senkuraøa, nek timema.

3. Agonistika doktrino estas tiu, kiu remomendas la lukton kiel rimedon de progreso. Efektive, bezonoj instigas homojn zorgi solvojn.

Sociaj gvidantoj afliktiøas pro la ekzisto de problemoj de sia grupo, kaj strebas por trovi solvojn.

Eventuale militoj instigas agonistikulojn trovi novajn rimedojn de rezisto kaj de defendaj atakoj. Sed tiu progreso ne derivas rekte el la milito, sed el la bezono. Sekve ne estas necese deziri la militon por progresigi nacion, sed malkovri bezonojn kaj atentigi pri novaj etapoj de progreso.

4. Agonistika estas dirite de æiu speco de ludo (vd) surbaze de la konkuro, laý uzo enkondukita de R. Caillois (Les jeux el les hommes, 1958).
 

    E. Pauli.  

AGO. Reciproka... 0124.

Neniu estažo agas izole rilate la alian, sed ambaý flanke okazas ago. Kvankam la iniciato povas okazi unuflanke kaj en alia flanko okazu nur reago, efektive ago kaj reago apartenas al la sama fenomeno de ago reciproka, per kiu la estažoj kunestas aý kunvivas kiel granda komunumo, eble nur klarigebla per monisma realažo.

2. En fizika mondo ago reciproka montriøas klare binara. La binareco de la naturo (vd 0808) estas mirinda fenomeno.

Se iu korpo altiras la alian, tiu alia samtempe altiras la unuan. Do, ne nur la Suno altiras la Teron, sed ankaý la Tero altiras la Sunon. Se gluinta papero restas kontraý la muro, ankaý la muro prenas iel la gluintan paperon; ambaý flanke devas okazi ago, æar nur efikas reciproka ago.

En tiu kunteksto de øenerala reciprokeco de ago, oni povas imagi, ke la fenomeno okazas en æiu ero, æu atoma, æu subatoma. Do, rekte aý malrekte, æiu ero de la Tero altiras æiun eron de la Suno, kaj de la tuta kosmo. Inverse, æiu ero de la Suno kaj de la tuta universo altiras aparte æiun eron de la Tero. Tiel same, æiu ero kaj æelo el nia viva korpo altiras æiujn erojn de la tero, de la Suno, de la tuta universo, kaj reciproke.

3. Reciproka ago ankaý okazas en psika nivelo (vd). Kiu sendas esprimon al aliaj, nur sukcesas fari komunikadon, kiam la aliaj reagas. Jen psika reciprokeco. Sed la reciprokeco principe ne apartenas al la komunikado en si mem.

Tiel same, oni povas hipotezi, ke, kiam la spirito agas sur la korpon, tiu æi devas reciproke agi rilate la spiriton. Ne nur la spirito agas sur la korpon, sed ankaý la korpo sur la spiriton.

La naturo de la reciprokeco de la ago ne restas klara dum oni ne determinas, æu la realo funkcias strikte laý la atomisma teorio, æu per io pli fundamenta energia kampo. En strikta atomismo ne ekzistas grandaj fortoj kiel tutažo, sed nur sumo de eraj fortoj; kiel avertite, la klasika atomisma teorio prezentas malfacilažojn, æar atomoj per si mem ne klarigas æion, pri la ago en distanco malproksime (vd 0120). Eble tiuj eraj fortoj estas manifestiøo de pli fundamenta ununura kampo, laý la monisma interpreto de la materio. 

    E. Pauli.  

 

AGO. Refleksa... 0125.

A: Reflex action. F: action reflex. G: Reflex Bewegung. H: acción refleja. I: azione rifflessa. P: ação reflexa. R:  

1. Nerva sistemo fundamente funkcias per nekondiæita reflekso (vd 7218), nomata refleksa ago. Per ago refleksa la okulpupilo fermiøas kaj malfermiøas laýgrade de la lumo. Salivo estas refleksa ago okazigata de la tuïo de nutražoj sur la lango. La sinsekvo de la païoj de piediranto fariøas ankaý per ritma refleksa ago.

Ordinare, unue la stimulanta objekto ekscitas per mekanika tuïo ion alian. Ekzemple, per lumaj fotoj la objekto tuïas la okulojn, per sonaj ondoj tuïas la orelan timpanon, per frotado de molekuloj en la naztruoj, premo sur la haýto.

Rezulte okazas elektrikaj reagoj, kiuj antaýeniras laýlonge de la nervoj, al spino kaj al la kapo. Revenas la respondo, per inversa sistemo de fortoj en sinsekvo, kaj jen kiam okazas la refleksa ago, eventuale pli aý malpli ampleksa. Tiu iro kaj reveno nomiøas figure refleksa arko (vd)

Seksa erektiøo (vd 1905) per alfluo de sango kaj ïveliøo, kun konsekvenca agrablo tre dezirata de la homoj, estas ekzemplo de komplika refleksa ago. Kondiæitaj refleksoj (vd) komplikigas ankoraý pli la refleksan agon.

