ANTI-. 0340.

Jen hindeýropa radiko anti- (= antaý ), simile aperanta en sanskrita ánti (= antaý); en latina ante (= antaý); en germana prefikso ant-, ent- (ekzemple en Antwort = respondo, Entdeckung = malkovro). La radiko foje havas proksiman sencon en la germana konjunkcio und (= kaj); same en la angla and (= kaj).

Al la sama grupo apartenas la memstara "antaý", koresponda al la franca ante (en kunmetitaj vortoj), itala anzi, portugala kaj hispana antes. Tiel same deriviûas la vorto "antikva" (= antaý la nuntempo). 

En internacia lingvo Esperanto "anti-" foje estas parto de la radiko nur kiel pseýdosufikso (kutime kun erudicia senco). Sed tiu distingo ne fariøas radikale. Aspektas uzo de pseýdosufikso: antibiotiko (vd), anticiklono, anticipi (vd 0342), antidoto, atifono, antikristo (vd 0342), antikva, antilogio (vd 0356), antilogiismo (vd 0356), Antiloj, antimnezio (vd 0362), antinomio (vd 0364), antipatio (vd 0370) antipodo (vd 0371), antitetika (vd 0375), antitezo (vd 0376). antitipia (vd 0377).

Prefiksa antaýmeto: anti-arto (vd 0341), antihistoriismo (vd 0346), antiklasikismo (vd 0347), antiklerikalismo (vd 0348), antikoncipa (vd 0341), antimaterio (vd 0358), antimetafizika (vd 0360), antimilitarismo (vd 0361), , antireprezento (vd), antiretoriko (vd 0373), antiscienco (vd 0374), antisemito,

2. Anti- havas la sencon de mala, sed kun la almetita nuanco esti malamike kontraýa. Ekzemple, antiesperantisto estas rekte kontraý Esperanto.

Cetere, kiel jam avertite, anti- enhavas erudician aspekton, dum kontraý nur simple signifas tiun malan sencon; pro tio, anti- oftas en scienca uzo. Ekzemple, antikorpusklo, antitezo, antiklerikala. Restas tamen fundamenta sinonimeco inter anti- kaj kontraý.

E. Pauli.

ANTI-ARTO. 0341.

A: anti-art. F: anti-art. G: Kunswiedrigkeit. H: antiarte. I: antiarte. P: anti-arte. R:

1. Reaga neklasika formo de arto esprimanta sovaûajn, primitivajn, ekzotajn objektojn, anstataý kiel tradicie la belajn (vd 0550).

Historie, anti-arto ligiûas epizode al kelkaj, kiel Marcel Duchamp (1887-1968), franca pentristo en Usono.

2. Doktrino. Por atingi la formon de anti-arto, la moderna estetiko difinis la arton mem simple kiel esprimon, sen iu ajn alia kondiîo.

Homoj havas ne nur neceson esprimi la belon, sed ankaý aliajn sentojn kaj temojn. Per tiu pli vasta koncepto pri la temo de arto, la tiel nomata anti-arto ne estas kontraö la arto ûenerale, sed kontraö certa arto.

La atingo de tiu kontraö tradicia koncepto de estetiko necesis multe da diskutado kaj kuraûo de la artistoj. Estis necese precipe distingi inter bele esprimi (tio estas kapable) kaj la esprimita objekto mem (kiu povas esti la bela objekto kaj ankaý iun ajn alian).

Kompreneble, tiel same kiel okazis radikalismo en tradicia klasika bela arto, okazis ankaö radikalismo en kelka moderna anti-arto.

E. Pauli.

ANTICIPO (+). 0342.

A: anticipation. F: anticipation. G: antizipation. H: anticipación. I: anticipazione. P: anticipação. R: (predvoskhitchénie).

1. Etimologie, anticipo devenas el la latina anticipatio (= anticipo), siavice kunmeto el prepozicio ante (= antaý ) kaj captatio (prenado).

Verba radiko. Vortformoj: anticipi (vd), anticipo, anticipa.

2. Anticipo estas tio, kio antaýas tion, al kio oni rekte atentas. Ekzemple, anticipo de estonta feliæo; anticipo de informo; anticipa duona pago.

Nuance, antaýo estas io, kio estas iamaniere unue en senco de ne poste, kaj povas esti io statike staranta, dum anticipo rilatas al iu sekvo de elementoj en aktiva sinsekvo, kun kapablo unu influi la alian.

En la praktiko, anticipoj havas rolon en didaktiko, pedagogio, ekonomio, stilo kaj en homaj agoj ûenerale.

3. Specoj. Laýforme, anticipoj diversiûas per la manieroj per kiuj ili fariûas. Ekzemple, anticipo per duona parto.

Laýmaterie, la specoj de anticipoj diversiûas per la diverseco mem de la aferoj antaýmetitaj. Tiusence, okazas anticipoj de kono (vd 0343), anticipoj de ago, anticipoj de faro. Figure, io per si mem povas esti konsiderata anticipo, ekzemple anticipa maljuneco.

Aparte interesaj estas la anticipoj de kono, kiuj redividiûas en novajn specojn de anticipo (vd 0343.9).

Se oni elektas esplorendan objekton, pri ûi oni jam havas kelkajn antaý konojn, kiuj estis okazo por demandi. En organizado de esplorprojektoj, per la anticipoj de kono eblas antaövidi la irendajn vojojn.

Okazas ankaý subjektivaj elementoj ene de la kono, jen de la intelekto, jen de la sensoj, kaj kiuj estas nomataj, precipe de Kant, anticipoj de la kono (vd 0343.5) kaj anticipoj de la percepto (vd 0344.3).

E. Pauli.

ANTICIPOJ DE KONO. 0343.

1. Esprimo uzata de Kant, kun ekvivalentoj en pli antikvaj aötoroj. Li ankaö uzis anticipo de la percepto (vd 0344).

2. Anticipoj de la kono estas aro de subjektivaj elementoj akompanantaj la konoperacion kaj per kiu ûi fariûas adekvata, kaj povanta sekvi antaöen.

La demando (vd) rilatas al anticipo de la kono, îar oni demandas nur pri io parte jam konata. Tamen, demando ne estas pri la parto jam konata, sed pri la parto ankoraý ne konata.

Pri tio notis Cicerono:

"Iu anticipo sen akirita scienco, kiun Epikuro nomis , tio estas informo antaýkaptita en la menso pri la afero, sen kio ne eblas, nek kompreni ion ajn, nek demandi, nek diskuti (Anticipatio quaedam sine doctrina, quam appellat Epicurus, sine qua nec intelligi quidquam, nec quaeri, nec disputari potest, id est anteceptam animo rei quamdam informationem)" (De natura Deorum, 1, 16).

Francis Bacon (1561-1626)), kiu elstarigis la neceson de la empiria esploro kaj uzo de la indukta demonstro, uzis la esprimon "anticipoj de la naturo", aý simple nur "anticipoj" (N. Organum. 1, 25-33), por nomi îiujn spontaneajn ûeneraligojn, tro rapide elprenitaj el ne sufiîe multaj donitaëoj, sed kiuj sin altrudas al ni, sen ke ni estu avertataj pri tio.

