ANTONIMO. 0378.

A: antonym. F: antonyme. G: Antonimus. H: antónimo. I: antònimo. P: antônimo. R: (antónim).

Substantiva radiko. Vortformoj: antonimo, antonimiko (scienco pri la kontraöeco de la vortoj, same kiel sinomiko pri la samsignifaj sencnuancoj).

2. Antonimo estas vorto kontraösignifa al alia. Ekzemple, alta kaj malalta; juna kaj maljuna; juna kaj olda.

Jam Aristotelo (384-322 a. K.) pritraktis la kontraöecon inter terminoj (Kategorioj,10,11).

3. Specoj. Kutime oni prezentas, laöforme, tri kontraösignifajn vortspecojn, nuance diferencaj, studataj de la semantiko: strikte antonima; komplementa (vd), reciproka (vd). 

Strikta antonomieco okazas, kiam la aserto de unu implicas la neon de la alia; do, kiam estas dirite, ke iu estas alta, implice diriûas ke la alia estas ne alta.

Sed ne æiam la neo de unu, implicas la aserton de alia; la neo, ke io ne estas alta, ne signifas ke ûi ne estas malalta. Sekve okazas la du aliaj nuancaj specoj de antinomio.

  Komplementaj (aö ekskludaj) kontraösignifaj vortoj, ekzemple, Patro kaj filo, edzigita kaj fraöla, havas simetrian rilaton de kontraöeco, en kio la neo de unu flanko fariûas la aserto de la alia.

Reciprokiaj kontraösignifaj vortoj estas, ekzemple, patro kaj filo, edzo kaj edzino. Tiukaze, se Petro estas patro de Johano, kontraösignifas ke Johano estas filo de Petro. Se Petro estas edzo de Maria kontraýsignifas, ke Maria estas edzino de Petro.

  4. Kompare, la kontraöecaj nomoj - antonimaj, komplementaj, reciprokaj - rilatas al la opozicio de la propozicioj (vd), kaj al la figuroj de silogismo (vd 2190).

E. Pauli.

ANTROPO- 0380.

Vortformoj: antropoida (vd 0383), antropoidoj, antropologo, antropologio (+) (vd 0384), antropocentra, antropocentrismo (vd 0381), antropometrio.

2. Antropo- aperas ankaö kiel pseödo radiko en apartaj vortoj, kiel en antropofago, antropomorfismo (vd 0388), antropopiteko, antropozofio (vd 0390), antropoteismo (vd 0392) kaj en regula vortformado, kiel en antropogenezo (vd 0382).

E. Pauli.

ANTROPOCENTRISMO. 0381.

2. Antropocentrismo, striktasence, estas la kompreno de tiuj, kiuj konceptas la homon kaj siajn valorojn kiel centron de intereso de la mondo mem. Ekzemple, antropocentra mondrigardo (= homo kiel centro de la kosmo).

Nuance, humanismo (vd) signifas pozitive la elstarigon de la homaj sciencoj rilate la fizikajn kaj teknikajn, kaj ankaý pozitive la revalorigon de la homo rilate al troa religia sinteno, dum antropocentrismo estas dirata pri la homo, kiam erare konceptata rilate la tutaëon ûenerale, precipe rilate la kosmon. La kontraýo de antropocentrismo estas kosmocentrismo (vd).

3. En pli vasta senco, antropocentrismo ne nur kontrastas kun kosmocentrismo (vd), sed ankaý kun teocentrismo (vd); en tiu îi kazo, la antropocentrisma homo rigardas sin mem kiel centron, al kiu Dio servas.

Sed ankaý teocentrismo povas havi negativan sencon de alienado al Dio (kiu estas la kutima), kiam homo forgesanta sin mem, nur okupiûas pri Dio. Jen la negativa senco, de la interpreto, per kio Mezepoko estis dirata teocentrisma epoko.

La negativa senco de antropocentismo kontrastas kun la pozitiva senco de humanismo (la homo en sia ûusta loko); jen la senco, per kio Renesanco estas nomata humanisma epoko.

Ekologia movado (vd 1562) kontrastas kun antropocentrismo en la senco, ke ûi avertas, ke la homoj estu en ekvilibro kun la naturo, kaj ne agu nur sub la vidpunkto de la homa intereso.

4. Antropocentrisma mondkoncepto. Historie, la mondkoncepto de la antikvuloj estis kutime antropocentrisma, kun neniu imago pri la sensignifo de la terglobo ene de la ega universo. Îiuj konceptoj pri la mondo havis la homon sur la plata tero kiel umbilikon de la universo.

Diras la semida Biblio:

"Kaj Dio kreis la firmaëon, kaj apartigis la akvon, kiu estas sub la firmaëo, de la akvo, kiu estas super la firmaëo; kaj fariûis tiel. Kaj Dio nomis la firmaëon îielo" (Gen 1,7). "Kaj Dio diris: estu lumaëoj en la îiela firmaëo... Kaj ili estu lumaëoj en la îiela firmaëo, por lumi super la tero, kaj fariûis tiel" (Gen 1,14-15).

Rekte pri la du unuaj homoj:

"Kaj Dio diris al ili: fruktu kaj multiûu, kaj plenigu la teron kaj submetiûu ûin al vi, kaj regu super la fiïoj de la maro kaj super la birdoj de la îielo, kaj super îiuj bestoj, kiuj moviûas sur la tero" (Gen 1,28).

0

La greka klasika kosmogonio, komence tiel primitiva kiel la semida, sukcesis per la sistema scienco kaj filozofio plibonigi iomete la mondkoncepton, kiam la volbo estis anstataý ita de la sferoj, sur kiuj moviûus la astroj.

Kiel sufiîe sciate, modernepoke la mondkoncepto tute ïanûiûis per la enkonduko de la gravitaj fortoj. La disvolvo de la astronaýtiko kaj la astrofiziko montris kiom absurdaj estis la antropocentrismaj ideoj de la pasinteco.

Pri la sorto de la mondo, kelkaj religioj, - ekzemple la zoroastrisma, la juda ekde la lastaj profetoj, la kristana, - kredis je proksima (sed ne precize konata tempo) eskatologia definitiva fino de la mondo, per irado de la bonuloj al iu îielo situanta supre de solida volbo de la firmamento, kaj de la malbonuloj al Infero, loko malsupre de la tero.

La kristana eskatologio (vd 1942) imagas la mondfinon tute antropomorfisme kun la kosma centro kie loûas la homoj. Tiam okazos spektakla falo de la steloj sur la teron, juûo de la homoj fare de Jesuo majeste staranta sur la nuboj, meto de la bonuloj supren, forlaso de la malbonuloj malsupren.

5. Doktrino. Nenion oni trovas la analizo de la naturo, kiu rajtigu nin decidi pri la îefa definitiva elstaro de la homo. La antropocentrisma sento naskiûis pro la subjektiva homa deziro alpreni îion. Pri tiu ebleco multe eraris la antikvuloj, pro manko de konoj pri la vera kosmo kaj pri la filozofio ûenerale.

.

Oni aktive forigu tiun falsan senton, kaj reelpensu îion per tute kritikaj ideoj.

La nuna kosma aranûo ne povas esti konceptata kiel unika. Pensi tiel estas antropocentrismo.

6. Povas okazi, ke, post multaj jarmiloj, aliaj kosmaj fortoj de la naturo estos pli fortaj kaj absorbos en nigran truon la grandegajn stelojn per kunpremo de la atomaj elektronoj kaj nukleaj elementoj. Tio, kio estos katastrofo por la nuntempa formo de homaro, estos tamen triumfo rigardate flanke de la aliaj venkantaj formoj de fortoj, en kiuj ni trasformiûos por novaj triumfoj.

En praestonto povas okazi ke el la nuna homo mem, per genetika ïanûo, fariûos superhomo. Ankaö povos disvolviûi la kapablo de alia animala speco. Tiu nova speco povos vivi kun la nunaj homoj kaj ankaö sen ili.

Se îio eblas, ege inteligentaj specoj eble jam okazas en iu loko de la kosmo, aý jam okazis, aý ankoraý okazos.

La plej diversaj transformoj eblas tra la tempodaýro. Sed pro la kutima antropocentrismo kaj anøelismo (vd 0308) oni reage ne akceptas tiel pensi.

7. Koncerne al la ekologia ekvilibro kun la naturo, oni avertu, ke nur en limigitaj kampoj la homoj kapablas gvidi la ekologion mem. Tamen ekologio estas ne nur pasiva, kaj povas ankaý esti dinamika ekologio.

Oni ne pensu kiel radikalismaj ekologiistoj, laö kiuj la homoj nur ekologie ekvilibriûas por rigardi pasive panoramojn. Homoj kapablas regi, îar ili havas inteligenton. Efektive homoj kapablas multrilate gvidi la naturon en novajn favorajn direktojn; tiusence, oni praktiku, kiom eble, la gvidadon de la naturo, kaj ne restu simple pasivaj, kiel predikas naivaj pasivaj ekologiistoj.

Tamen, multrilate la universo estas tiel granda, ke la influo de la homa regado restos îiam relative malgranda; pri tiu alia ne atingebla parto de la universo, restas nur la pasiva ekologio, per la absoluta submetiûo al la universala realo.

8. Enkadre de la doktrino asertanta, ke la mondo havis Kreinton, oni konceptu tiun Kreinton kiel vere grandan Dion. Certe, la ideoj de tiu Kreinto ne estas simplismaj kiel tiuj de la antropocentrismaj simpluloj.