3. Takse. En ordinaraj cirkonstancoj refleksaj agoj estas favoraj al la organisma bono. Inverse, la ne adekvata uzo de la refleksoj povas malekvilibri la uzanto. Erotikeco, jen la trafa ekzemplo por averti pri la adekvata uzo de la refleksoj. Principe la erotikeco estas favora al la organismo, kaj pro tio rekomendindas estu praktikata, sed ekvilibre.

La fiziologia kompreno de la refleksa ago, klarigite nur ekde la 18-a jc., multe helpis la filozofian komprenon de etikaj aspektoj de la homa konduto kaj de edukaj celoj.
 

    E. Pauli.  

 

AGRABLA (*). 0126.

A: agreeable; pleasant. F: agréable. G: angenehm. H: agradable. I: gradèvole. P: agradável. R: (prijatnyj).

Adjektiva radiko. Vortformoj: agrabla, agrable, agrablažo, agrableco, agradabligi, malagrabla, malagrable, neagrabla.

3. Agrabla, striktasence, estas sento de plaæo kaj plezuro pri io kun fizika karaktero kaj atingebla per la sensoj. Ekzemple, agrabla vizito; agrabla odoro; agrabla muziko; agrabla promeno

Kiel avertite, agrabla striktasence diriøas pri sensa sento, ne pri racia sento. Pro la libereco de la vortuzo, per la figura senco de la vortoj, eblas tamen paroli pri agrablaj pensoj.

La diskutado ne estas, æu ekzistas ambaý genroj de sentoj, - la sensaj kaj la raciaj, - sed pri la nepropra uzo de la nomo.

4. Doktrino. Pri la distingo inter sensaj sentoj kaj raciaj sentoj fariøis, precipe ekde la 18-a jarcento, per du demandoj:

- unue, æu okazas la specifeco de sensa sento kaj de racia sento?

- due, æu la estetika sento, nomata sento de belo (vd), estas sensa sento (kaj do agrablo en strikta kaj propra senco), æu øi estas racia sento (kaj do agrablo en figura senco)?

Kartezio (1596-1650), filozofo karakterize radikale racionalisma, reduktis la distancon inter ideo kaj senso, opiniante ke la senso estas nur konfuza ideo.

Situinta enkadre de la sama racionalismo, Aleksandro Baumgarten (1714-1762) asertis, ke la sensaj sentoj estas nur konfuzaj raciaj sentoj; li aparte avertis, ke vero estas klara ideo, dum belo estas konfuza ideo, kaj same do ke la estetika sento estas nur konfuza racia sento (Aesthetica, 1750, ' 14).

Kant (1724-1804) reagis, per la profundigo de la distingo inter senso kaj racio, kaj sekve akcentis la distingon inter sensaj kaj raciaj sentoj. Situis Kant la senton de agrablo kiel sensa kaj la estetikan senton kiel racian (Kritiko de la p. r., ' 1 ks; Kritiko de la ;juøo, ' 3).

5. Por decidi, æu la sento pri la belo estas sensa, æu øi estas racia, oni devas unue decidi pri la belo mem. Principe, belo estas tio, kio elstaras en la kampo de la perfekteco. Oni ne nomas bela al tio, kio estas malperfekta. Se oni do trovas ion elstare perfekta, do ion belan, tio impresas nin, kaj lasas nin en stato de sento de belo.

Cý tio estas sensa sento? Æu estas racia sento? Nur per la inteligenteco oni povas kompari, kaj distingi inter pli elstare perfekta (aý bela) kaj malpli elstare perfektsa (aý malbela). Do, la sento de belo estas racia; øi okazas en raciaj homoj, ne okazas en neraciaj bestoj.

Kompreneble, por kelkaj la belo ne estas la sama belo por aliaj, æar ili ne atentas al la samaj vidpunktoj, kiam ili komparas kaj decidas pri la elstaraj aspektoj de la perfekteco. Sed unuj kaj aliaj uzis la racion okaze de la komparo, kaj sekve restis la fundamenta karaktero de la sento de belo kiel estanta racia.

Same evidentas ke belo en arto (vd 0534) estas komprenata per la æeesto de la racio, kvankam okazas samtempe sensaj sentoj. Besto ne komprenas la arton kiel esprimo, nek kiel bela. Sekve, denove evidentiøas, ke la agrablo en arto estas principe racia.

6. En kantia kunteksto, sentoj rilatas al celo, kaj kiuj nur estas komprenataj de la inteligenteco.

Per kritiko de pura racio fariøas studo pri konceptoj, kiuj nur informas pri la konsisto de objektoj, laý kiuj okazas la sciencoj.

Kontraste, kritiko de praktika racio esploras la juøojn pri devo.

Fine, per kritiko de juøo, analizo de la celo, kies rezulto estas sento. Juøo de celo liveras al ni plaæon pro la adapteco al niaj fakultoj. Jen la temo de kritiko pri gusto Kritik der Geschmack, kiam Kant asertis, ke, se okazas aløustigo al niaj sensaj fakultoj, la koncerna sensa sento estas la agrableco, karakterize interesema rilate la objekton.

Diference, la harmonio kun racia fakulto okazigas la estetikan senton, kiu estas seninteresa.