Denaskaj ideoj, laý la konteorioj de Platono kaj Descartes estas speco de anticipo rilate al la posta disvolviûo de la homaj konoj. Tiel same, la racionalisma interpreto, per kiu universalaj ideoj ne dependas de la empiria sperto, estas anticipo rilate al la sensaj konoj.

Aýgusteno proponis la eklumiûon por la universalaj ideoj, aperintaj sendepende de la empiriaj donitaëoj. Tiel same îiuj kartezianoj estas racionalistoj. Tiusence racionalisme Leibniz uzis la vorton "anticipoj" (Novaj Eseoj, Pref., § 2).

La aprioraj formoj de la filozofio de Kant rilatas al la doktrino pri anticipoj. Li efektive uzis tiusence la esprimon "anticipoj de la perceptoj" (Antizipationen der Wahrnehmung) (Kritiko de la p. r., Transc. Analyt., L. II, îap. 2, 3-a sec.), sed aparte por la aprioraj principoj de la pura intelekto rilataj al la kategorio de kvalito (vd 0344,6).

. 4. Doktrino. Efektive, la adekvata kono de io pli kompleksa dependas de la anticipa kono de la malpli kompreksaj elementoj.

Ekzemple, estas necese anticipi la komprenon de unu, por kompreni la numeron du.

Sekve pli simplaj aferoj ïancas esti adekvate komprenataj ol la dependaj de tiuj pli simplaj. Se mankas la anticipoj de la kono, ne eblas adekvate koni la sekvon.

Infano ne komprenas adekvate la religion al li proponita de la gepatroj, pro manko de konceptoj sisteme antaýaj.

Por lerte instrui, la instruisto esploru tion, kio jam estas konata de la lernantoj, por ekde tio antaýeniri, îar oni nur progresas en lernado ekde tio, kio jam estas konata. Scienco estas sistemo de konektitaj elementoj, kaj oni ne povas ignori kelkajn mezajn konektilojn per salto al pli malproksimaj elementoj kiuj restos izole.

5. Pensoj îiam estas interligitaj. La sistemo estas esenca al penso, kiu fluas pere de logikaj konektiloj.

Nur per abstraktado la pensoj estas apartigeblaj unuj de la aliaj. Konceptoj nur ekzistas enkadre de juûoj. Siavice, juûoj kunordiûas per la rezonoj. Denove, rezonaj konkludoj dependas de premisoj.

Do, same kiel îeneroj de îeno, pensoj estas interligitaj; kiu havigis unu konon kapablas iri tuj al alia tiamaniere, ke la unua estas anticipo de la dua, tiu dua anticipo de la tria, kaj tiel sen interrompe antaýen.

6. Estas karakterizaj anticipaj konoj la konceptoj situantaj ene de la juûo, sen kiuj la juûo mem ne estiûas.

Oni ne havas izolitajn konceptojn, îar ili aperas nur kiel parto de la juûo, kiu ligas ilin per la verbo "esti". Sed ene de la juûo la konceptoj havas esencan funkcion. Nature, oni pensas pere de juûoj, en kiu la konceptoj estas asertataj unuj de aliaj.

La plej simpla juûo estas la sinteza sperto, kiam oni perceptas, asertante ke tio (= subjekto) estas tio (= predikato); ekzemple, tio estas arbo.

Poste, oni faras el la predikato la subjekton de dua juûo; ekzemple, tiu arbo estas verda.

Daýre: tiu arbo verda estas alta; tiu arbo verda kaj alta estas fruktodona.

Per tiu progresiva sekvo kreskas nia kono, kaj la nuna kono havas la antaýajn konceptojn kiel anticipojn de la kono.

Se oni ne havus anticipojn, oni îiu foje restus kun impreso de novaëo pri familiaraj aferoj. Tiu aparta fenomeno nur okazas patologie, kaj nomiûas antimnezio (vd 0362).

6. La aserto de juûo rekte dependas de la konceptoj, el kiuj fluas la verbo esti. Sen la konceptoj ne eblas do la juûo. Pro tiu anticipo de la kono, ne eblas la radikala empiriismo. Okazas la empirio, sed ne nur la empirio.

Oni avertu ke îiu empiria konstato elpensiûas kiel juûo, en kiu la predikato estas atribuata al subjekto per sintezo. Sed tiu atribuo fare de la juûo fariûas pere de konceptoj, kiel anticipoj de la juûo mem. El la konceptoj fluas la aserto per la verbo esti. La koncepto de predikato entenas la empirian informon, sed la atribuo supozas komprenon de la mensa nocio de esto.

La empiria scienco okupiûas pri la eksteraj rilatoj empirie konstatitaj. Sed ne eblas aserti la interrilatojn, sen la interna kompreno de la terminoj interrilatiûinta. Nu, tiuj terminoj estas ja konceptoj, kiuj funkcias kiel anticipoj de la empiriaj juûoj asertantajn la empiriajn spertojn.

7. Elstaras, kiel kampo de anticipaj konoj, la analiza metodo de la induktiva rezono, kaj tie precipe per la kreo de la hipotezo (vd). Efektive, la hipotezo fariûas per la elekto de kelkaj eblecoj, kiuj montras la preferan direkton de la esploro. Hipotezo estas do la kunordigo de la anticipaj konoj, kiuj gvidas la esploron en preferan direkton.

Metodiko de planado (vd) rekomendas diversajn anticipajn iniciatojn por difini adekvakte la ekzamenendan hipotezon pri iu problemo. En kelkaj kampoj okazas mirindaj anticipoj pri la estonta disvolviûo de la sciencoj; ekzemploj de tio estis la anticipoj de la genia itala inûenier kaj pentristro Leonardo da Vinîi (1452-1519), kiuj fariûis surbaze de efektivaj deirpunktoj, kaj ne estis nur profetaëoj.

8. La spontanea anticipo de la pensoj ne favoras la gnozeologian valoron de la homa kono. Se eblas la spontaneeco por kelkaj konoj, eble îiuj estas spontaneaj, ekde la unuaj. Eî la empiriaj donitaëoj povas esti spontaneaj ekbriloj aperantaj en la sensoj. Tiel same, povas spontanee aperi îiuj aliaj reprezentoj de la menso.

Jen grava problemo, pri kio decidas la gnozeologio, okupiûinta pri la efektiva enhavo de la konoj, aý favore de realismo, aý de fenomenismo kaj ideismo (vd).

9. Specoj de anticipoj. Diversiûas la anticipoj de la kono, laýforme, aý per logikaj konektoj de la pensoj, aý per la asociiûo de la imagoj, helpe de la memoro.

Pro la fakto, ke la konoj restas en la memoro, unuj influas la aliajn, kaj sekve, kiam oni serîas koni ion novan, kelkaj antaýaj konoj pri la afero jam funkcias kiel anticipoj, per kiuj oni faras la demandon, kaj kiuj servas kiel materialo por la nova analizo kaj kiel premisoj de farendaj argumentoj.

Laýmaterie, oni povas îie ajn montri la diversecon de la anticipoj de kono. Ili okazas en la kampo de æiu scienco.

E. Pauli.

ANTICIPOJ DE LA PERCEPTO. 0344.