Principe, oni elpensu la mondon laý la infinita kapablo de Dio, ne laý la limigitaj kapabloj de la homa kapo. Por la simpluloj la mondo komenciûis nur antaý kelkaj mil jaroj. Sed, post pli bona scienco, oni malkovris, ke la mondo ekzistis jam antaý miliardoj da jaroj. Tiel same, simpluloj, pro antropomorfismaj kialoj, atendas tujan eskatologian finon, kun la homo kiel centro de la spektaklo.

E. Pauli..

ANTROPOGENEZO. 0382.

A: anthropogenesis. F: anthropogenèse. G: Anthropogenesis. H: antropogénese. I: antropogènese. P: antropogênese. R:

2. Antropogenezo estas la origina generado de la homo kiel specifa estaëo.

Pli strikte, antropogenezo estas branîo de scienco pri la origino de la homo kiel specifa estaëo.

Sisteme tiu temo pritraktiûas aparte pro la graveco de la homa specio, sed ûi nur adekvate kompreniûas enkadre de la vivo ûenerale. Tiel rigardate, antropogenezo estas branîo de pli vasta scienco.

3. Historie, antropogenezo estis ekde îiam en la intereso de la homoj. Sed, pro manko de kritika penso kaj manko de sciencaj informoj, aperis la plej diversaj mitaj kaj kuriozaj klarigoj pri antropogenezo.

Kiam komenciûis la filozofio, kelkaj aspektoj de la antropogenezo jam fariûis akcepteblaj. Sed flanke de la empiriaj sciencoj, nur modernepoke oni atingis pli klarajn ideojn pri la evolucia aspekto de la naturo.

4. Kreismaj doktrinoj tendencas postuli apartan kreon de la homa specio. Krom la bonaj argumentoj apelaciantaj al la proporciaj kaözoj, influis malbone la naivajn tendencojn al antropocentrismo (vd 0381) kaj anûelismo (vd 0308).

Enkadre de la tradiciaj religioj kun sanktaj tekstoj pri la kreo de la homo, prezentante kutime la superan Dion prenante grundon, en kiun Li enspiras la homan animon, okazas du ekzegezoj.

La fundamentisma ekzegezo interpretas la biblian epizodon, tiel kiel la rakonto estas eldirata: Dio ellaboras el grundo homon laö la bildo de Dio mem. Sed kiel estis la bildo de Dio mem? Jen nuda Dio (antropomorfisme konceptata), transdonanta sian figuron al alia nudulo! Sed tiu imago de Dio estis erara!

La liberala ekzegezo akceptas la animalan evoluon, kaj kiam la homo atingis sian eksteran homan aspketon, Dio enmetis la superan racian animon. Kompreneble, tiu lasta interpreto, prezentata precipe de modernuloj, aperis kiel neceso formeti kelkajn erarojn de la fundamentisma ekzegezo kiu malkonas la evolucion de la naturo. Sed ankaý tiu liberala ekzegezo trovas plurajn malfacila¼ojn.

5. Por la monisma antropogenezo jam antaöekzistas en îio la supera vivo, kaj kiu nur poste manifestiûas kiel emerøo (vd 1740). Laö tiu hipotezo homo estas unu el la alternativaj linioj de la natura evoluado, sen neceso de aparta nova kreado.

En tiu maniero interpreti la naturon eblas akcepti la aperon de aliaj inteligentaj animaloj, sur la tero, kaj en aliaj planedoj.

Tiu maniero de interpreto klarigas ankaö, ke tra la tempo la homoj povas havi gradon de inteligenteco,- malpli je la komenco, kaj kreskeme pli vasta dum la jarmiloj. Same la aliaj animaloj povas havi tre malgrandajn gradojn de inteligenteco, kiu tra la jarmiloj ankaö povos kreski.

  Enkadre de la monisma antropogenezo, eblas aserti, ke Dio kreis la homon ekde la komenco de la ûenerala kreo de îio. Ekde la komenco la saûa Kreinto jam blovis en îion la inteligentecon. La estonta homo estas nur epizodo de la evolucio, antavidita de la saøa Kreinto.

E. Pauli.

ANTROPOIDA. 0383.

A: Anthropoid. F: anthropoide. G: Anthropoidisch. H: antropoide. I: antropòide. P: antropóide. R: (chelovekoobrásnyj).

2. Antropoida estas dirata pri animalo simila al homo, - do, pri la supera simio, kvarspeca: gorilo, îimpanzo, gibono, orangutango.

Laý la evoluciisma hipotezo, antropoidaj animaloj devenas el la sama komuna trunko de la homoj. Tiu komuna trunko jam malaperis, sed oni trovis restaëojn. Tiuj restaëoj estas sen vosto. Tiuj senvostaj resta¼oj ebligas imagi la antaý-homon, ankaö sen vosto.

Tamen, havi voston ne estas malsupereco. Vosto estas avantaûa organo, ne nur pro estetikeco, sed ankaý por utila uzo. Do havi voston estas progreso. Ankaö aliajn avantaûojn havas kelkaj bestoj, kaj kiuj mankas al la homa gloro.

3. Doktrino. Restas la demando, îu pro la proksimeco de la komuna deveno havas la homoj pli solidarajn devojn rilate al antropoidaj simioj ol rilate al aliaj animaloj?

La diverseco de ïancoj inter homoj inteligentaj kaj ne inteligentaj ne diferencigas la solidarecon inter ili; tiel same la diferenco de ïancoj inter homoj kaj antropoidoj povas ne tute forigi la solidarecon inter ambaý familioj.

Fakte, ni homoj kutime zorgas pri la sano de la superaj animaloj kontraý la atako de la malsuperaj, kaj ne tiel multe pri la sano de la vermoj, bakterioj, virusoj. Jen afero, kio avertas pri la ûenerala ekvilibro de la naturo.

ANTROPOLOGIO (+). 0384.

L: anthropologia, -ae.

A: anthropology. F: anthropologie. G: Anthropologie. H: antropologia. I: antropologia. P: antropologia. R: (antropologija).

2. Semantike, antropologio kaj proksimaj formoj havis nuancajn evoluojn kaj ne klarajn diferencojn kun aliaj esprimoj.

Nuance, sociologio (vd) elstarigas la homojn kiel interagantajn, dum antropologio temas pri la homo îiurilate, fizike kaj morale.

La filozofia antropologio jam estis temo de la filozofoj, precipe ekde Sokrato, Platono, Aristotelo, sed la esprimo estas moderna.

La unuaj modernuloj, kiuj en la 16-a jarcento uzis unuafoje la terminon antropologio nur aranûis novan esprimon por afero jam konata: en 1516 angle, en 1593 france, en 1594 latine.

Otto Casmann, kiu uzis unuafoje latine la terminon antropologio, jam dividis ûin en psikologian antropologion kaj fizikan antropologion, kiel oni konstatas en la titoloj mem de li uzataj en divido de libro: Psychologia anthropologica, sive animae humanae doctrina kaj Anthropologia pars II, hoc est de fabrica humani corporis (1594, 1595).

Cetere, Malebranche (1638-1715) uzis la nomon antropologio en senco de antropomorfismo. Tiu negativa signifo ne prosperis.

Kant (1724-1804) donis al nomo antropologio pli vastan kampon, kaj redividis ûin: teoria antropologio, difinita kiel empiria psikologio, pri la kono de homo ûenerale kaj pri la homaj fakultoj; pragmatika antropologio, pri la homo, rilate la lertecon; morala antropologio, rilata al saûo de la vivo, akorde kun la metafiziko de la moroj (Anthropologie in pragmatischer Hinsicht, 1798).

Filosofia kaj kultura antropologio, kun la koncernaj nomoj, disvastiûis precipe ekde Max Scheler (1874-1928).

3. Antropologio, priskribite de la logiko kiel scienco, estas kolekto de pluraj sendependaj sciencoj, îiuj aplikataj, laý sia specifa vidpunkto, al studo de la sama materia objekto, la homo specife kiel homo. Ekzemple, se homo havas korpon, kaj se la ûenerala scienco pri la korpo estas la fiziko, restas nomata fizika antropologio, tiu speciala parto de la fiziko okupiûanta pri la specifa homa korpo; la fizika antropologio ne okupiûas pri la fiziko ûenerale, sed nur pri la fiziko rilate la homan korpon.

Same, antropologia psikologio estas tiu parto de la psikologio, kiu temas pri la specifa homa psiko; la psikologia antropologio ne temas pri la psikologio ûenerale, sed pri la psikologio rilate la homan psikon.

Tiel, en sinsekvo, okazas la historia antropologio, filozofia antropologio, ktp. La kolekto de tiuj eltranîitaj partoj el pluraj sciencoj, estas, kiel supredifinite, la antropologio.

Do, antropologio ne estas simpla specifa scienco. Sed estas kolekto de pluraj sciencoj, tamen el tiuj pluraj sciencoj nur la koncernaj partoj temantaj pri la homo.

Îiu speciala branîo de la menciitaj sciencoj, kvankam didaktike kunordigitaj en unu granda disciplino, restas tamen sendependaj kaj regataj de la metodoj de îiu aparte kampo al kiuj ili apartenas.

4. Metodike, la ûeneralaj studoj pri korpo, spirito, naturo estas rektaj antaýsupozoj de la antropologiaj sciencoj aplikitaj al studo de tiu specifa homa korpo, specifa homa spirito, specifa homa naturo.