7. La sensa agrableco karakteriziøas kiel pli inklina al objekto posedata de la sensa impulso, aý instinkto. Pro tio øi estas pli interesita pri la posedo de la objekto. Malsame, la racia agrableco lasas pli da spaco por la mensaj prikonsideroj, kiel klare oni konstatas en arto kaj en atento al la beleco. Pri tio multe okupiøis la estetiko (vd) de Kant kaj de romantikistoj, sed kun iom da radikaleco.

8. Propražoj. Kiel okazas kun æiu kvalito, agrabla havas kontraýon, gradojn, similecojn.

Kontraýo de agrabla estas malagrabla, ankaý dolora.

Gradojn de agrabla ... Foje tiuj gradoj havas aliajn nomojn, kaj tiam la nocioj ne facile distingiøas. Sed la fundamento mem de tiu varieco de nomoj estas la propražo de la agrablo havi gradojn.

Same, malfacile estas determini la similajn sentojn de agrablo.
 

    E. Pauli.  

AGRAFIO. 0127.

A: agraphia. F: agraphie. G: Agraphie. H: agrafia. I: agrafia. P: agrafia. R:

1. Erudicia vorto, agrafio estas vortformita el la grekaj elementoj, la seniga • - (= sen) kaj ( D " N Z (= skribo).

AGREGI, -O. 0128.

L: aggrego, -are aggregatio, -tionis.

A: aggregate; aggregation . F: agréger; agrégat. G: aggregieren, zusammenballen; Aggregat. H: agregar, agregado. I: agggregare; aggregato. P: agregar; agregado, conjunto. R:

Verba radiko Vortformoj: agregi (tr), agrego, agregažo.

2. Agrego estas kunigo de individuoj tiamaniere, ke ili konservas konsiderindan individuecon kaj diverseco inter si. Ekzemple, agrego de sablo, de ïtonoj, de brutoj, de knaboj.

Pro la konservo de konsiderinda individueco, ïajnas okazi eæ neniu ligo inter eroj surmontigitaj en agrego En agrego konserviøas la plej vasta individueco de la eroj, kiel en sablero, sen neceso de difinita dependeco de funkcioj, nek struktura egaleco, nek morala solidareco, kaj neniu sekvo se la individuoj dispartiøas.

En la materia kampo ne estas kutime nomataj agregoj la kemiaj kunmetoj, æar pli strikte kunmetitaj kaj per tre difinita ordo. Kompreneble, ankaý en agrego okazas iom da organizado kaj eæ aýtoorganizado (vd), sed multe pli eventuala.

Inter totala individueco kaj totala unueco eblas distingi gradojn kaj aliajn detalojn, per kiuj distingiøas pluraj nocioj inter kiuj unu estas agrego, kaj la aliaj kiel en la sekvo

- ensemblo estas kunigo de malsamaj individuoj; aro kutime signifas plurajn samspecajn individuojn;

- kolekto, konsistas el pluraj venigitaj aparte;

- kolonio estas kunordigo de individuoj samspecaj, sen gravaj funkciaj dependecoj, kiel okazas, ekzemple, kun aro de samnacianoj en alinacia urbo aý regiono, aro de mikroboj kulturitaj en speciala medio por scienca esploro;

- organismo (vd), aro de individuoj diferencaj inter si, aý grupoj de diferecigitaj individuoj, æiu kun speciala funkcio por la tutažo, kiel ekzemple okazas kun la sendependaj ïeloj de homa korpo;

- asocio, ekzemple familio aý Ïtato, kiu estas aro de individuoj kunligitaj psike, per funkcioj dependaj de elektitaj celoj realigendaj komune, kiuj povas eventuale ankaý kunligi organismojn;

- kunmetažo, ekzemple, molekulo, kristalo, vorto, en kiu la elementoj funkcias praktike nur kiel tutažo

Enkadre de iu ajn kunigo okazas la unuažoj, nomataj ankaý individuoj, foje atomoj, monadoj, elementoj, partikloj.

Kontrastas inter si la per si mema unueco (latine, unum per se) kaj la akcidenda unueco (unum per accidens).

3. En matematiko, agrego estas pritraktata per la speciala kalkulo de ensembloj (vd 1814), unue teorizita de G. Cantor je la fino de 19-a jc.
 

Sed tiuj formoj de atomismo kaj agrego ne klarigas kelkajn fundamentajn demandojn. Inter alie, ili ne adekvate respondas, - kio estas la vakuo?, - kio estas spaco?, , kio estas loko?, - kio estas tempo?, kio estas energio aparte de la atomoj.

Pro la mankoj de la teorio de atoma agrego, oni eble devos ïanøii radikale la konceptojn pri vivo kaj pri materio. Atomo, agrego, kolonio, organismo, asocio, jen etapoj de aranøoj, sub kiuj okazas realo kun malsamaj karakteroj ol tiuj menciitaj konstatitaj fenomenoj agrego restas iom da individueco, eæ en la plej striktaj kunmetoj. La afero estas nur de grado. Tamen pri kelkaj agregoj oni povas vaste diskuti, kaj laý la rezulto ïanøiøas fundamente la konceptoj pri la realo.