A: anticipations of perception. F: anticipations de la perception. G: Anticipationen der Wahrnehmung. H: anticipaciones de la perceptión. I: P: anticipações da percepção. R:

1. Kiel esprimo, anticipo de la percepto estis enkondukata de Kant, pri afero, kiu jam estis diskutata de la antikvuloj (vd 0343.3), sed por signifi pli fake tion, kion li nomis germane Antizipationen der Wahrnehmung.

.

2. Anticipoj de la percepto estas la subjektivaj elementoj, kiuj akompanas la empirian percepton de la sensoj.

Ne nur en la intelekta kono okazas la anticipoj (vd 0343), sed ankaý en la percepto de la sensoj. Ekzemple, kvankam la lumo ne havas en si mem kolorojn, tiu estas tamen la kutima maniero percepti la aferojn. Pro tio, oni jam anticipe scias, ke la aferoj kiujn oni vidos morgaý estos perceptataj kun koloroj.

Por esplori la anticipojn de la percepto, oni atentas unue rekte al la gnozeologia aspekto, tio estas, al la subjektiveco; aldone, al la asociiûo de imagoj kaj al la kunteksto.

3. Pri la vasteco de la subjektiveco de la anticipoj de la percepto malakordas la filozofoj, unuj pli realismaj, aliaj pli ideismaj.

La empiriaj perceptoj enhavas konsiderindan subjektivecon, kiuj tamen funkcias kiel elementoj de anticipo.

La mondo estas eble multe pli homogena kaj alia ol tiu, kion oni konas pere de la anticipoj. La empiriaj informoj, per la anticipoj, prezentas nur partojn, kaj rezulte ili akcentas la variecon. Partikloj, ekzemple la subatomaj, eble ne estas nur partikloj, sed anticipoj de kono, rilate la efektivan etendan karakteron de la realo.

Per la sumo de pluraj anticipoj de kono kreskas la informo. Kutime oni ricevas informojn per energiaj impresoj, ekzemple, ondoj de lumo, ondoj de sono, kaj per aliaj ne facile determineblaj formoj de elektraj ondoj per gusto, flaro, tuïo. Îar ni homoj havas almenaý kvin specojn de sensoj, la sumo de informoj riîigas la informon; sed, pligrandiûas, kaj la objektivaj informoj, kaj la subjektivaj.

Se oni nur flarus, aý nur gustus, aý nur tuïe sentus, - kiom da limigoj okazos en la informo!

Ekzistas animaloj tre limigitaj rilate la senson. Fiïoj ne aýdas, preskaý nenion ili vidas. Iksodoj ne vidas, sed tamen falas de supre por suîi la sangon de pasantaj mamuloj.

Kiam oni tre bone vidas, la vidataj koloroj estas iluzio; do, tiu-rilate, ne estas avantaûo havi okulojn. Sed tamen la koloroj helpas percepti la objektivan formon de la afero vidata.

Same, la materio prezentiûas kiel partikloj, kiuj estas formoj. Îu ekzistas nur partikloj? Îu la formo ekzistas? Materio estas eble kontinua etendo, kiel kampo de energio. Sed la percepto de partikloj povas esti nur antecipoj de la percepto.

Jen la problemo pri la spaco. Por Kant estas spaco io ene de la subjekto, kiel apriora formo de la sensoj. Tiu formo almenaý estas io perceptata siamaniere de îiuj homaj sensoj, kaj pro tio nomataj unue el la "komunaj sensoj" (vd 3894).

4. Memoro kaj asociiûo kiel rimedoj de anticipo. Ordinare, kiam oni perceptas objekton, - kaj se tiu objekto jam estis antaýe konata kaj ties imago konservata en la memoro, - revenas la antaýa imago, kiu helpas akiri novajn imagojn.

Koni ripete la samon, faras, ke la ago de kono fariûu pli spontanea. Jen la principo, kiu okazas en îiu speco de eduko, estu de la menso, estu de la volo kaj de îiuj sensaj impulsoj. Kiu pensas denove la samon, pensos ûin plibone.

Kune kun la spontaneeco rezultinta el la ripeto de la sama ago de kono, okazas ankaý la fenomeno de la asociiûo de imagoj. Per tiu asociiøo, la imagoj kompletigas unu la alian.

Principe, koni denove nur ekvekas la saman antaýan konon; sed îiam okazas pli granda ekvekiûo, kiu fariûas per la menciita procezo de la asociiûo de imagoj. Precipe, kiam la nova kono ne fariûas tiel kompleta, la antaýa kune kun la nova fariûas io plibona, ol nur la antaöa, ol nur la nova.

Kutime, per la konstanta kumuliøo, la antaýa kadro estas pli granda, ol la nova. Tiel associiøo de imagoj fariûas favora sistemo de eklernado de la novaj, kiuj simple almetiûas kiel kompletigo. La antaýaj sensaëoj havas la rolon de anticipoj de la novaj perceptoj. Îiu nova percepto estas helpata de la antaýa tiamaniere, ke ûi fariûas plibona. Do, la imagoj ne nur revenas tiel kiel estas la novaj perceptoj; sed kune ankoraý eksaltas aliaj per la procezo de asociiûo.

La procezo mem de asociiûo de imagoj (vd 0583) estas klarigebla laý jene: kiam objekto estas perceptata kune kun alia, ambaý objektoj formas unu nuran pligrandan imagon; kaj poste, kiam oni perceptas unu el tiuj du objektoj, la reveninta imago el la memoro prezentas ambaý.

Oni avertu ankaý pri la avantaûoj de la anticipoj de la percepto. Al tiu, al kiu subite aperas serpento, tuj revenas la antaýe aliaj ricevitaj imagoj pri la tuta cirkunstancaro tiamaniere, ke li scias sufiîe multe por defendi sin.

Hazarde, nesufiîa atento povas malorienti nin; ekzemple, kiu ekvidas pendantan fadenon, similan al serpento, - se tio okazas en malmulte lumigita æambro, - la simileco de tiu fadeno povas ekvekigi, per analogio, la imagon de efektiva serpento.

5. Kunteksto. Enkadre de la intelekto, la kapablo kompari kaj racie kalkuli kreas la anticipojn pere de la kunteksto (vd).

Neniu nocio restas izole antaý la mensa rigardo, kaj îiam estas interplektata pere de logikaj rilatoj, kune kun la asociiûintaj imagoj.

Estas diferenco inter kunteksto, kiu okazas enkadre de la racio, kaj asociiûo de imagoj, enkadre de la internaj sensoj. Sed ambaö inter si kunlaboras kun efikaj rezultoj.

Povas okazi, ke kelkaj homoj havas facilan asociiûon de imagoj, kaj ne tiel facile kapablas atenti al la interna logikeco de kuntekstoj. Tiaj homoj estas pli facile poetoj, ol filozofoj.

Tamen, profundaj poetoj nur okazas, kiam ili samtempe kapablas en ambaý kampoj de la anticipo.

Same, bonaj filozofoj estas samtempe brilaj, se ili, krom la vasta kompreno de racia kunteksto, ankaý kapablas en la kampo de la asociiûo de imagoj.