Îar antropologiaj sciencoj estas nur eltranîo de la koncernaj ûeneralaj sciencoj, la sama metodo de la antaýsupozoj restas metodoj en la sekvo. Ekzemple, la metodoj de la ûenerala fiziko (antaösupozo) restas la metodo en la koncerna fizika antropologio; same la metodoj de la ûenerala psikologio restas la metodiko de la koncerna psikologia antropologio.

La metodiko en antropologio devas resti îiam atenta pri tio, jam difinite, ke antropologio ne estas specifa scienco, sed ensemblo de sciencoj okupiûantaj pri la homo. Kvankam kelkaj deklaris je la 19-a jc., ke antropologio jam estas aýtonomia scienco, pro ties evoluo, metodike tamen ûi ne estas specifa scienco, sed multaj sciencoj pri aparta objekto.

La menciita aýtonomieco signifas nur la didaktikan evoluon de tiu aparta studobjekto. Oni rimarku, ke la specifeco de scienco (vd) ne rekte dependas de la didaktika evoluo. La scienca specifeco dependas, kiel jam avertite, de la forma abstraktado (vd 0047).

Same, la redivido de la scienco en ûeneralan parton kaj specialajn partojn ne apartigas ûin en novajn specifajn sciencojn; ili restas îiam kun la esenca karaktero de materiaj partoj de la sama scienco.

Antropologiaj esploroj, kiel en îiuj sciencoj, komenciûas per priskribo de la eltrovitaj materialoj pri la homo. La kriterio de elekto estas nur la rilato al la homo kaj la vidpunkto ekzamenenda de la koncerna antropologio (fizika, psikologia, kultura, filozofia, ktp).

Post tiu fenomenologia priskribo, la metodo sekviûas per analizo kaj sintezo, per ordo de konceptoj, juûoj, rezonoj. Ekzemple, la analizo de konceptoj fariûas per simpla divido kaj klasifikado; la sintezo, per kunmeto kaj difino.

Gravas la argumentado, en kiu la analiza argumento per indukto fariûas helpe de hipotezo. Îar îiu elektas laý la proponitaj hipotezoj, restas klare, ke la sekvo iras laý la metodoj de la koncernaj sciencoj. Nun la kriterio de elekto estas la specifeco de la scienco praktikata.

Antropologo ne atenta povas ne sufiîe fake diskuti kaj decidi pri multdisciplinaj aferoj. Sed, antaý îio gravas, ke li rekonu la specifajn diferencojn de la enhavoj pridiskutataj. Se li atingas tiun kritikan kapablon, li komencis bone la taskon, îar komenci bone jam estas mezo de la vojo, laý antikva averto.

5. Historie, oni rimarkas, ke la antaösokrataj filozofoj studis îefe la naturon, kaj ke en la sokrata periodo la esploroj elstarigis la homajn temojn. Sed ekde la komenco jam okazis ne nur la filozofia antropologio (vd 0385), ankaö la scienca antropologio (vd 0386).

Tamen nur modernepoke, precipe ekde la 19-a jc., organiziûis didaktike la antropologio kaj fariûis elstara eltranîita kampo de esploro.

La moderna antropologio sukcesis krei pli realisman imagon pri la homo, per forigo de la mitaj eksplikoj.

La vero atingata de la scienca antropologio, estas, ke la homa vizaûo rezultis el la besta formo per konstanta evoluo fizika, biologia, kultura.

6. Religiaj instancoj rezisteme konservis la tradician doktrinon, laö kiu homo estis kreita kiel neanimala speciala imago de Dio. Antikvuloj konceptis la diojn kun vizaûo, kaj kredis, ke la homoj estis farataj la tiu imago. "Kaj Dio diris - Ni kreu homon la nia bildo, similan al ni" (Gen 1,26).

Tamen, kiel montriûas per la restaëoj, la imago de la unuaj homoj estis malsama ol tiu de la nuntempa stato de la homa evoluo. Kiu estos la imago de la estonta homa vizaûo? Oni demandu tion helpe de sufiîe kapabla komputilo!

Sed iom post iom fala la spirito de antiscienco (vd 0374). Per nova ekzegeza aranûo oni provis konservi la biblian aserton pri la homo kreita laý la imago de Dio. La nova interpreto konsideras, ke se Dio estas racia, kaj kreis la homon ankaý kun racio, tio signifas ke, per tiu fakto, la homo estas imago de Dio.

Kontraö tiu liberala interpreto, oni povas averti, ke ûi ne estis tamen la intenco de la biblia aýtoro. Efektive, la biblia aýtoro ne estis sufiîe evoluinta filozofo, por elpensadi la homon fare de Dio kiel imagon de la dia racio. Do, la biblia priskribo fakte estas antropomorfisma erara aserto, ne kohera kun la filozofio, nek kun la nuntempa antropologio; la eraro konsistas en tio, ke la verkisto komprenis antropomorfisme Dion kun fizika vizaûo, kiun tiu kreinto transdonis al homo. Cetere, la biblia verkisto estis influata de antropocentrismo (vd), laö kiu li rigardis îion enkadre de homo en la centro de îio, ne kiel nur æeno en la natura evoluo.

7. Divido de antropologio. La karaktero de antropologio kiel kolekto de eroj de diversaj sciencoj devas esti aparte ekzamenata, por ke ûi estu sufiîe klare difinita de la logiko, unue laöforme, poste ankaö laýmaterie.

La afero estas komplika, îar ûi rekte dependas de la adoptita klasifikado de la sciencoj. Unu el plej ofta klasifikado estas tiu laý gnozeologia vidpunkto; per tiu gnozeologia klasifikado du estas la genroj de sciencfoj: filozofiaj kaj empiriaj (tiuj lastaj foje simple dirataj la sciencoj).

Sekve okazas filozofia antropologio (vd 0385) en la kampo de la unua genro de sciencoj, kaj empiria antropologio (foje nomata simple scienca antropologio) (vd 0386) en la kampo de la dua genro de sciencoj.

Poste, venas la specifaj filozofiaj sciencoj kun la korespondaj specoj de filozofiaj antropologioj, kaj la specifaj empiriaj sciencoj, ankaö kun la korespondaj empiriaj (ou sciencaj) antropologioj.

Oni avertu, ke ekde la komenco antropologio jam estas materia parto de pli vasta scienco, el kiu estas eltranîata la homo.

Pro tio, kiam oni parolas pri laöforma divido de la antropologio, misksiûas samtempe la antaöa laömateria divido kaj la nova laöforma divido.

Per la laöforma divido fariûas la genro filozofia antropologio, kun la koncernaj specoj, kaj la genro de scienca antropologio, denove kun la koncernaj specoj de sciencaj antropologioj.

Unue oni dividas laö la genroj de sciencoj, laö la jenaj nomoj:

filozofia antropologio (vd 0385),

sciencia antropologio (vd 0386).

Redividoj:

fizika antropologio (vd 2230),

psikologia antropologio (vd 6972),

kultura antropologio (vd 4396),

arta antropologio (vd (vd 0511),

socia antropologio (vd 8294),

politika antropologio (vd 6415),

lingva antropologio (vd 4504),

ekonomika antropologio (vd 1565),

Historia antropologio (vd 2765), ktp.

8. Pluraj apartaj rimarkoj estas farendaj pri la interna divido de antropologio.

Kvankam bona divido estas dikotoma, rezulte de la vidpunkto per kiu dividiûas, la kutime prezentitaj dividoj de antropologio ne îiam estas dikotomie ekskludivaj. Tio okazas, îar didaktikaj motivoj kaj interesoj elstarigas foje tiun temon, foje tiun alian.

Por atingi la dikotomian dividon, oni atentu unue la genrojn de sciencojn, - la filozofiajn kaj la empiriajn (foje simple dirataj sciencoj). Jen, Per tiu divido ekzemple, oni dividas inter filozofia antropologio kaj scienca antropologio.

Poste, oni redividu, kun atento al la specifaj filozofiaj sciencoj, kaj al la specifaj empiriaj sciencoj. Jen kiam oni prezentas unue la antropologiojn kiuj estas eltranîo elprenitaj el specife aýtonomaj sciencoj. Nur poste, enkadre de îiu eltranîo, oni redividu.

9. Kompreneble, por ke oni unue dividu inter la kolektitajn partojn kun stato de eltranîo elprenitaj el sendependaj specifaj sciencoj, estas rekomendinde atentigi pri la klara kompreno de tio, per kio, fariøas la specifeco mem de scienco. Malgraý en tiu kampo ne okazas interkonsento, oni devas almenaý konscii pri tio.

Specifa scienco estas rekte difinita per abstrakta vidpunkto ekzamenenda.

Cetere, tiuj ekzamenendaj vidpunktoj estas pli ûeneralaj ol la homo mem, kaj pro tio ili apartenas al pli vastaj sciencoj. Almenaö oni atentu al tiu plia vasteco de îiu scienco. Pro tiu plia vasteco de îiu specifa scienco, antropologio estas îiam malplivasta temo.

Pro tio la nomo de aparta scienco estas pli vasta ol la antropologio rilata al tiu scienco, kiel oni klarigos.

Fiziko esploras la aferojn sub la vidpunkto de korpo, kaj tiel ankaý atingas la homon, îar homo havas korpon; sed fiziko ne nur limiûas al homo. Sekve, tiu parto pri la homo, aparte eltranîita, ne estas per si mem kompleta scienco, sed, kiel jam dirite, ûi estas nur parto de la fiziko, kaj pro tio nomata fizika antropologio.