6. Æu grandaj organismoj nur agregoj? Eblas demandi aparte pri la grandaj vivaj estažoj, - æu æiu granda organismo estas nur unu vivanto, - æu inverse æiu granda organismo estas agrego de pluraj vivantoj en mirinda ekvilibro?

    E. Pauli.  

 

AGRESI, -O, -EMO. 0130.

L: aggredior, -edi; aggressio, -onis.

A: aggression. F: agréssion. G: angreifen, Agresions, Angriff. H: agredir; agresión; agresividad. I: aggredire;aggressione. P: agredir; agressão; agressividade. R: (agrésija).

Verba radiko. Vortformoj: agresi (tr), agreso, agresa, agresema, agreseco, agresemo, agresanto. Aparta vorto: agresiva (Z).

2. Agreso estas atako kun iniciato de la agresanto, mem ne minacata. Ekzemple, agreso de la invadinto; agresema voæo.

Per agreso vivanta estažo ekspansias sen interrilatiøi socie kun la ekstera medio, kiun li simple konkeras kaj integras en sian teritorion. Nur trans tiu limo de agreso, la agresanto starigas sociajn interrilatojn.

Simila al violenteco (vd) kaj perforto (vd), agreso signifas tutan amplekson de tendencoj kaj sintenoj; malsame, violenteco kaj perforto povas esti nur eventualaj reagoj.

Strikta agreso ne inkluzivas sindefendon per aktiva atako al agresanta homo. Ankaý ne estas agreso atako (vd) fare de policano komisiita por defendo de la socio kontraý iu ajn agresanto.

En agresoprocezo estas konsiderendaj, flanke de la agresanto la faktoroj de agreso kaj la morala aspekto de la agreso (kiu estas rekte filozofia); flanke de la viktimo de agreso, la kvanton de damaøo kaj la farenda riparan kompenson.

4. Faktoroj de agreso estas subjektivaj kaj objektivaj, ambaý kun grada kvanto.

La subjektivaj faktoroj de agreso estas ordinare la potenciala agresemo mem de la individuo. La naturo estas binara kombino de kontraýaj fortoj, kies tendenco ne estas la detruo, sed la konkero de la alia, por kreski per sumo.

La objektivaj fatoroj de agreso situas en la eksteraj instigoj. Tiuj eksteraj instigoj influas grade la agreson. Sen provoko de la objekto neniu fakulto agas. Nur pli forta motivo kapablas krei la reagon.

Tamen, se mankas la subjektiva potenciala faktoro, ne sukcesas la eksteraj faktoroj.

5. Kelkaj aspektoj de la agresemo ne apartenas al la filozofia psikologio, sed al la empiria psikologio kaj psikanalizo. Sed tamen ili malrekte gravas por la filozofiaj prikonsideroj pri la realo, kaj por la etika taksado.

Laý la instinktecaj teorioj, la agresemo estas unu el la homaj naturaj instinktoj, kiel esenca al persono, tiel kiel al la animala individueco.

Tiu persona aý individua karakterizo ïajnas rekte kontraýa al la speco; nur per la ekologia fina ekvilibro de tiuj fortoj rezultas la forto mem de la speco. La agresemeco estas antaýa al æiu juøo, kaj pro tio øi estas antaýa instinkto.

Ne normala homo inversias la agresemon kontraý si mem, kiel en suicido (vd) kaj masokismo (vd)

6. Psikanalizo kapablas priskribi la manierojn laý kio la agresemo kondutas.

Por la instinkteca teorio de Freud la agresemo rilatas al pulso de la vivo kaj pulso de la morto (Eros et Thanatos) (vd).

Konrad Lorenz asertas, ke la agresemo estas endogena energio kumulita en la nervaj centroj. La eksteraj stimuloj estas nur okazo por liberigi antaýekzistantajn retenitajn pulsojn. Tra la jarmiloj estis selektitaj kelkaj malsanaj (On agression, N. York, 1966).

Aliaj akcentas la influon de la medio(france, théorie environmentaliste) sur la formado de la agresemo. Kiam okazas frustracio kaj kontraýeco, la individuo reagas per agreso.

7. La morala aspekto de agreso flanke de la agresanto estas determinata funkcie de la libereco. Certe agresanto estas pli respondeca en situacioj kontroleblaj, kaj ne tiel multe respondeca kiam la spontanea agresemo kaj la instigoj de la objekto pli forte agas. Pro tio, juøisto sentencas la agresantojn akorde kun la cirkonstancoj.

8. Koncerne riparojn al viktimoj de agreso, por mildigi domaøojn, ne estas dubo ke ili estas devigaj. Tiu devo precipe okazas, kiam la agresanto kulpas, kaj ankaý kiam li ne kulpas.

Tamen la efektivigo de la riparo al viktimoj de agreso ne æiam eblas. Jen afero pri kio pozitiva juro devas zorgi, por ke okazu socia protekto de la viktimoj.
 

    E. Pauli.  

 

AHIMSA. (HI: 0128).