6. Kant esploris la anticipojn de la kono (vd 0343), kaj kun aparta gnozeologia interpreto pri la sensa percepto kaj pri la intelektaj konoj.

Enkadre de la intelekto okazas, laö Kant, 12 aprioraj formoj (kategorioj, konceptoj), kaj kiuj redividiûas en triopoj.

Jen kiam la dua triopo de kategorioj rilataj al kvalito, - realeco, neo, limigo, - restas enkadre de la anticipoj de percepto. Okazas la apriora regulo, laö kiu, "en îiuj fenomenoj la reala objekto de la sensaj fenomenoj havas intensivan kvaliton, tio estas, gradon".

Do, kiam oni konas enkadre de kvalito, eblas antaökoni, ke okazos grado en la konenda afero.

E. Pauli.

ANTIFASIS. (Gr: 0344.

2. Antifasis, laö Aristotelo, estas "la kontraýeco (inter du asertoj) kun la forigo de iu ajn meza ïanco" (An. post. 72 a 12-14).

Simile Aristotelo prezentas silogismon, kiu konkludas kun kontraýdiro "se estas tago, tiam ne estas tago".

ANTIGVO-BARBADO. Filozofio en... 0345.

Ûeneralaëoj (vd 0345-000).

Filozofoj de Antigvo-Barbado (vd 0345-002).

Resumo de filozofio de Antigvo- Barbado (vd 0345-005).

ANTIHISTORIISMO. 0346.

A: antihistoricism. F: antihistoricisme. G: Antihistorismus. H: antihistoricismo. I: antistoricismo. P: anti-historicismo. R:

1. Erudicia termino kreita de la itala filozofo Benedetto Croce (1866-1952), kiam li interpretis la iluminisman jarcenton kiel antihistoriisman "abstraktan raciismon".

Kiel sciate, iluminismo estis movado de la 17-a kaj 18-a jarcento, elstariganta la lumon de la racio, kontraö la mallumo de la tradicio, dogmoj, aötoritato.

2. Croce opiniis, ke estas antihistoriaj la doktrinoj malakceptantajn la identecon inter racieco kaj realeco.

Enkadre de la dialektika ideismo de Hegel, - kiu proponis la identecon de realeco kaj racieco, - Croce opiniis, ke la abstrakta iluminismo "dividis la realon en suprahistorion kaj historion; en mondon de ideoj aý de valoroj kaj en malsupran mondon, kiu reflektas ilin aý reflektis ilin ûis nun per fuûema maniero kaj ne perfekta kaj al kiu konvenas, por îiam altrudi ilin tiamaniere, ke al la malperfekta historio postvenu perfekta racia realo" (La storia, p. 51).

Laý tiu vidpunkto estas antihistoriismaj îiuj doktrinoj distingantaj inter tio, kio devas esti, disde tio, kio simple estas. Do, laö tiu rigardo, estas antihistoriismaj îiuj doktrinoj, kiel ekzemple iluminismo, malkceptantaj la identecon inter racieco kaj realeco.

3. Takse, iluminismo estis efektive antitradicia, en la senco, ke ûi ne akceptis, ke la historia ekzisto de doktrinoj (ekzemple de la greka kaj latina antikvaj kulturoj) estu sufiîa kriterio de vero.

Tiusence, iluminismo estis kontraö la sufiîeco de la tradicio, sed tio ne estas la samo kiel esti antihistoriisma.

E. Pauli.

ANTIKLASIKISMO. 0347.

A: anticlassicism. F: anticlassicisme. G: Antiklassicismus. H: anticlasicismo. I: anticlassicismo. P: anticlassicismo.R: (antiklassitsízm).

1. Esprimo aperinta je la 19-a jc., per la erudicia kunmeto de la internacia greka prefikso anti, signifanta kontraö, kaj klasika, -ismo.

2. Antiklasikismo estas movado, laý kiu arto esprimas la objektojn kun la plej eventualaj formoj, kaj do sen la idealigitaj modeloj de la klasika arto. Estas, ekzemple, klare antiklasikisma la arto ekde la dua parto de la 19-a jarcento.

Îar la idealigitaj modeloj de la klasikismo (vd) prezentas la temojn esence laý la speco (sekve kun ekvilibro kaj belo, sen la individuaj karakterizoj, sen malekvilibroj, kaj sen malbelo), la klasika arto postulas teknike multon de la artisto; pro tio la klasika arto disvolviûis precipe dum la grandaj periodoj de la arto-evoluo.

Kompreneble, la antiklakisma arto, por atingi signifajn rezultojn, ankaý postulas grandan kapablon; sed tamen multe pli facile antiklasikisma arto estas praktikebla, æar øi nur okupiøas pri la æefa, - la esprimo, - dum la klasika aldone pri aliaj idealoj.

Pro tio la îefa vorto restis kun la klasika arto, kaj la alia nomeblas antiklasikisma (per uso de la sufikso -anti).

Nur apartaj antiklasikismaj movadoj havas propran nomon, kaj ofte sen klara signifo; ekzemple, romantikismo, modernismo, realismo, impresionismo.

3. Doktrino. Esti klasikisma aý antiklasikisma restas afero precipe de stilo (vd), îar la diferenco rezultas ordinare nur el la elekto pri la maniero prezenti la temon.

Se estas indiferenta la elekto inter klasika stilo kaj la neklasika, almenaö kiam la diferenco dependas de la maniero prezenti la temon, la sama artisto povas, foje krei laý unu modelo, foje laý alia.

Ofte artistoj evoluas el unu modelo en la alian; en unua fazo ili esprimas, ekzemple, per la klasika modelo, poste per iu alia neklasika; aý inverse, komence per neklasika modelo, poste per la klasika. Similaj ïanûoj okazis, ekzemple, en la beletra stilo de Goethe.

4. Kvankam, principe, esprimi klasikisme kaj antiklasikisme estas io elektebla, la afero tamen estas influata de la homaj preferoj.

Foje la preferoj estas determinataj de la kapricoj de la modo, kies konveneco estas la senfina bezono de noveco, fariøanta per ïanûo; foje pro influo de iu filozofia sinteno.

Koncerne la modojn oni komprenas, ke la sinsekvo en la aranûoj prezentas pli da intereso al la homa scivolemo; koncerne la filozofiajn sintenojn aý aliajn komprenojn, oni spertas, ke la homoj ne pensas îiam sammaniere, nek pri la eventualaj aferoj, nek pri la valoroj, sekve nek pri la idealigitaj modeloj.

Konsekvence, okazas la historia sinsekvo de stiloj, foje klasikaj, foje antiklasikaj. Kiam revenas iu klasika stilo, ûi revenas per novaj formoj, kaj do kun aliaj nomoj, ekzemple, neoklasikismo. Same, la antiklasikismaj stiloj, kiam ili revenas, eniras sian novan tempon kun aliaj nuancoj kaj nomoj.

Îefe modernepoke oftiûas la antiklasikismaj movadoj, per la kreskema insisto esprimi la temojn pli realisme, pli subjektivisme, pli individuisme.