Same psikologio esploras la aferojn sub la vidpunkto de la psikeco, kaj tiel ankaö atingas la homon, sed ne nur la homon. Sekve, denove, psikologio estas ne nur la homa psikologio. Jen, do, la specife homa psikologio estas nur psikologia antropologio.

Îiuj aliaj sciencoj, tiaj kiaj fiziko kaj psikologio, kiam ili esploras nur la homan kampon, nomiûas antropologiaj en la koncerna eltranîita parto. Kompare al la antropologia kolekto de sciencoj, okazas aliaj; ekzemple, geografio estas kolekto de sciencoj pri la Tero; filozofio pri eduko, kolekto de sciencoj pri eduko. En tiaj didaktikaj kolektoj, îiu aparta scienco respondecas pri sia vidpunkto, kaj la tutaëo nomiûas antropologio, geografio, filozofio pri eduko, ktp.

Kiam partikulara objekto tre gravas, ekzemple la homo, tiu partikulara objekto estas kutime prenata aparte, kaj pri ûi okupiûas la demandoj de pluraj sciencoj; tiuj eroj de pluraj sciencoj pri partikulara objekto prenas kolektivan nomon kaj organiziûas didaktike.

Tiu kolekto de sciencoj povas formi subgrupojn, egale kun kolektiva subgrupa nomo kaj didaktika organizado. Îar empiriaj sciencoj kaj filozofiaj sciencoj, kiel jam menciite, estas du genroj de sciencoj, rezultas, ke, empiria antropologio (foje simple nomata scienca antropologio) estas grupo de specife empiriaj sciencoj aplikataj al studo de la homo; kaj ke la filozofia antropologio estas same grupo de pure raciaj sciencoj aplikataj al studo de la sama homo.

Îiu scienco povas dividi interne sian materian objekton en partojn, kaj tiu materia parto povas esti la sama materia parto en aliaj sciencoj. Per tiu materia parto, multaj sciencoj centrigas sian esploron sur unu sama materia parto, kvankam la forma vidpunkto estas distinga.

Homo, ekzemple, estas materia parto, kiu reaperas en pluraj sciencoj, îar li estas fizika, kemia, biologia, historia, socia, psika, morala, kultura, ekonomika, ktp. Konsekvence, la homaj sciencoj, a antropologio, estas fakte ne nur unu scienco, sed kolekto da eltranîoj el pluraj sciencoj, en îiu nur la parto rilatiûinta kun la homo.

Kompreneble, oni elstarigas la materian objekton, nur kiam tiu îi estas aparte grava, kiel ekzemple okazas kun la homo. La samon oni ûenerale ne faras kun la aliaj specoj de la animala genro, sed nur pro tre fakaj esploroj. Kutime, îiuj animalaj specoj estas studataj per la ûenerala titolo zoologio. Apartaj interesoj pri bestoj foje okazas pro eventualaj rilatoj kun la homo mem; ekzemple, virusoj, bakterioj, mikroboj interesas la medicinon por esploro.

Kvankam antropologio okupiûas pri la homo kiel speco, povas okazi, ke grupoj da homoj prezentos apartan intereson kiel raso kaj kiel gento; tiam novaj kolektoj da studoj, nomataj etnologio, fariûas per eltranîo el multaj specifaj sciencoj pri la sama ero de la materia objekto.

Se iu homo aparte elstariûas, okazas fine la scienco pri tiu individua homo, kaj kiu nomiûas biografio (vd 0816). Do, biografio estas kolekto da konoj, eltranîitaj el diversaj sciencoj, precipe el historio kaj psikologio, kiuj centriûas en tiu individua materia objekto, sed îiu scienco la sia specifa vidpunkto.

Ekster la homo, maloftaj objektoj prezentas tiom da intereso. Karakteriza ekzemplo de tiu malofta objekto estas la Tero, pri kiu fariûas la geografio (vd 2424).

Tero estas speco de astro; pri la astroj okazas la astronomio, kies objekto ne estas individua astro, sed pri la astroj kiel fizika korpo en kosma situacio. Tamen la tero interesas nin ne nur kiel la aliaj samspecaj astroj. Ûi estas la aparta astro, sur kiu vivas la homoj, kaj pro tio, pri tiu individua astro multe pli interesas nin fari studojn, helpe de îiuj specifaj sciencoj. Îar la Tero havas gravecon, pro la homo, geografio prezentas pro tio antropologian aspekton; sed tiu antropologia aspekto estas nur eventuala; fakte, geografio regas sin per objektivaj vidpunktoj. Tiel same, oni povas fari specon de geografio pri îiuj astroj, sed nur por tre fakaj interesoj.

Îar homo ne estas izolita estaëo, oni povas inkluzivi en la difino de antropologio tiun aspekton, sed estas nur aldona priskriba emfazo. Jen la kunteksto de la difino de antropologio prezentita de la franca Paul Broca:

"Studo de la homa grupo, konsiderata ensemble, en detaloj kaj en rilato al la restanta naturo" (Broca, en Dictionnaire, de Richet, sub V).

10. La divido de antropologio fariûas en tiom da partoj, kiom da specifaj sciencoj estas aplikeblaj al studo pri la homo. Kaj poste, îiu aparta antropologio subdividiûas interne.

Konsekvence la metodo de antropologio fariûas ankaý kolekto de metodikoj de la koncernaj sciencoj aplikitaj al aparta studo de homo. Se oni ne estas atenta, facile fakulo de unu scienco miksas siajn prikonsiderojn kun tiuj de aliaj sciencoj kaj de la koncernaj metodikoj.

Kompreneble, la interna divido de antropologio laý la specifeco de la sciencoj obeas la diversajn manierojn de divido de la sciencoj mem. Foje tiuj dividoj estas polemikaj, kun la sekva polemikeco de la subdivido de antropologio. Eblas grupigi sciencojn laý du grandaj gnozeologiaj genroj: filozofiaj sciencoj (tute raciaj) kaj pozitivaj sciencoj (empiriaj). Sekve, okazas tiusence la divido de studoj pri homo, kiel jam menciite, en filozofian antropologion (fare de filozofiaj sciencoj), kaj en sciencan antropologion (fare de empiriaj sciencoj).

Aliaj kriterioj de divido de la antropologio povas esti gravaj, kvankam ne tiel esencaj. Tiu graveco de aliaj dividoj okazas pro didaktikaj interesoj kaj îefe pro apartaj interesoj de homaj studoj. Pro tio kelkaj branîoj de la antropologio altiris multajn studemajn homojn kaj evoluis didaktike kiel apartaj organizitaj disciplinoj de universitataj programoj.

Interalie, menciindas, ekzemple, la jam cititaj fizika antropologio (vd 2230), kultura antropologio (vd 4396), socia antropologio (vd 8294), ekonomika antropologio (vd 1565), politika antropologio (6415), lingva antropologio (vd 4504), antropologio de la kompleksaj socioj aý industriaj; kelkaj el la menciitaj antropologioj inkluzivas unuj la aliajn, ekzemple, la socia antropologio inkluzivas la ekonomikan antropologion.

Koncerne al la filozofia antropologio (vd 0385) la studoj estas multaj, sed ordinare ne organizitaj laý la tipe antropologiaj metodikoj kaj ofte nek kun la nomo de antropologio. Kutime, filozofia psikologio estas studata ne tute ûenerale, sed nur laö la homa vidpunkto, kaj do estas fakte nur filozofia psikologia antropologio.

11. Pri la detala redivido de antropologio multe okupiûis la fakuloj. Kelkaj flankoj de tiuj diskutoj restas nur historiaj, sed ilustras la klarigadon. Aliaj daýras.

Otto Casmann, kiel jam dirite, okupiûis pri antropologio en la senco de esploro dividita en du partojn, titolitajn:

Psychologia anthropologica, sive animae humanae doctrina,

kaj Anthropologia pars II, hoc est de fabrica humani corporis (1594, 1595).

Kant, ankaö kiel jam citite (vd 2), dividis en tri la objekton de antropologio:

Teoria antropologio (pri la homo ûenerale kaj liaj fakultoj);

Pragmatika antropologio (pri tio, kio homo almetas per lerteco);

Morala antropologio (pri tio, kion homo devas fari) (Antropologie in pragmatischer Hinsischt, Pref., 1798).

Per pragmatika antropologio Kant elstarigis la specifecon de la kultura antropologio.

12. Kelkaj menciitaj dividoj de antropologio ne okazas nur la specifaj sciencoj, sed la aliaj apartaj objektoj. Kulturo estas unu el la apartaj objektoj, kiel kreaëo de homo kaj konsistas el scienco kaj arto.

Siavice, arto estas denove aparta objekto, kaj kiu ree kaj ree subdividiûas. Inter tiuj tre detalaj subdividoj rezultintaj el tiuj pluraj subdividoj troviûas la antropologia lingvistiko, kiu montras kiel lingvoj aperas kaj strukturiûas la homaj kondiîoj. Ekzemple, lingvoj tendencas havi vortojn kun grandeco de unu ûis proksimume 15 literoj.

Sed lingvistiko en si mem estas studo de la lingvo kiel sistemo de komunikado per parolformoj, en kiu la baza fenomeno estas la parolo kiel ekvivalenteco de la signifata objekto; antropologia lingvistiko estas nur aparta studo pri la homa kondiîo krei tiujn lingvajn ekvivalentojn kaj uzi lingvon.