Sanskrita esprimo, ahimsa ekvivalentas al nenoco. Per øi hindaj religioj kaj filozofioj, æefe jainaj kaj budhaismaj esprimas la devigan sindetenon de homo vundi aý mortigi vivajn estažojn. Æar, laý la kredo, en æiuj bestoj enestas esence la sama speco de animo kaj, pro la transmigro de animoj, en ili povas esti homaj antaýuloj.

Rilatas ahimsa al nenocismo (vd), nerezistismo (vd PIV).
 

    E. Pauli.  

 

AION (eterneco). (Gr: 0129).

1. Greka substantiva vorto, aion ekvivalentas al eterneco, daýro, tempo, longa vivo, aøo, jarcento.

Adjektiva formo " Æ f < 4 @ H (= eterna).

Etimologie " Æ f < , -ä < @ H devenas el la hindeýropa radiko aiw-, kies fundamenta senco estas longa daýro. El la sama radiko devenas la latinaj aevum (= daýro); aetas (= aøo), per transformo de aevitas; aeternus (= eterna), per transformo de aeviternus

Nuance, " Æ f < inkluzivas la ideon de vitala forto, kiu pro tiu forto kapablas vivi multe. Kaj pro tio " Æ f < rilatas al R L P Z (= psiko, animo). Kvankam " Æ f < signifas

tempon, ne estas tempo kiel P D ` < @ H , sed kiel tempo daýranta longe.

2. La greka filozofio okupiøis pri la diverseco de daýro de la aferoj, unuj daýrantaj kiel P D ` < @ H , aliaj kiel " Æ f < .

Laý Platono la sensaj aferoj estas ombro, la aliaj estas eternaj ideoj (Timeo, 35 d-e).

Laý Aristotelo la nuna eterna motoro estas viva (Met., XII, 7. 1072 b 29-30). Ploteno karakterizas la tempon kiel apartan kampon de la animo, kontraste kun la eterneco de la supera Dio (Enn. III, 7, 45).

Proklo hipostazis la eternecon, laý la religiaj gnostikaj pensoj de gnostikismo (Elementoj de teologio, prop. 54). Tiel same, ankaý kristanoj okupiøis pri la kontrasto inter tempo kaj eterneco, kun malestimo por la tempaj kaj alta estimo por la eternaj.

3. Eble la kontrasto inter " Æ f < kaj P D ` < @ H ne estas tiel strikta kiel elpensis øin tiuj, kiuj hipostazigis unu kaj alian.

Daýro ne estas aparta rilate la daýrantan estažon. Daýro estas nur determino; ne estas io per si mem. Daýro estas la ekzisto mem, kiu konserviøas.
 

    E. Pauli.  

 

AITIA, -AS. (Gr: 0130)

1. Greka vorto, " Æ J \ " ekvivalentas al kaýzo, motivo, kaj foje pli vaste esenco, naturo.

En juro " Æ J \ " (= kazo) signifas ankaý akuzon.

Platono indikis per " Æ J \ " la kaýzon de la generado kaj korupto Fedono 96 a). Foje " Æ J \ " aperas kiel esenco (, Ç * @ H ) (Fedono 99 b - 100 d).

2. Pro tiu karakterizo de " Æ J \ " (= kaýzo) kiel esenco, Aristotelo distingis 4 specojn de kaýzoj kaj prezentis ilin kiel la fundamentaj eroj de æio.

Du estas enaj kaýzoj, - la materia kaj forma.

Du estas eksteraj kaýzoj, - la efika kaj cela (Met. I 3. 983a 24 - 983b 6).

Aristotelo nomis ankaý " Æ J \ " al la premiso de demonstro (An. post. II, ll. 94a 20 - 95a 9).

La vorto " Æ J \ " estas uzata de li foje en senco ankoraý pli øenerala, por signifi naturon, neceson, hazardon, intelekton, homan agon (Met., III,5. 1112a 31-33).
 

    E. Pauli.  

 

AJIVIKA. (HI: 0130)

Unu el la specoj de la hinda materiismo, kies aliaj formoj estas carvaka, lokayata.

AJN, AJNA, AJNO (*). 0131.

Estas ajn adverba partiklo esprimanta nedefinitecon insiste kaj kun øeneraleco.

La derivitaj formoj de adekvate esprimas subtilajn nuancojn interesaj al filozofio, kiel en ajna, ajno.
 

    E. Pauli.  

 

AŽO (*) (la latina res). 0132.

Gr: B D ? ( : " , -" J @ H . L: res, rei.

A: thing. F: chose. G: Ding.. H: cosa. I: cosa.P: coisa. R: 8@8DÁHZ6 (konkretnyj)

1. Kiel vorto, ažo estas memstarigo de la substantiva sufikso -až-, kun signifo de konkreta objekto.

Substantiva sufikso. Vortformoj: esprimantaj sufikse, - bonažo, belažo, kromažo, skribažo, azenažo, sensensažo, kreitažo; esprimanta memstare - ažo, ažaro, ažeco.

Ne okazas rekta etimologia memstara ekvivalento en naciaj lingvoj.

La angla thing kaj la germana Ding rilatas al to think (= pensi) kaj denken (= pensi) tiamaniere, ke ili estas tio, kio estas pensata.