Kiam okazas la tendenco al la empiriisma filozofio aý al la subjektivismaj sistemoj, - per kiuj valoriûas la individuaj donitaëoj kaj la individuo mem, - la artesprimo tendencas al la individuismaj esprimoj.

Inverse, kiam la metafizikaj filozofioj elstarigas la universalajn ideojn kaj la eternajn valorojn, la temoj elektataj de la artistoj tendencas al la klasika idealigo.

5. Historie, la antiklasikismo okazas kutime kiel reago al la klasikismo. Post la greka klasikismo (4-a jc. a. K.), la helenisma stilo iomete rompis kun la antaýa idealigita greka arto, kaj tendencis al antiklasikismo.

Post la reveno de klasikismo je la Romia Imperio, karakteriza de la tempo de Cezaro Aýgusto (1-a jc. a.K.), denove revenis iom da antiklasikismo per la romanika kaj gotika stiloj.

Post kiam revenis la klasika tendenco je la 14-a jarcento, - tempo de Giotto (1266-1337) kaj ekfloro precipe dum la klasika Renesanco, reaperis la antiklasikisma tendenco kun la baroka stilo (17 jarcento), sekvata de romantikismo, ankaý tendence antiklasikisma.

6. Romantikismo (vd) estis la unua moderna stilo klare neklasika, kaj kiu difinis sin per la subjektiveco kaj elekto de individuismaj temoj. Anstataý la universalaj idealigitaj temoj, romantikismo preferis la naciajn, la eventualajn, la popolajn, la individuajn, la sensivajn, la fantaziajn. Sekve evoluis ankaý la amo je la naciaj lingvoj.

Pro la naciismaj temoj, la amerika romantikismo esploris indianajn temojn.

Novaj modernaj neklasikaj evoluoj en direkto de la objektiva realo, montriûis en la realisma stilo, per influo, interalie, de la empiriisma kaj pozitivisma filozofio, pozitivismo, materiismo.

Fine, okazis tipe modernaj stiloj, kutime antiklasikismaj: impresionismo (vd), ekspresionismo (vd 1606), el kiuj eliris sinsekvo de pluraj aliaj formoj de antiklasikismoj, nun jam mondskale.

E. Pauli.

ANTIKLERIKALA, -ISMO. 0348.

A: anticlerical; -ism. F: anticlérical; -isme. G: Antiklerikal; -ismus. H: anticlerical; -ismo. I: anticlerical; -ismo. P: anticlerical; -ismo. R: (antiklerikalnyj; antiklerikalízm).

1. Kiel vorto, antiklerikala devenas per kunmeto de la internacia grekdevena scienca sufikso anti- (= kontraý) kaj klerikala.

Ekvivalentas antiklerikalismo, en ne erudicia senco, al kontraýklerikalismo.

2. Antiklerikalismo, en vasta kaj kutima senco, estas sinteno, foje kun formo de movado, kontraý la privilegia uzo de ïtataj funkcioj fare de klerikoj en la socia ekvilibro.

Nuance, antireligia rilatas la kontraýecon al religio mem, dum antiklerikala nur supozas la dividon de religiuloj en klerikojn kaj laikojn. Kompreneble, antireligiuloj pli facile fariûas antiklerikalismaj, kvankam nenecese antiklerikala estas samtempe antireligia.

Ne rilatas klerikalismo rekte la specifajn religiajn aferojn, sed la troan influon de klerikoj ekster de la specifa religia cirklo, kaj kio pli ofte okazas en socioj ne sufiîe evoluintaj.

"La klerikalismo, jen la malamiko!", - asertis Gambeta, franca politikisto de post 1870.

3. En malplivasta senco, enkadre de la religio mem, antiklerikalismo konsistas en movado pledanta la forigon de la religia divido de la socio en klerikojn kaj laikojn. Tiusence ne devus ekzisti en religia socio klerikoj kun aparta povo por praktiki ritojn, sed nur religiaj homoj; ritoj, se ili okazas, devas esti kapablo de îiuj, kaj ne priviligio de kelkaj.

Se tamen estas bezonataj kelkaj oficoj en la religia komunumo, la plenumantoj de tiuj oficoj estu elektataj de la komunumo mem. Sed tio jam ne estus klerika institucio, aparte funkcianta rekte nome de Dio.

En kelkaj religioj la klerika sistemo havas apartan gravecon, dum en aliaj ûi praktike ne ekzistas. En tiuj aliaj religioj îiu estas, certamaniere, sacerdoto de si mem, îar rekte zorgas pri siaj religiaj devoj.

Îar eblas ambaö formoj de sacerdoteco, la afero estas simple teologia, ne filozofia.

Sociologie, la homoj tendencas akcepti, ke kelkaj homoj estas profesie pli kapablaj pri efikaj ritoj kaj kredas, ke Dio investis ilin en tiun funkcion. En pli organizitaj religioj, tiu investo fariûas ankaö per rito, nomata ordino (vd). Jen kiam fariûas plensukcesa la divido de la religia socio en laikojn kaj sacerdotojn.

En malplivasta senco, antiklerikalismo estas movado por forigo de tiuj religiaj tavoloj.

Takse, en klerikalisma religio la religiaj aferoj tendencas esti pli fakaj, kaj la laikaro tendencas resti sen iniciato. Inverse, en ne klerikalisma religio, la tendenco estas religio per propra iniciato, kaj la administraj organizoj kreskas ekde la malsupro.

4. Formoj de klerikalismo kaj korespondaj antiklerikalismoj.

Koncerne la rektan prenon de la politika povo, ûi okazis per du sistemoj:

- la politika teokratia reûimo, en kiu la reganto estas samtempe politika kaj religia îefo, kaj aldone la klerikoj havas politikan staton;

- la klerikala teokratia reûimo, en kiu la klerikoj mem regas.

La aliaj formoj estas nur redivido de tiuj du klerikalismo kaj antiklerikalismo.

5. Historie. Malfacile, oni difinas la antiklerikalismajn movadojn de la pasinteco, kiam la klerikalismo potencis.

Samtempe troigis la reûo kaj la klerikoj. Dum la reûo troige zorgis pri religiaj aferoj, la klerikoj tro influis la politikan povon; inverse, la reûo mem reagis kontra la klerikala influo en politiko, kaj la klerikoj kontraý la influo de la reûo en la religiaj aferoj.

Moderna klerikalismo restas foje okaze de diktaturaj reøimoj kaj de movado de sendependeco de novaj nacioj. Jen kiam gravuloj de la religioj metas sian influon. Sed tiu influo fariøu kiel civitaneco, kaj ne nome de la religia posteno, kiel foje okazas.

Paradokse, tiuj klerikoj, ofte episkopoj, parolas doktrine pri politikaj aferoj; sed politikaj aferoj ne apartenas al religiaj instancoj decidi.

6. Doktrino. Decidi kiel klerikoj partoprenas en la politika socio apartenas al la filozofia instanco. Certe îiu kleriko rajtas partopreni en la politika socio, sed kiel civitano, ne rekte kiel kleriko.

Sekve de tio, ne akcepteblas en Parlamento nepolitikaj grupoj difinitaj, foje kiel katolikaj deputitaj, foje kiel evangeliaj deputitoj.