Homo, kvankam havanta fizikan propran aspekton, por la antropologio prezentiûas îefe kiel kreinto de kulturaj aferoj. Antropologie, do, homo difiniûas kiel kultureca estaëo, kiu elpensas kaj kreas esprimsignojn, îefe per simboloj, tio estas, per lingvo, ekvivalenta al la objektoj signifataj. Jen la simbola aspekto elstarigita de Cassirer (Eseo pri la homo, 1944).

Socia scienco a sociologio ne facile distingiûas rilate kulturan antropologion. Sociologio estas specifa scienco, kies objekto estas la socia interago. Kontraste, antropologio ne estas specifa scienco, sed kolekto da sciencoj pri aparta objekto. Tiusence, eblas paroli pri antropologia sociologio, tio estas sociologio pri aparta objekto, - pri la homo.

Kultura antropologio kaj kultura sociologio estas esprimoj kiuj unuavide konfuzas nin. Kulturo estas pli vasta ol la interaga procezo pri kiu okupiûas la sociologio. Pro tio, kultura antropologio estas ankaý pli vasta ol sociologia antropologio.

Certamaniere, antropologio inkluzivas la sociologion. Sed, en tiu inkluzivo, sociologio ne estas inkluzivita kiel parto en pli vasta scienco, sed kiel en kolekto. Kiel jam dirite, antropologio estas nur kolekto da sciencoj.

E. Pauli.

ANTROPOLOGIO. Filozofia... 0385.

1. Kiel îiu antropologio (vd 0384-2), filozofia antropologio okupiûas pri la homo specife kiel homo, sed nur per la pure raciaj rimedoj de la filozofio.

Unue, do, filozofia antropologio esploras la homon specife kiel homo, kaj do ne ûenerale kiel ento, sed kiel homa ento; ne ûenerale kiel korpo, sed kiel homa korpo; ne ûenerale kiel spirito, sed kiel homa spirito; ne ûenerale kiel vivo, sed kiel homa vivo.

Koncerne al la ûeneralaj aspektoj ne konsiderataj, ili estas tamen fundamentaj aspektoj kaj pro tio antaýsupozoj de la sama antropologio, kiu estas nur eltranîo de la plej specifaj partoj.

Due, filozofia antropologio restas nur en la kampo filozofiaj rimedoj, îar operacias per pure raciaj rimedoj, kontraste kun la scienca antropologio, kiu restas nur en la empiria kampo.

Apartenas, ekzemple, al filozofia antropologio esplori, îu homo estas kunmeto el du substancoj (korpo kaj spirito), aý îu homo estas nur unu substanca, kun du kapabloj de manifestiûo (korpa kaj spirita) (vd 0316); tiuj problemoj nur per la filozofio estas rekte pritrakteblaj.

En antropologio aparte gravas la homo kiel kreanto de kulturaj aferoj. En tiu kampo jam eblas esplori jen filozofie, jen science.

2. Por ke la antropologio estu filozofia, - jen rilate la specife homan spiriton, jen rilate la specife homan korpon, - la vidpunktoj, laý kiuj tiuj homaj temoj estas studataj, centriûas, kiel jam avertite, en la raciaj komprenigoj.

Kelkaj komprenigoj estas tute metafizikaj demandoj. Aliaj restas en la nivelo de la racia psikologio kaj de natura filozofio. En tiu instanco, Max Scheler, pere de antropologiaj prikonsideroj, serîis la lokon de homo ene de la tutaëo (Situo de la homo en la kosmo, - Die Stellung des Menschen im Kosmos, 1928).

Filozofia antropologio elstarigas celojn atingendajn; ûenerale tion, kio homo devas esti, kontraste kun tio, kion li atingis esti. Ekzemple, filozofia antropologio povas okupiûi pri la celoj de la kulturo, dum la kultura antropologio pri la atingitaj, aý historie atingeblaj, celoj de la kulturo.

Kompreneble, determini celojn estas filozofia afero; konstati celojn atingitajn estas empiria esploro. Oni rimarku, ke pri celoj okupiûas la etiko. Tre aparte, la filozofio pri eduko, ankaý okupiûas pri la celoj, kaj tiurilate filozofio pri eduko (kiu estas kolekto de filozofiaj sciencoj pri eduko) estas parto de etiko, kiam îi tiu okupiûas pri tiu partikulara temo.

La eventuala prefero de la homoj estas nur determinebla de la konstato, kaj do de la empiria scienca antropologio; tiu prefero ne estas indikebla rekte de la specifa objekto de la filozofia antropologio.

Tamen la prefero malrekte dependas de iu filozofio, îar la homoj filozofias. Scienco kaj filozofio estas, ja, ne nur por kontemplado, sed ankaý por ïanûi la realon.

Humbold elstarigis ke antropologio, per la aparta esploro de la homaj kondiîoj, malkovras la celojn mem de la homaro (Schriften, I, p. 388 ks).

3. Kunordigo de la du antropologioj, la filozofia kaj la scienca. La empiria antropologio kaj la empiriaj sciencoj ûenerale estas ofte malrekta kondiîo por la sukceso de la filozofia antropologio.

Pro manko de rezultoj de la empiria antropologio kaj de la empiriaj sciencoj ûenerale, la antikvaj filozofoj ne sukcesis difini sufiîe detale la imagon de la homo ene de la naturo.

Anstataý sciencaj informoj pri la homa realo, la antikva filozofia antropologio ricevis de la scienca antropologio preskaý nur mitajn fantaziaëojn.

La hodiaýa filozofo jam scias multe pri la longa tempo de la homo sur la tero, kaj pri la biologia kaj kultura historia evoluo. Ankaý li jam havas la sciencan komprenon pri la apero de la seksaj diferencoj, kiu okazis kreskeme kun la evoluo de la specoj. Sekve, la rezonado surbaze de plibone konata realo kapablas atingi pli bonan filozofian antropologion.

Tamen, kiel jam avertite, tiu dependo inter filozofia antropologia kaj empiria antropologio okazas nur malrekte. La interna rezonado de la filozofia antropologio restas en si mem aýtonoma.

4. Filozofiaj antaösupozoj. La rezultoj de la filozofia antropologio estas rekte kondiîitaj de la ûenerala filozofio. Okazas tiu rekta kondiîiteco, pro tio, ke filozofia antropologio ne estas sendependa specifa scienco, sed nur rekta daörigo de ûeneralaj antaýsupozoj de la filozofiaj sistemoj, ekde kiuj fariûas la konkludoj.

Kompreneble, îiu filozofia sistemo kapablas krei sian filozofian antropologion, akorde kun siaj antaýsupozoj. Fakte îiuj sistemoj faris tion, kvankam ili ne uzis la nomon.

La platona antropologio elpensis la homon dualisme, kies sendependa spirito simila al piloto gvidanta sian ïipon; sen esti parto de la korpo, la spirito nur pilotas ûin (vd 0316).

Aristotelo, ne tiel dualisme, interpretis la animon kompare kun la formoj kiuj prezentas la korpojn; tiel same, la animo estas formo de la korpo. Sed dum kelkaj fakultoj, ekzemple la sensaj, restas unuecaj, aliaj, kiel la intelekto kaj volo, restas sendependaj, kaj funkcias sen korpaj organoj. La animo estas substanca, kun la ebleco resti post la morto kaj foresto de la korpo. Tiu lasta doktrina aspekto estis disvolvata de la skolastikistoj.

La materiisma antropologio de kelkaj grekoj difinis la animon ankaý kiel apartan substancon, sed materia.

Pli subtila spiritualisma materiismo estas tiuj, kiu akceptas nur la materian substancon, sed havanta psikajn kapablojn.

Surbaze de la dialektika materiismo (vd), disvolviûis dialektika antropologio; Sartre proponis ekzistencialismajn bazojn por la marksisma antropologio.

Inverse, aliaj elstarigas la spiritan substancon, kun la reduktado de la materio al iu fenomeno de la spirito mem. En tiu kadro situas la intuiciisma filozofio de Henri Bergson.

Aparta disvolviûo de la filozofia antropologio, kaj uzo de la esprimo, okazis enkadre de la neokantia filozofio, de la filozofio de valoroj, de la filozofio de la vivo, de la ekzistencialisma filozofio. Rekte kaj malrekte influis tiun esploron Max Scheler, Ernst Cassirer (okupiûinta pri la filozofio de la simbolaj formoj), Helmuth Plessner, Arnold Ghelen, kaj multaj aliaj. Pri la atingoj en tiu kampo oni aparte okupiûas okaze de artikoloj pri la homo (vd) kaj kulturo (vd).

E. Pauli.

ANTROPOLOGIO. Scienca... 0386.

1. Scienca antropologio esploras la specifecon de la homo per empiriaj rimedoj. Kontraste, filozofia antropologio (vd 0385) nur decidas per la pure raciaj rimedoj.

La rilato de filozofio al empiria scienca antropologio estas nur malrekta. Sen pritrakti enhave la sciencan antropologion, estas tiu scienca antropologio difinita kaj metodigita de la logiko, kaj estas taksata de la gnozeologio je la valoro. Jen la logiko, jen la gnoziologio estas filozofio!

Cetere, inverse, la scienca antropologio povas influi la filozofian antropologion per plibonaj empiriaj informoj pri la homa realo.

2. Metodike, diras la logiko, ke la scienca antropologio okupiûas pri donitaëoj rekte konstatitaj kaj en la sekvo metode ordigitaj per analizo (indukto) kaj sintezo (dedukto).