La greka prãgma rilatas al la senco de fari, kiu ripetiøas en la internacia "praktiko".

La latina res, el kiu devenas la internacia "reala", havas la fundamentan signifon de bieno, posedažo.

La latinidaj F: chose, H: cosa, P: coisa, devenas el la latina causa (= kaýzo), kies produkto ili signifas.

Simila al termino ažo estas afero (vd).

Oni distingu inter la semantikaj diversecoj kaj la diversaj interpretoj pri la naturo de la ažo. Semantike, kelkaj atribuas al nocio de ažo pli vastan signifon, dum aliaj malplivastan signifon, ekzemple nur de fizika objekto.

2. Ažo, en origina kaj unua senco, estas ekstera konkreta afero. Ekzemple, nova ažo plaæas; preni siajn ažojn sur la ïultron; belaj ažoj æirkaý ïi; æio ekzistanta estas ažo.

Nuance, afero (vd) signifas æion ekzistantan, sed jam kun iom da kategoria determino, ekzemple "ïtata afero", preskaý kiel pronomo kiu anstataýas la objekton, dum ažo signifas æion ekzistantan sen pliaj determinoj ol la nocio de la ento mem.

Kompare, io (vd) signifas lige kun la nocio de esenco, dum ažo lige kun la vidpunkto de la ekzisto.

3. Doktrino. Ažo estas transcenda nocio, analogie atribuebla al æiuj entoj. La samo direblas pri la øeneralaj modoj de la ento (vd), distingaj de la nocioj dirata specialaj modoj de la ento aý kategorioj (vd).

Aserti ke ažo estas konkreta signifas esti lige kun la ekzisto, kontraste kun la abstrakta eco, rilata nur al la esenco aý kvalito konsiderata aparte. Alidire, kaj kun klara distingo per vidpunkto:

- ažo estas la ento rigardata laý la vidpunkto de la ekzisto;

- io estas la ento rigardata laý la vidpunkto de la esenco.

En ambaý kazoj, pli fundamente, la ento estis rigardata absolute. Se oni rigardas la enton en relativo, denove okazas du kontrastaj ontologiaj nocioj:

- la ento estas bona, rigardata relative, sub la vidpunkto de la ekzisto;

- la ento estas vera, rigardata laý la vidpunkto de la esenco.

Surbaze de tiuj fundamentaj ontologiaj transcendaj nocioj oni daýrigas la prikonsiderojn pri la nocio de ažo.

4. Esti konkreta, ne signifas ke ažo estas necese nur io singulara kaj individua. Ažo estas tiel øenerala kiel la ento, kaj eæ koincidas kun la ento. Do ažo estas æio, kiel la ento, kaj denove estas æiu individua, kiel la ento.

Nenio situas ekster la kampo de la ento; tiel same, nenio situas ekster la kampo de la ažo.

Kiel individua, ažo situas antaý ni personoj, kaj estas æio, kion oni konas; kaj ažo estas æio, sur kion oni agas.

Sed kiel tre øenerala, ažo estas ampleksanta la tutan eksteražon cirkaý ni. Jen la mondo, kiu prezentiøas pere de niaj sensoj. Laý tiu senco estas dirite "ažoj de la mondo", aý "aferoj de la mondo".

Kvankam, per pli vasta senco (vd 132-5), oni povas nomi nin mem kiel ažoj. Tamen, tio ne estas kutima uzo, æar estas granda diferenco inter ni (psikaj estažoj) kaj la eksteražo (konkreta spaco-tempa estažaro).

Detala gnozeologia demando petas pri sciigo - kio estas tiu ažo æirkaý ni? Tiel metite, la demando estas pri la "ažo en si mem" (vd 0133), esprimo kiu fariøis faka. La respondoj povas esti aý ideismaj, aý realismaj, pli pozitivismaj aý pli ekzistencialismaj. Sed tiuj gnozeologiaj interpretoj pri la ažo ne ïanøas la sencon de ažo kiel afero antaý ni personoj (vd 132-6). .... .....

5. Ampleksasence, kiel jam avertite, ažo inkluzivas samtempe homojn kaj la eksteražon de tiu konanta kaj aganta homo.

Tiu kunmeto de mem kaj de la eksteraj aferoj okazas facile, pro la antropologia maniero koni nin mem kiel objektoj, tiel kiel oni konas ankaý æiujn aliajn eksterajn aferojn kiel estantaj objektoj. Tiusence, ažo estas æio, kio estas objekto de penso, de konceptado, de juøado, de rezonado.

Ankaý fariøas ažo tio, kio estas abstrakta, ekzemple justeco, kaj tio, kio ne estas materie spaca, kiel spirito, animo, Dio. Eæ fantaziaj imagoj, la neo kaj la nenio fariøas ažo, en tiu senco, ke oni povas imagi tiujn neekzistažojn kiel mensaj objektoj.

6. Striktasence, sed rilata al la ampleksa senco, ažo estas transcenda nocio, samnivele kiel io (vd), unu (vd), vero (vd), bono (vd 0860).