Same kleriko havas politikajn devojn, inkluzive li devas, nome de la homaj fundamentaj rajtoj kaj devoj, respekti la liberecon de penso kaj religio. Enkadre de tiuj limoj, antiklerikalismaj movadoj pravas, se ili celas meti la religiajn aferojn en siajn ûustajn limojn.

Principe, en politika socio la valideco estas determinata de la plimulto, kiu povas atingi reûimon kun pli da perfekteco kaj malpli da perfekteco. Kompreneble, tra tiuj malperfektecoj, povas okazi malaranûoj ne tute demokratiaj, nek tute respublikaj, kun enmeto de klerikalismaj formoj de povo.

Kontraý tiuj malaranûoj movadas la antiklerikalistoj, cele al perfekteco de la politika reûimo tiu-rilate.

En la kontraýa flanko la klerikalistoj ofte argumentas, ke ili havas akiritajn rajton ekde longa pasinteco. Sed en politiko la aferoj rekte dependaj de la suvereneco de la plimulto, kaj ne estas dependaj de la pasinteco. La socio povas konservi, aý ne konservi, la pasintecon, sed neniam kiam la afero estas pri privilegioj kontraý la fundamentaj rajtoj de la individuoj. Tiu-rilate, la celo estu la perfekteco.

. 7. Klerikalismo kaj antiklerikalismo estas movadoj dependaj de ideologiaj vidpunktoj. Apartajn argumentojn havas klerikalismo (vd), same kiel antiklerikalismo havas la siajn. Antiklerikalistoj avertas pri la preciza difino de la socio kaj de îiu ajn homo en la socio.

Modernepoke la demokratiaj kaj respublikaj konceptoj estas kreskeme akceptataj kaj praktikataj. La troa klerika influo aspektas ne demokratia, nek respublika. Cetere, klerikalismo alproksimiûas al manko de libera penso kaj konscienco.

Se en socio la politikaj funkcioj apartenas certe al Ïtato, per la kontrolo de la plimulto de la civitanoj, al îi tiu Ïtato restas zorgi pri îiu kolektiva afero, ekzemple pri la kolektivaj kondiîoj de sekureco kaj disvolviûo. Tio signifas, ke la Ïtato garantias al iu sian individue elektitan religion, kun la koncerna disvolviûo la tiu individua elekto. Certe la Ïtato, por helpi îiun progreson, ankaý helpas la religion; sed tiu helpo komenciûas per la rekono kaj garantio de la individua libereco povi individue kritike pensi en tiaj aferoj.

Restas klare, ke la individuoj povas krei aý akcepti apartajn nepolitikajn organiza¼ojn, inkluzive religiajn societojn. La ïtata povo garantias al îiuj tiujn subjektivajn rajtojn; garantii la subjektivajn rajtojn estas unu el la îefaj elementoj el kiu konsistas la sekureco. Sekve la Ïtato, kvankam favora al la religiaj idealoj de siaj civitanoj, ne povas krei apartajn privilegiojn favore de difinitaj religioj, kiel okazis precipe en la pasinteco, kaj nuntempe ankoraý parte okazas; nek la Ïtato povas favori klerikojn kontraý laikoj.

Ïtato estas laika nur en la senco, ke ûi ne favoras la religion de unuj kontraý la religio de aliaj. Sed, la Ïtato ne estas laika en la senco, ke ûi ne povas favori la religion, kondiîe ke restu en la libera elekto de îiu individua civitano, elekti la sian, îar tiu elekto situas en la kadro de la individuaj homaj fundamentaj rajtoj.

Pasintaj privilegioj ne povas esti postulataj de unuj religioj kontraý la aliaj; îiutempe tiuj privilegioj estas maljustaj. Nur per egalrajta dialogo, la religia penso atingos la idealan bonan kvaliton de kritika penso.

Klerikoj ankaý povas fariûi ïtataj oficistoj, sed kiel civitanoj, ne nome de aparta religia kredo. Inverse, îiu kleriko rajtas esti politikisto, sendepende de la koncernaj religiaj instancoj.

E. Pauli.

ANTIKONCIPA, -ILO. 0351.

A: anticonceptional. F: anticonceptionnel. G: Emfangnisverhuetungsmittel. H: anticoncepcional. I: P: anticoncepcional. R:

  1. Erudicia vortformado, per kunmeto de la internacia grekdevena sufikso anti (vd), signifanta kontra , kaj de koncipo (vd), siavice el la latina concipere (= preni, koncipi).

2. Antikoncipa estas kvalito de tio, kio malhelpas la koncipadon tiamaniere, ke la elementoj ordinare formantaj la ûermon de viva estaëo ne sukcesu plenumi tiun celon.

Estas antikoncipa la sindeteno de konstanta fraýleco; same estas antikoncipa la sindeteno de la geedzoj seksumantaj nur okaze de ne fertilaj fekundaj periodoj.

Precipe estas nomataj antikoncipaj la substancoj kaj teknikoj kapablaj eviti la fekundigon, kiam ûi normale okazas, kaj, se la fekundigo okazas, ûi ne suksesu daýri.

3. Specoj. Laýforme, la antikoncipaj procezoj pluras, pro la diverseco mem de la rimedoj. En la kutima lingvaëo, nur vastasence oni nomas antikoncipajn la rimedojn de simpla sindeteno; do, kvankvam fakte estas antikoncipaj la sindeteno per konstanta fraýleco kaj per ne koitado okaze de fekunda periodo, tiuj kondutoj ne estas nomataj antikoncipaj.

Striktasence, antikoncipa estas dirite pri uzo de aktiva substanco aý tekniko kapabla haltigi la spontanean procezon de fekundado. La seksa sindeteno estas ankaý aktiva iniciato, sed sen uzo de pozitiva alia rimedo.

4. La pozitivaj rimedoj de antikoncipo estis ekde jarmiloj empirie konataj de la homoj.

Egiptaj dokumentoj de la dua jarmilo a. K. jam mencias tiujn praktikojn.

Sed nur ekde 1956, kiam estis malkovrita la antikoncipa pilolo (vd), por kontroli la hormonan sistemon, fariûis pli facile rekte kontroli la fekundadon per influo pri la rezultoj de la seksumado.

La intereso pri la antikoncipaj rimedoj okazas pro la individua malagrablo de la tre ofta gravediûo kaj pro la malfacilaëo de tro granda familio. Aldone, aperis la sociaj kaj ekologiaj problemoj de la troa loûantaro.

Cetere, kvankam kelkaj homoj kapablas kontroli la koncipon per la absoluta sindeteno, la plimulto fakte ne atingas sufiîe multe tiun kapablon, kaj pro tio pluraj novaj antikoncipaj rimedoj estis proponitaj kiel solvo.

5. Etika doktrino. La uzo de antikoncipaj rimedoj malhelpantaj la koncipadon, îu per sindeteno, îu per iu pozitiva rimedo, estas demando kiun la filozofio devas almenaý ekvacii rilate la etikan vidpunkton.

Principe, ambaý formoj de rimedo (sindeteno kaj pozitivaj rimedoj) falas sub la etika demando, îar ambaý dependas de aktiva iniciato.