Koncerne la analizon, kiu serîas la implicaëojn kaj la virtualojn per indukto, ûi okazas kutime en formo de projekto de esploro (vd), kun du etapoj: kampo-esploro, por kolekti donitaëojn, kaj oficeja laboro, por atingi indukton (kiu estas analiza rezono).

Sed scienco estas ne nur indukto. Per la universalo atingata de la indukto, eblas la scienca dedukto (kiu estas sinteza rezono). Per tiu vojo, la antropologiaj konoj fariûas utilaj.

3. La gnozeologia aý epistemologia valideco de la scienca antropologio enhavas iom da malsekureco, kiel okazas kun îio, kio dependas de indukto.

Cetere, parto de la scienca antropologia estas morala. Ekzemple, la kultura antropologio. En tiu kampo la indukto fariûas ankoraö pli malfacila.

Pro tio oni devas operacii la antropologian sciencon kun iom da prudenteco.

Malgraö la gnozeologia limo de la scienca antropologio, ûi tamen tre utilas por iom post iom fari la veran imagon pri la homo.

4. Divido. Post atento al la ûeneralaj reguloj de la divido de antropologio (vd 0384-7), kiu apartigas gin en du genrojn de antropologio, - filozofian kaj sciencan, -oni redividas îiun kampon.

Okazas la sciencaj antropologioj enkadre de apartaj sciencoj, ekzemple fizika antropologio (vd 2230), psikologia antropologio (vd 6972), historia antropologio (vd 2765), kultura antropologio (vd 4396), ekonomika antropologio (vd 1565), socia antropologio (vd 8204), arta antropologio (vd 0511).

Daöras la redividoj enkadre de specifaj sciencoj. Kelkaj estas tre interesaj, ekzemple, arta antropologio divideblas en lingvan antropologion, muzikan antopologion, pentran antropologion, skulptan antropologion.

Estas klare materia la divido, laý la grando, en ûeneralan kaj specialan; ekzemple, en ûeneralan sciencan antropologion kaj en specialajn sciencajn antropologion; aö en ûeneralan muzikan antropologion kaj en specialajn muzikajn antropologiojn.

5. Historie, la unuaj antropologiaj komentoj îe la grekaj aötoroj jam aperis dum la klasika tempo, - kvankam ne tute sistemaj, - precipe îe Hesiodo (î. 800 a.K.), Herodoto (î. 480- î. 420 a.K.), Aristotelo (384-322 a.K.).

Aparte menciindas la antropologia priskribo de ekzotaj kutimoj fare de Herodoto, kiu ekde la Malgranda Azio vojaûis en Orienton kaj Egipton, tiutempe unuiûintan en grandan persan imperion.

Avertis, ekzemple, Homero, ke îiuj homaj socioj preferas siajn proprajn kutimojn: "Se oni lasus, ke la homoj elektu la kutimojn, kiel al ili ïajnus la plej bonajn, ili certe ekzamenus îiujn kaj elektus la proprajn, certaj ke ili estas la plej bonaj".

Dum la Romia Imperio troviûas antropologiaj tekstoj îe la greka verkisto Posidonio el Apameo (Sirio) (î. 135-51 a.K.), kaj skolestro en la insulo Rodes, kie lin aödis Cicerono kaj lin vizitis Pompeo. Li vojaûis îirkaö Mediteraneo kaj multe verkis. De la perditaj verkoj de Posidonio el Apameo restis citaëoj fare de Cicerono.

La latina historiisto Tacito (î. 54-120) elstarigis la koruptecon de la romiaj kutimoj kaj la purecon de tiuj de la germanaj triboj.

Mezepoke disvolviûis antropologiaj interpretoj surbaze de la rigidaj kristanaj doktrinoj. Cetere, la italo Marko Polo, per vojaûo de 25 jaroj (1271-1295) vizitis Azion, atingante Îinion, kun alpreno de tute novaj informoj pri etnoj.

En la islama regiono vojaûantoj priskribis kutimojn dela Proksima Oriento. En Okcidento mem ibn-Khaldun, de la 14-a jarcento, detale studis la homan socion, laö pluraj aspektoj: kutimoj, leûoj, formoj de organizado.

Modernepoke, precipe okaze de la malkovro de Ameriko kaj de alternativaj vojoj tra la Pacifiko, novaj informoj pri la homa diverseco okazigis iom post iom pli flekseblajn antropologiajn konceptojn, malgraö la samtempaj reakciaj dogmismoj. Multaj verkoj kaj leteroj, precipe pri vojaûoj, aperis en Eöropo. Ekzemple, Vojaûo al Brazilo (Margurg, 1557), de la germano Hans Staden.

  Ekde 1700, - la jarcento de lumoj, - disvolviûis la koncepto de bona homa, inkluzive de la bona sovaûulo. Nun la antropologio komenciûis esti sistema kaj la nomo jam ekzistanta fariûas definitiva.

Blumenbach avertis pri la termino antropologio kiel nomo, por signifi la naturan historion de la homo (1795). Kant disvastigis la terminon, kaj uzis ûin en titolo de verko: Antropologio en pragmatike vidpunkto (Antropologie in pragmatischer Hinsicht, 1798), kun la senco de scienco pri la homo (vd 0384.2).

La 19-an jarcenton firmiûis definitive la antropologia scienco. Tiam aperis la elstara verko de la anglo Charles Darwin (1809-1882), La origino de la specoj (The origin of species, 1859).

6. Kvankam sendependaj inter si, la evoluo de la scienca antropologio tre helpis la kreon de pli bona filozofia antropologio.

La malkovro de la koncipo pere de spermatozoo kaj ovolo klarigis, ekzemple, ke virino ankaö partoprenas en la generado de la vivo, kontraste kun la antaöa supozo, ke ïi estis nur "ora vazo" de semo de virseksulo.

La eltrovo de homaj fosilioj progreseme pli proksimaj de aliaj bestaj fosilioj, îiam pli similaj despli antikvaj, sugestis la komunan originan radikon de homoj kaj bestoj.

Same, la malkovro, - ke la deirpunkto de la individua homa koncipaëo kaj de la besta koncipaëo estas similaj kaj nur kreskeme fariûas malsimila, - avertis denove pri la komuna origino de homoj kaj bestoj.

Tiaj kaj aliaj donitaëoj pri la homoj kaj animaloj devigis la ïanûon de la konceptoj pri la vivo kaj pri la homo, en scienca antropologio kaj en filozofia antropologio.

. E. Pauli.

ANTROPOMORFISMO. 0388.

Sed jam en 1623 Francis Bacon nomis antropomorfistoj al kelkaj antikvuloj:

"Tio (la kredo ke homo estas normo kaj spegulo de la naturo) ne validas pli ol la herezo de la antropomorfistoj, naskiûinta en la îeloj kaj en la soleco de kelkaj stultaj monakoj: a la teorio de Epikuro, kiu korespondas al tiu îi en la paganismo, kaj kiu atribuis al Dio homan formon" (De dignitate, V, 4, § 9, jaro 1623).).

Substantiva radiko. Vortformoj: antropomorfismo, antropomorfisma.

2. Antropomorfismo estas fenomeno, per kiu la nehomaj estaëoj estas elpensataj tiel kiel la homaj.

Ne homa estaëo estas, ekzemple, Dio. Jen estaëo intensive infinita. Sed tiu eminenta Dio estas ofte antropomorfisme konceptata kiel homo.

Tiu antropomorfisme bildigita Dio estas kutime imagata kun aspekto de reûo sidanta sur trono, îirkaýata de adorantoj. Viziuloj aý mistikuloj ofte parolas pri Dio revelaciinta sin kiel forta lumo. Efektive Dio ne povas esti reduktata al iu ajn difinita aparta formo, kun korpa aspekto kaj nek rigardata kiel io luma.

Koncerne al loko, Dio ne povas esti situata kiel estanta en fora malproksimeco en supra îielo, el kie li sendu anûelojn kiel ambasadorojn.

Estas sensenca imagi, ke la bonuloj iras al æiela dia loøejo, se ili jam estas ekde la unua krea momento ene de Dio mem. Nur povas okazi ïanøon en la kapablo de la animo kontakti Dion.

Îar la bestoj plantoj, montoj, riveroj, maroj, astroj, ne estas homoj, restas do antropomorfismeco proporcie atribui al ili homajn psikajn statojn. Ankaý en la monisma hipotezo ke æiuj aferoj estas vivaj, la antromorfisma atribuo de la psikaj homaj statoj al ili, estas tamen antropomorfisma vojo.

Nuance, fiziomorfismo (vd 2242) estas tendenco koncepti homon kaj la socion kiel fizikajn objektojn.

Per animismo (vd 0315) estas koncepti ne vivajn estaëojn kun animo kaj sentoj. Tiu animismo ordinare havas la dualisman formon.

Teomorfismo (vd) konceptas la homon kiel imagon de Dio.

Ankaý estas en la kunteksto de antropomorfismo la fenomenoj konataj kiel magiismo (vd) kaj fetiïismo (vd 2170).

Okazas tamen iom da analogio inter îiuj estaëoj, kaj ili povas esti multe pli proksimaj inter si ol oni ordinare kapablas pensi; tiu proksimeco estas rekonebla per raciaj elpensoj, sed ne per la antropomorfisma tendenco de simplaj homoj.

3.Kaözoj de antropomorfismo. Ordinare, kaýzoj de antropomorfismo agas nekonscie. Ordinare neniu estas konscie antropomorfisma. Kontraý tiuj kaýzoj necesas esti atenta.