Sed kiel fundamenta metafizika determino de ento, ažo koincidas kun la ento mem, æar øi signifas øin rekte, sen abstraktado de la ekzisto. La aliaj nocioj diras kelkon novan, aý per nova rekta eksplicita konstato, aý per impliceco. Pro tio ili estas nur propražoj de ento, kaj ne signifas rekte la enton kiel okazas kun ažo. Malsame, ažo ne estas propražo, æar ekvivalentas al ento mem, kiel ekzisto. Oni konsideru, ke ento æiam estas eksplicite ekzisto, dum la aliaj øeneralaj nocioj ne estas explicite la ekzisto, sed io aldona, kvankam foje eksplicite konata.

Ažo estas la ento, sub vidpunkto absoluta, asertiva kaj kiel ekzistanto (ne kiel esenco). Se oni dividas la enton en ekzistanton kaj esencon, la kadro de la nocioj restas tia, kia jam avertite: ažo situas en la kampo de la ekzisto; io en la kampo de la esenco. Ažo estas ento, æar øi diriøas pri æio, kio ekzistas. Ekde la komenco la ekzisto, kaj ankaý la ažo, estas konataj eksplicite. Oni ne malkovras la ekziston ene de alia nocio. Nur la aliaj nocioj povas esti implicaj.

Aldone, ažo estas absoluta, æar ažo ne estas dirita pri la ento, kiam øi estas rigardata en rilato, sed kiam øi estas dirata en absoluto, tio estas pri la ento kiel ekzistanto; øi estas dirite rekte pri la ento mem.

Ažo estas asertiva nocio, æar ne konsistas el io neata. Estas determino de la ento kiel ekzistanto, æar simple situas øin kiel ažo, sen rekte ion diri pri la manieroj ekzisti, kiel okazas, kiam la nocio diras ion pri la esenco.

Emfaze priskribite per la kontraýaj nocioj, ažo ne estas kiel la nocio uno (latine unum), kiu estas en rilato; nek kiel bono, kiu ankaý estas en relativo. Ažo ne estas kiel io (latine aliquid), kiu estas pri maniero esti, laý la esenco aý kvalito. Nek estas ažo kiel vero, kiu estas relativa nocio, enkadre de maniero esti, same laý la esenco aý kvalito.

Ažo, kiel fundamenta metafizika determino de ento, havas ja sian klaran lokon en la øenerala kadro de la menciitaj transcendoj (vd) de la ento.

7. Kiel eksteražo, estas ažo surprizo kaj admiro (vd 0074) por la homoj. Pro tio la homa kuriozeco komenciøas per la eksteraj aferoj.

La antaýsokrata filozofio estis precipe filozofio de la eksteražo, filozofio pri la naturo, ne filozofio pri la homo. la empiria scienco strebas por malkovri la naturon per la fiziko, kemio, astronomio, biologio, matematiko. Poste venas la humanaj sciencoj.

Malakordaj rezultoj dividas funde la opiniojn, ekde la unuaj fenomenologiaj priskriboj, jen skeptikistoj kontraý dogmistoj, jen realismaj kontraý ideismaj, jen empiriismaj kontraý racionalistoj, jen ekzistencialistoj kaj neopozitivistoj (vd tiujn sistemojn). Tiuj pluraj sistemoj povas akordi pri la difinoj pri ažo, io, vero, bono, ktp, sed ili donas tamen malsamajn enhavajn valorojn al ili.
 

    E. Pauli.  

 

AžO EN SI MEM. 0133.

A. thing in itself. F: chose en soi. G: Ding an sich. H: coisa en si. I: cosa in se. P: coisa em si. R:

1. Kiel esprimo, ažo en si mem aperas en skribažoj de Kartezio, sed øi disvastiøis ekde la 18-a jarcento, fare æefe de Kant kaj de la romantika filozofio.

2. Ažo en si mem diriøas pri la objekto kontraste al tio, kion diras la esprimo.

La kunteksto de ažo en si mem estas gnozeologia, kaj fariøis tipa la pera realismo kaj tipa de fenomenismo. Sed por metado de la problemo, la esprimo kaj koncerna nocio estas utila por æiuj gnoziologiaj doktrinoj, kiam fariøas la diskutado pri la enhavo de kono.

Nur la solvo atingata ne estas la sama, æar senpera realismo opinias ke la fenomeno kaj la ažo en si mem nur distingiøas per abstraktado, dum pera realismo metas inter ili efektivas distingon, kaj fenomenistoj simple asertas ke la fenomeno ekzistas, sed ne ekzistas la ažo en si mem.

3. Kartezio emfaze distingis inter fenomeno kaj la ekstera reala mondo. Tio, kion mi rigardas kaj konas, ne estas la objekto en si mem, sed fenomena objekto. Tiel metate la problemo, la demando estas kiel eliri el la fenomena objeto al ažo en si mem.