Kompreneble, homoj devas kontroli la koncipadon laý la individua, familia, socia intereso. Ne eblas fuûi de tiaj problemoj sur nia limigita terglobo.

  Sed la homoj ankaý devas pezi kiajn specojn de rimedoj uzi.

  Pri tiuj rimedoj devas zorgi unue la individuoj. Sed ne nur la individuoj. Ankaý la politikaj instancoj devas zorgi, por ke ili estu uzeblaj efike por îiuj, ne nur de kelkaj tavoloj de la socio.

6. Îu la seksa sindeteno dum la tuta vivo estas io malmorala? Kvankam ïajne io heroa, dumviva sindeteno fare de celibatulo aspektas unuavide atenco kontraý tiuj, kiuj perdis la eblon ekzisti. Sed, aliflanke, aliaj, kiuj per antikocipaëoj kontrolas la grandon de la familio, faras ion similan.

En la kazo de la monisma hipotezo, laö kio îiu materio estas viva, la seksa sindeteno de celibatulo nur rompas ordinaran kontinuecon de la genetika organizado de la vivo. En tiu hipotezo, fakte ne okazas rompiûo de la vivo ekzistanta en îio. Cetere, la koncipiøos ne estas la ununura maniero emerøi (vd 1740) kiel viva. La plej ofta kaj konstanta fariøas per la asimilado de la nutra¼oj.

Okazos certe kolektiva malmoraleco, aý almenaý antihumanisma sento, se îiuj homoj elektus la seksan sindetenon dum la tuta vivo, îar tiam la nuna homa vivo malaperus post nur unu generacio.

Sankta Aýgusteno pensis la kontraýon, avertante ke, per tiu kolektiva sindeteno, pli frue venos la Dia Regno:

"Tiel multe plirapide plenumiûos la civito de Dio, kaj rapidiûus la fino de la jarcentoj" (Pri la bono de la geedziûo, î. 10). Certe tio estus plibone por tiuj, kiuj tiam ekzistis, sed ne por la forgesitaj forigitaj estontaj homoj!

Cetere la doktrino pri la Dia Regno, precipe en la formo kiel prezentata de Aögusteno, estas en dependo de teologia pruvo.

7. Grada uzo de la antikoncipaëoj. La antikoncipaj rimedoj estu uzataj laögrade, unue per la plej maldrastaj. Oni pezu la motivojn de uzo, kiam la rimedoj estas pli drastaj.

Estu, do, elektata unue la antikoncipo per la sindeteno okaze de la fekundigaj periodoj, kaj kiam okazas iu motivo. Se la motivoj kreskas, oni jam elpensu uzi la aliajn.

Estu, do, elektata unue la antikoncipo per la sindeteno okaze de la fekundigaj periodoj, kaj kiam okazas iu motivo. Se la motivoj kreskas, oni jam elpensu uzi la aliajn.

8. La konstato estas, ke la seksa sindeteno ne estas sufiîa en la nuntempa stato de la homaro. Pro tio oni ekzamenu la aktivajn procedojn de antikoncipo tiamaniere, ke la homoj povu kutime seksumi sen rezultinta koncipado.

La progresiva principo de drasteco, oni preferu la antikoncipajn rimedojn, kiuj nur haltas la ovuladon aý eî la spermatozoadon. Tiel oni almenaý evitas mortigi la ovolojn kaj la spermatozoojn.

Kontraý tiu haltigo de la ovulado estas la averto, ke ûi tamen estas iu ïanûo de la naturo; sed tiu ïanûo ne konsistas en mortigo de la ovoloj, sed nur haltigas la eliradon de la ovoloj.

Oni povas averti, ke en tiu kazo, por la haltigo de natura ovulado estas almenaý necese ekzisti motivo. Jen kiam la motivo konsiderenda povas esti la neceso kontroli la generadon, por ke ne okazu malekvilibron en la familio, en la socio, en la ûenerala ekologia sistemo.

Tamen, principe, oni povas ïanûi la naturon (vd), îar la naturo ne estas fiksa; por ïanûi la naturon oni devas principe povi respondeci pri la rezultoj. Tiu ïanûo de la naturo ne devas atingi la fundamentajn rajtojn de aliaj.

9. Mortigaj antikoncipaëoj. Tre drastaj estas la antikoncipaj rimedoj kiuj rekte aö malrekte mortigas.

En tiu nivelo de drasteco de la mortigaj antikoncipaëoj, oni unue subdistingu inter moritigi simplan ovolon kaj spermatozoon, kaj mortigi embrion (kunigitaj ovolo kaj spermatozoo).

Kvankam grava, la subdistingo ne estas tamen esenca enkadre de la vivo (vd), îar en ambaý kazoj la afero estas pri vivaj estaëoj. Post la kuniûo de ovolo kaj spermatozoo nur fariûas nova fazo en la viva evoluo, sen kreo de tute nova vivo, kiu restas fundamente la sama, kiu estis en la antaýaj du îeloj. Sekve, en ambaý kazoj la antikoncipoj agas mortige.

Kutime estas metata la aserto, ke la animiûo (vd 0314) nur okazas, kiam kuniûas ovolo kaj spermatozoo. Sed tio estas nur fazo nova de la koncipo, îar nenio specife nova okazas rilate la vivon, kiu jam ekzistas antaö tiu fazo. Certe, tamen, okazas nova grado de biologia evoluo.

Kiu elektas mortigajn antikoncipojn, tiu elektu almenaý mortigi la malpli evoluintan (la ovolon) kaj ne la pli evoluintan (la ovolon fekunditan de la spermatozoo).

Same, spermatozoo, tiel kiel ovolo, estas viva estaëo; sed, se iu agas antikoncipe per mortigado, preferu mortigi spermatozoojn izole, ol kiam ili jam kuniûis kaj pasis al nova pli alta formo de vivo kune kun la ovolo.

Poste, okazas ankoraý la distingo inter embrio kaj disvolviûinta feto; denove, la distingo ne estas esenca enkadre de la vivo, sed tamen malpligravas mortigi embrion ol feton.

Tiuj principoj estas tre relativaj kaj kontesteblaj. Daýrigi tiun rezonadon, atingas la paradoksan konkludon, ke estas prefere mortigi infanon, ol adoleskanton; mortigi adoleskanton ol junulon; mortigi junulon ol plenaûulon.

Se kuracisto devas elekti inter junulo kaj maljunulo, îar li havas rimedon nur por savi unu, eble ne îiu konsentos pri kiu li devos elekti.

9. Malrekta mortigo. Gravas por taksi antikoncipaëojn distingi inter du manieroj mortigi: malrekte, per la forlaso de la mortonto, kiu mortas pro manko de helpo; rekte, per vundo atinganta la mortonton, kiu mortas pro agreso.

La malrekta mortigo per forlaso povas okazi kun motivo, kaj sen motivo.

Malrekta mortigo, per forlaso kun motivo, okazas kiam, ekzemple, pro motivo de sano de la patrino ïi devas uzi sanilon, en kiu la aldona malrekta efiko estus la perdo de la ovolo, a embrio, aý feto.

Mortigo per forlaso kun motivo estas ankaý la neceso de kontrolo de la loûantaro; sed ne estas facile pruvi, ke tiu motivo estu, en îiu aparta kazo, sufiîa.