Ignoro pri la signifita objekto funkcias kiel plej ofta kaýzo de antropomorfismo. Kiu, ekzemple, ne konceptas korekte la dian naturon kiel intensive infinitan, tiu nur povas imagi Dion erare. Jen falsa Dio, kun mensaj sinsekvaj operacioj kaj kun pluraj voldecidoj. Dio nur povas esti, ekde la eterno, unu ago de penso kaj unu ago de volo. Cetere, la ago de penso kaj la ago de volo estas ankaý la sama ununura ago.

Empatio estas la dua kaýzo de antropomorfismo. Jen natura fenomeno, per kiu oni ëetas siajn proprajn sentojn kaj kapablojn sur ne homaj estaëoj. Pro tio homoj foje alparolas al la arboj, al la bestoj, al la maro kiel al homoj mem.

Al fenomeno de empatio reduktiûas la reago de homo, kiu vundis piedon kontraý ne atendita ïtono, kaj reagas per ne deca vorto.

Malvasteco de rimedoj de kono, jen la tria kaözo de antropomorfismoj. Efektive, antropomorfismoj okazas îefe pro la malgranda kapablo de la homaj fakultoj de kono. Inter tiuj limoj estas la abstrakta maniero koni, kiu efektive lasas nin sen la kompleta informo pri îiuj aferoj. Nenio estas konata tutaëe.

La malkapablo koni sufiîe vaste jam okazas en la sensaj informoj tiamaniere, ke la aliaj estas komprenataj analogie ekde de tiuj sensaj informoj. Okuloj atingas nur la kolorojn. Oreloj nur la sonojn. Per la komuna senso estas perceptataj la formoj.

La limigo de la mensa kono situas ankaý en tio, ke ûi konas la entecon nur pere de la verbo esti, per kiu io estas asertata pri alia.

Ankaý en arto oni klare konstatas, ke la esprimo, kiu fariûas per imitado kaj ekvivalenteco, estas limigita al la sensaj vidpunktoj kaj al la verbo esti.

4. Nur la unua ka zo de antropomorfismo, - la ignoro, - estas ne natura, kaj pro tio forigebla. Sed la aliaj apartenas al homo simple kiel homo, kaj oni povas nur konscii pri ili, por averti nin. Do, antropomorfismo estas karakterizo de la homa pensado.

Jen la kunteksto de averto de Rousseau:

"La plimulto el ni estas veraj antropomorfistoj" (Emile, L. IV).

En la kunteksto de Rousseau la plimulto estas per ignoro. Sed ankaý ne-ignorantoj estas antropomorfistoj, kvankam pli konsciaj pri tio.

5. Specoj de antropomorfismo. Laöforme, antropomorfismoj povas esti klasifikataj per la kaözoj: per ignoro, per empatio, per malkablo de la konrimedoj (vd 3).

Eblas klasifiki en naturan antropomorfismon (per empatio kaj per malkapablo de la konrimedoj) kaj en nenaturan antropomorfismon (per ignoro).

Laömaterie, antropomorfismoj klasifikeblas per la aferoj malbone konceptataj laöenhave: antropomorfismo pri Dio, antropomorfismoj pri la naturo, antropomorfismoj pri la mondkoncepto.

6. Antropomorfismo pri Dio okazas ne nur pro tio ke ne haveblas adekvataj konceptoj pri Li, sed ankaö pro tio, ke oni konceptas Lin kiel homa persono. Cetere, oni antromorfisme imagas Lin alparolanta al Profetoj. Certamaniere, la esprimo Vorto de Dio, estas io antropomorfisma.

Îar la konceptoj atingataj de ni homoj havas kiel propran objekton nur la sensajn aferojn, la konceptoj pri Dio kiam atingata ekde tiuj limigitaj aferoj nur povas esti per analogio (vd 0290). Ne eblas pri Dio propra koncepto. Ekzemple, nia propra koncepto pri la penso, estas tiu pri la homa penso; la dia penso nur povas esti analoga al tiu de la homo.

Kiu ne atentas tiun diferencon, tiu kutime kreas sian falsan Dion, per procezo de konceptoj de propra atribuo al homo, anstataý per konceptoj de ne-propra atribuo, nur analogaj al homo.

7. Tiu antropomorfisma procezo de formado de duone falsa Dio, per ne adekvata konceptado, komenciûas jam ekde la infana aûo. Formas infano la ideon pri Dio kompare kun sia patro.

Kiu havas boneman patron, tiu imagos Dion kiel boneman patron.

Se eventuale la patro estas karakterize severa, simile severa li konceptos Dion. Jen la kazo de Kierkegaard, kies patro estis severa homo. La Dion, kiun li priskribas aý supozas, estas severa.

Plenaûulo, kiam li restas sen aparta studo, ordinare ne multe progresas rilate la infanecan duone falsan Dion.

Îar la plenaûulo jam konas la socion, gvidata de iu supera estro, lia Dio fariûas bona avo, kun iom da barbo kaj aspekto de reûo sur trono, ekde kie Li regas la popolamason. Dio estas rigardata de li nur kiel estaëo en rilato al la homoj kaj kun la mondo. Sed vera Dio estas anta îio esto en si mem, kun interna vivo.

Nur per reduktado de la antromorfismaj esprimoj al strikta analogio eblas atingi, plibonan koncepton pri la vera Dio.

Sed estas malmultaj tiuj, kiuj sukcesas faligi sian falsan Dion.

8. La filozofia reago kontraýantropomorfismaj ideoj pri Dio komenciûis jam îe la antaý sokrataj filozofoj.

Per famaj tekstoj la antaýsokratana filozofo Ksenofano avertis:

"Se bovoj, îevaloj kaj leonoj havus manojn, kaj se ili povus pentri aý produkti artajn verkojn, kiel faras la homoj, la îevaloj similaj al îevaloj, ili pentrus la formojn de dioj kaj iliajn korpojn tiel kiel ili mem ilin havas" (Fr. 15);

"Sed la mortemuloj kredas, ke la dioj estas generitaj, kaj ke ili vestas sin kaj havas voîon kaj korpon" (Fr. 14);

"Egiptanoj diras, ke la dioj havas platan nazon kaj estas nigraj; trakoj, ke ili havas verdajn okulojn kaj blondajn harojn" (Fr. 16).

Kelkaj antaösokrataj filozofoj simple neis la personan dion kaj doktrinis monisman materiisman sistemon.

Pli raciismaj estis la okcidentaj grekaj skoloj de pitagoranoj kaj de eleanoj, pro tio kun rektaj atakoj kontraý la antropomorfismaj konceptoj tiu-rilate.

Ksenofano el Kolofono, de la eleana skolo, forte reagis, kontraý la tekstoj jam cititaj.

La pitagoro-platona metafiziko estas tre abstrakta, kun transcenda koncepto pri Dio. Poste, æe neoplatonanoj, tiu transcendeco fariûis ankoraý pli radikala.

Aristotelo, pli modera, konceptis Dion per metafizikaj konceptoj, el kiuj fariûis fama tiu, per kiu Li estis konceptata kiel pura aktualo.

Jen per la platonisma formo, jen per la aristotelisma, la transcendeco de Dio eniris la kristanan doktrinon.

Dionizio kaj Aýgusteno (neoplatonanoj), de la helenisma periodo, kaj poste la aristotelanoj de Mezepoko Alberto la Granda kaj Tomaso el Akvino, provis koncepti Dion ne antropomorfisme.

9. Pro tiu konscio kontraý la antropomorfismaj konceptoj, evoluis îe la grekoj la alegoria ekzegezo de la homeraj tekstoj.

Same îe la aleksandriaj judoj, ekzemple, Filon, kaj kristanoj, ekzemple Origeno, aperis la alegoria reinterpreto de la bibliaj rakontoj.

Ili proponis klarigojn por la antropomorfismaj esprimoj de la Biblio; sed tiuj klarigoj ne forigas la fakton mem, ke la bibliaj tekstoj mem, tiel same kiel la homeraj, estis origine elpensataj antropomorfisme.

Kiel arta rimedo, antropomorfismo estas legitima procedo, kaj influis eksterordinare pozitive la grekan arton. Sed kiel efektiva penso, antropomorfismo estas erara kaj devas esti anstataýigata de la kritika penso.

  Je la tempo de la romiana imperiestro Juliano la Apostato oni planis la religian reformon de la paganaj religioj.

10. Pli detale, one avertu pri la ofta biblia antropomorfismo. Jam je la komenco oni legas:

"La spirito de Dio ïvebis super la akvoj" (Gen 1,2).

Tiu spirito de Dio ne estas Dio mem, sed io venanta de Li, kaj nomata dia spiro, aý spirito de Dio. Dio mem estas, do, kiel povema estulo, kapabla resti supre kaj agi per spiro ekde tiu supro.

"Dio faris la homon la sia imago" (Gen 1,8). Sed antaöe la homo imagis Dion antropomorfisme kun homa vizaûo! "Dio la Eternulo, kiu marïis en la ûardeno dum la varmeto de la tago" (Gen 3,8). Mirinde antropomorfisma!

Dio parolas por krei la mondon. Dio spiras animigi Adamon. En la îielo Dio sidas sur trono kaj apogas siajn piedojn sur la tero.

Dio ankaö rezonas kaj decidas, pentas kaj koleras, bezonas honoron kiel reøoj, zorgas lokojn por puni malbonulojn kaj rekompensi bonulojn, ktp (Dt 8, 3; 28, 63; Jos. 9,14; Sl 46, 9; Is I, 20; 9, 19; Lc 11, 20; Rom 1, 18, ktp).