Anstataý la rekta realismo defendata kutime de la klasika greka filozofio kaj de la skolastiko de mezepoko, la fondinto de la moderna filozofio defendis la malrektan certecon. Anstataý pruvi la realon de la ažo en si mem kiel rekte atingata, Kartezio provis pruvi tiun realon per demonstro,

Kartezio estis, kiel Platono kaj Aýgusteno, radikala racionalisto, æar li akceptis ke la homa penso funkcias sendepende de empiria sperto. Pensante, li pruvis sian ekziston kaj pruvis la unuajn fundamentajn principojn. Tiel li pruvis ankaý la ekziston de Dio. Konsekvence li povus diri, ke Dio kreis la fenomenojn, sen intenco faligi la homojn pri la realo de la ekstera mondo. Jen la ažo en si mem, per la pera realismo, estas io gnozeologie tute certa.

Aldone, Kartezio avertis, ke la ekstera realo nur parte interesas nin, kaj sekve la ažo en si mem nur parte estas konata de ni. Jen kiam li uzis distingon, kiu signifas precize la esprimon ažo en si mem: "Estos sufiæe observi, ke la perceptoj de sensoj rilatas nur la unuiøon de homa korpo kun la spirito kaj ke, dum ordinare nur montras tion, kio el la eksteraj korpoj povas noci aý helpi, ne sciigas nin absolute, se ne eventuale kaj akcidence, tion, kio tiuj korpoj estas en si mem" (Principoj de filozofio, III, 2).

En la kunteksto de la malrekta realismo disvastigata ekde Kartezio, ankaý la demando pri la realo de la ažo en si mem fariøis pli grava, kun la sekva disvastiøo de la esprimo. En Francio ripetas øin D'Alembert (Élém. de phil. ' 19), Condillac, (Logique, 5), Ch. Bonnet (Essai analytique, ' 242).

4. En la kunteksto de la ideisma filozofio la esprimo ažo en si definitive firmiøis. Por Kant la konoj atingas nur sin mem. Rilate al ažo en si mem, nia homa intelekto nur komprenas øin øenerale, kiel limo-koncepto (Grenzbegriff), tio estas kiel esenco komprenata, sed ne atingas la informon, æu øi fakte ekzistas sendepende de la kono.

Kiel limo-koncepto, ažo en si mem estas noumeno (vd), tio estas, nur ideita de nia intelekto (greke, nous). Do, por Kant, nek la sensoj atingas la ažon en si mem, nek la intelekto atingas øin, sed la intelekto almenaý komprenas tiun ažon en si mem, kaj pro tio øi havas tiun duan nomon noumeno. Kvankam nek la sensoj, nek nia intelekto intuicias la ažon en si mem, restas al Dio la ebleco intuicii øin.

5. La postkantia filozofio malakordis pri la kantia noumeno. Kelkaj foržetis tiun doktrinon pri la ažo en si mem kaj pri noumeno, tamen profitante aliajn elementojn de la kantia filozofio.

K. E. Reinhold ekde la komenco metis la dubon (Leteroj pri la kantia filozofio, 1786-1787) pri la kantia doktrino pri la ažo en si mem.

G. E. Schulze kaj Salomon Maimon simple neis la ažon en si mem. Fine, por Fichte la ena "Mio" de homo mem estas infinita principo kaj enhavas la intelektan intuicion de æio (Wissenschaftlehre, 1794, ' 4).

6. En empiriismaj kaj pozitivismaj filozofioj la problemo pri ažo en si mem havas similan gnozeologian originon ol en racionalismaj rondoj, tio estas, en la doktrino, laý kiu la homa kono atingas unue la fenomenan objekton, do ne rekte la ažon en si mem.

Locke, influata de Kartezio, redaktis laý tiu kunteksto de malrekta atingo de la realo sian gnozeologian traktažon nome Eseoj.

Hume jam ne pruvas la realon, æar por li nur ekzistas fenomenoj.

Pli ofte empiriistoj, pozitivistoj, neopozitivistoj ordinare restas realistoj, kaj do akceptas la ažojn en si mem. Sed la kunteksto ne enhavas tiun raciisman prikonsideron de la ažo en si mem kiel noumeno. Takse, tamen, estas malfacile akcepti, ke la empiriisma realismo estas kohera kun la empiriismo mem.

7. Intuiciismaj doktrinoj (Bergson kaj similaj) ordinare kredas je la ekzisto kaj realo de la ažo en si mem. Ili akceptas æiujn argumentojn de racionalismo kaj empiriismo kontraý la ažo en si mem, sed tamen atingas øin per alia vojo, - per la intuicio.
 

    E. Pauli.  

 

AžO-SENTENCO. 0134.

A: thing-sentence. F: G: H: I: P: enunciado coisal. R:

1. Esprimo uzata en semiotiko por propozicioj, kies signoj estas determineblaj per la rekta konstato. Tiusence oni diras ažolingvo, æar øi operacias per ažoj (Morris, Foundations of the theory of signs, .1938, § 5).

Kompare, ažo-predikatoj estas simila esprimo, sed nun estas la terminoj la ekvivalentoj de konstateblaj propražoj (Carnap, Testability and meaning, 1936-37, en Readings in the Phil. of Science, 1953, p. 69 ss.).

2. Pri la esprimo de ažo-sentenco en Internacia lingvo Esperanto diskuteblas.