Oni elstarigu, ke la biblia Dio estas plurflanke pli deca koncepto ol tiu de pluraj aliaj semidaj tekstoj.

Sed tamen oni avertu, ke Biblio estis la oficiala libro, îar oni ne sufiîe multe konas pri la tiutempa populara kredo de judoj, kiu eble estis tre antropomorfisma. La koncepto pri Dio de la popolamaso estas tre malsama kompare kun la Dio plibone elpensita de la teologio.

Ankaö îe grekoj kaj romianoj oni distingu inter la populara religio kaj tiu de la filozofoj. Cetere îe tiuj lastaj oni havas multe pli da literaturo por informi pri la popularaj konceptoj pri Dio. Cetere, filozofoj kritikis la popularan religiajn konceptojn, kaj tio ne okazas en bibliajn aýtoroj.

11. La juda kaj kristana koncepto pri Dio multe perfektiûis pere de la pagana greka filozofio.

Mezepoke la juda filozofo Majmonido (1135-1204) saûe avertis, ke la antropomorfismaj esprimoj pri Dio estas nur la homaj perceptoj de la diaj agoj en la mondo, sed ne rekte Dio mem.

La juda kaj kristana evoluo pri la koncepto pri Dio konservis la individuan personecon de Dio, simila al tiu de la homa personeco. La kristana estis influata de la platona kaj neoplatona triunuo.

Îu eblas koncepti Dion kiel personon, sen iom da subtila restaëo de antropomorfismo? Certe nur analogie oni povas uzi koncepton de persono dirata pri la homa individueco, kiam atribuata al Dio. Ankoraö pli malfacile oni povas uzi la koncepton de persono, kiam oni atribuas al Dio la triecon de personoj.

La atribuo de individueco al Dio ne povas okazi kiel en la serio de la aritmetikaj nombroj, per kiuj direblas, ke el multaj dioj restis unu. Kiam oni diras ke Dio estas unu, la senso ne estas la sama kiel unu en la aritmetika serio. Diri ke Dio estas unu en la aritmetika serio estas antropomorfisma konceptado. Same, nomi al Dio per individua nomo, - en la senco kiel oni nomas individuon distingan de alia individuo, - estas denove antropomorfisma.

La demando estas kiamaniere Dio povas esti konceptata kiel individuo, analoge al la homa individueco? La oftaj doktrinoj, kun la dia individuo (aý tri individuoj, laý la Triunuo) oni povas dialogi, ricevi revelaciojn, peti favorojn.

Tiu dia individuo ricevis personan nomon. Javeo (vd) atribuata de la hebreoj. Kristanoj elektis aliajn nomojn, unu por îiu individuo de la Triunuo: Patro, Filo, Sankta Spirito.

Bramanoj metis kiel nomojn: Bramo, Ïivao, Viïnuo.

Por tiu, kiu konvinkiûas pri panteismo aý simple pri monismo, îiu personiûo estas antropomorfismo, kaj la Dio de Spinozo estas unu el la plej malantropomorfismaj Dioj.

Ankaý ekster la monisma koncepto, Dio nur povas esti konceptata dualisme pere de analogiaj konceptoj, sen la karakteriza individuismo de la finitaj aferoj. Solvi tiajn problemojn estis la kapdoloro de la judaj kaj kristanaj teologoj, îar la bibliaj antropomorfismoj ne helpas ilin.

Estas similaj la malfacilaëoj de la kleraj teologoj de aliaj religioj fronte al siaj respektivaj sanktaj tekstoj plenaj je antropomorfismaj esprimoj.

12. Îar la homaj konceptoj estas pere de finitaj similaëoj, kaj îar la efektiva Dio nur povas esti infinita, tiu îi vera Dio restas sen ekvivalenta propra esprimo.

Malebranche asertos: "Nenio finita ekzistas, kio povas reprezenti la Infiniton" (Oeuvres, II, 96).

Spinozo avertis pri la tendenco de antropomorfismo kaj ankaö pri la diferenco koncepti Dion kaj imagi Dion:

"Mi kredas, ke se la triangulo havus la kapablon paroli, ûi dirus, ke Dio estas eminente trianguleca; kaj la cirklo, ke la naturo de Dio estas eminente cirkleca. Tiel same, îiu ajn ento asertus pri Dio siajn proprajn atribuojn...

Vi demandis, îu mi havas pri Dio ideon tiel klara kiel pri la triangulo. Mi respondas, ke jes.

Sed demandu vi, inverse, îu mi havas pri Dio imagon ankaý tiel klaran, kiel pri la triangulo? Mi respondos, ke ne.

Ni povas efektive koncepti Dion pere de la intelekto, sed ne imagi lin" (Letero 56).

13. Antropomorfismaj konceptoj pri la naturo okazas plurmaniere.

Estas antropocentrisma la sinteno (vd. 0381), per kiu homoj tendencas imagi, ke la centro de îio estas, kie ili situas.

Pro tio la antikva imago de la universo estis tiu de la Tero kiel centro, îar sur la Tero loûas ni homoj.

Same okazas la geografia antropocentrismo. Akorde kie îiu situas, la umbiliko estas, aý en Eýropo, aý en Usono, aý en Sudameriko, aý en Pacifiko.

Tipe antropomorfisma estas la antropocentisma eskatologio, per kiu la mondofino okazas per falo de la astroj sur nian malgrandan planedon, tiu îi erare konsiderata la kosma centro.

14. Spaco (vd) estas determino de la korpoj mem. Tamen, estas spaco kutime konceptata antropomorfisme kiel aparta rilate la korpojn. Ne ekzistas vakua spaco (vd), îar la spaco mem estas integra determino de la korpoj.

Kutime, la moderna atomisma teorio uzas antropomorfisman lingvaëon, îar ûi imagas la partiklojn moviûantajn en vakuo. Tiel same, la loko (determino de la korpo mem) estas imagata kiel vakua îambro tiamaniere, ke individuaj korpoj pasas el unu loko en aliajn lokojn.

Tiel same, tempo (vd) ne estas aparta absoluta daýro, kiel ordenare øi estas antropomorfisme konceptata. Nur la estaëoj daýras, kiel ekzisto, kio konserviûas.

Simples ne ekzistas la tunelo de tempo, sed nur oni antropomorfisme imagas ke la pasinto restas malantaý ni. La pasinto simples jam ne ekzistas.

15. Anticipoj de la kono (vd 0343) estas ordinare konceptataj izole, anstataö esti rigardataj kun la resto al kiu ili enkondukas. Jen tre grava antropomorfismo, malofte avertata.

Fortoj de la naturo, kvankam ne apartigeblaj disde la konkreta naturo mem, estas imagataj aparte operaciantaj. Tio, kio konkrete ne apartiûas, estas konceptata antropomorfisme kiel apartaj fortoj.

Gravita altiro estas ne aparta, sed la korpoj mem konsistas el gravito (vd 2525). Same, magnetaj fortoj estas ne apartaj, sed la korpoj mem estas tiuj magnetaj fortoj.

Simpluloj estas ankoraý pli antropomorfismaj, kaj imagas tiujn fortojn kiel mitajn potencojn, kiuj operacias magie.

Same antropomorfisme oni parolas pri atomaj partikloj. Ne povas ekzisti partikloj en tiu senco de izolitaj kvantoj. Efektive partikloj estas nur anticipoj de la efektiva kompleta kono de la tuta realo.

Koloroj, - en si mem subjektivaj, - estas anticipoj de kono de la aferoj al kiuj estas atribuataj. Kvankam koloroj ne ekzistas kiel io aparta, ili ebligas koni ke tie estas io, kaj ties formo. Tamen, koloroj estas antropomorfisme rigardataj kiel efektivaj, preskaö same kiel estas antropomorfisme konceptataj tempo kaj spaco.

E. Pauli

ANTROPOZOFIO (N). 0390.

A: anthroposophy. F: anthroposophie. G: Anthroposophie. H: antroposofia. I: antroposofia. P: antroposofia. R:

Vorto kreita de J. P. V. Troxler por nomi la naturan konon pri la homo (Naturlehre der menschlichen Erkenntnis, 1829).

La nomo antropozofio estis reprenata en 1913 de la aýstro Rudolf Steiner, post kiam li lasis la teozofian movadon, kaj fondis la antropozofion, por akcenti per tiu nomo la gravecon de la doktrino pri la naturo kaj la homa destino (R. Steiner, Die Rátzel der Philosophie, 2 vol., 1924-1926). Konstruis Rudolf Steiner antropozofian templon en Dornach, Svislando, kie li vivis kiel mistikulo.

2. Antropozofio estas doktrino pri la morala naturo de homo.

Kiel scienco, antropozofio, laý la kreinto de la movado, Rudolf Steiner, devas disvolvi la kaïitajn fakultojn de la homa spirito, îar ekzistas aparta spirita mondo, komprenebla nur pere de tiuj apartaj fakultoj, kiuj ekzistas latentaj en îiu homo.

E. Pauli.

ANTROPOTEISMO (N). 0392.

2. Antropoteismo, laö Prat, estas la forto de homa volo en direkto de la supera vivo:

"La misio de homo konsistas en tendenco pli kaj pli al Dio. Tio estas, al la racia kredo, al la racia religio, al la antropoteismo" (La réligion de l'harmonie, p. 252).

E. Pauli.