Kelkaj antikoncipoj agas samtempe kiel rekta kaj malrekta faktoroj de mortigo, kvankam substance ili mortigas nur per forlaso.

Uzo de drogo malpermesanta la fekundiûon de ovolo, aö fiksiûo de embriono en la utero, estas speco de malrekta mortigo per forlaso. Sed fakte tiuj drogoj detruas rekte la normalajn kondiîojn de la nova vivo.

Instrumentoj kiuj malhelpas la fekundiûon de la ovolo, aö la fiksiûon de embriono en utero ankaö estas antikoncipoj per forlaso, sed agantaj samtempe kiel rekta faktoro de mortigo, îar ili detruas rekte la normalajn kondiîojn de survivo.

Abortigo per si mem estas nur malrekta mortigo, îar la enhavo nur mortas per si mem kiel konsekvenco. Sed la faktoroj de tiu konsekvenco enestas en la abortigo ekde la komenco de la abortiga.

10. Rekta mortigo. Fine, mortigi rekte la ovolon, aý rekte la embrion, aý rekte la feton, estas la lasta formo de antikoncipo en la ordo de la drastaj rimedoj.

Validigi tion, oni nur sukcesus, se la koncipitaëo povus esti konsiderataj agresantoj.

Kvankam kelkaj avertas, ke la agresanto ne havas kulpon, tio ne ïanûas esence la principon de sindefendo kontraý la agresanto. Ankaý freneza homo kaj sovaûa animalo atakas senkulpe, îar ili ne sufiîe kapablas elpensi pri la agreso.

Okazas tamen grada distingo inter kulpa agresanto kaj senkulpa agresanto; tiam, se eblas elekti, oni racie preferu savi la senkulpan.

Same, kiu uzas kiel antikoncipon la absolutan sindetenon, îu per ne seksumado, îu per needziûo, ankaý agas kontraý iu, kiu ne naskiûos. La diferenco okazas nur en la grada ordo kreskeme pli drasta en unuj rimedoj, malkreskeme pli drasta en aliaj rimedoj. Îiuj rimedoj, tamen, havas iom da perforto.

Ûenerala konkludo: la kontrolo per antikoncipaj rimedoj, kvankam principe akceptebla, postulas atenti pri la gradaj diferencoj inter tiaj rimedoj kaj pezi la gravecon uzi ilin, îu pro individuaj interesoj, îu pro la socia intereso kontroli la naskiûkvanton.

11. Socia kontrolo de la antikoncipaëoj. Pro la sociaj sekvoj de la antikoncipoj, la afero fariûas ankaý temo de la leûaro.

Per saûa kaj firma leûaro estu regulata la produktado kaj komercado de antikoncipaëoj.

Estu ankaö kontrolataj la antikoncipaj agoj ûenerale, sed îio enkadre de la fundamentaj homaj rajtoj.

E. Pauli.

ANTIKRISTO (Z). 0352.

A: Anti-Christ. F: Antichrist. G: Antichrist. H: Anticristo. I: Anticristo. P: Anticristo. R: (Antíkhrist).

2. Antikristo, laý la kredo, estas persono imagata laý la figuro de Satano, laboranta îe la homoj kontraö Kristo. Ne estas do Antikristo la Satano mem, tamen ties kunlaboranto.

Ne estas klare en la tekstoj de Nova Testamento, îu Antikristo estas efektiva individua reala persono, îu nur figura esprimo. En tiu lasta kazo, Antikristo povas esti figura individua persono, aý figura kolektivo. Îiu-kaze, Antikristo estas forto kontraýa al kristanismo.

3. Johano diris en epistoloj:

"Infanoj, jam estas la lasta horo; kaj kiel vi aödis, ke antikristo venas, jam leviûis multe da antikristoj; per tio ni scias ke estas la lasta horo" (I Jo 2,18).

"Kiu estas la mensogisto, krom tiu, kiu malkonfesas, ke Jesuo estas la Kristo? Tiu estas la antikristo, kiu malkonfesas la Patron kaj la Filon" (1 Jo 2, 22).

"Kaj îiu spirito, kiu ne konfesas Jesuon, ne estas el Dio; kaj îi tiu estas la spirito de Antikristo, pri kio vi aödis, ke ûi venas; kaj nun ûi jam estas en la mondo" (1 Jo 4,3).

"Îar multaj delogantoj eliris, kiu ne konfesas Jesuon Kriston venanta en karno. Tio estas la deloganto kaj la antikristo"(2 Jo 1, 7).

Johano parolis klare pri antikristo en Epistoloj, sed en Evangelio, nek en Apokalipso.

4. Apostolo Paýlo, sen uzi la nomon Antikristo, mencias lin, kaj priskribas lin kun granda povo:

"La homo de peko, filo de la perdo, kiu kontraýas îion, kio rilatas Dion, kiu estas adorata kaj sidos en la templo de Dio, montrante sin kiel se li estus Dio" (2 Tess 2, 3-4). "Li venos kun îiu povo de Satano, kun signoj kaj mensogaj mirindaëoj, kun îiuj allogoj por tiuj kiuj pereos" (2 Tess 2, 9 s).

  5. Jesuo pri falsaj kristoj. Oni avertu pri la simileco inter antikristo kaj tio anoncata de Jesuo pri la falsaj mesioj (Mt 24, 24; Mk 13, 22).

"Car leviûos falsaj Kristoj kaj falsaj profetoj kaj faros grandajn signojn kaj miraklojn, tiel ke ili forlogus, se eble, eî la elektitojn" (Mt 24, 24).

Jesuo certe parolis aramee, kaj uzis do la nomon Mesio, kies greka versio estas Kristo. Tamen la Evangelioj estis verkitaj pluraj dekoj poste, kaj en la greka.

6. Agas Antikristo en la mondo, por persvadi la kredantojn je Kristo al malkredo.

La agado de Antikristo okazos antaý la dua veno de Kristo.

Îar la tuja reveno de Jesuo ne tuj okazis, kaj îar la tuja mondfino ankaö ne okazis, la insisto de Johano kaj de Apostolo Paölo pri la jam veninta antikristo falis en iom da forgeso.

Principe, la afero pri antikristo estas teologia, sed pli fundamente teologio devas koheri kun filozofio pri religio.

La imago de antikristo, krom ne esti klara, enhavas iom da antropomorfisma enhavo, per kio malbono estas personigita. Surbaze de tiu personigado fariûas la alegoria evoluo.

E. Pauli.

ANTIKVA, -ECO (*). 0353.

1. Etimologie, antikva devenas el la latina antiquus, siavice el ante (= antaý ), kun la senco antaölonge ekzistanta.

Adjektiva radiko. Vortformoj: antikva, antikvaëo, antikvaëisto, antikveco, antikvulo.

2. Antikva estas ekzistanta jam de longe, antaý la nuna tempo.

Nuance, pasinteco estas tio, kio pasis kaj nur situanta antaö la nuntempo, dum antikveco estas longe situanta antaöe.

Cetere, pasinteco diriûas rekte pri la tempo.

Antikva direblas ankaö pri afero ekzistanta ankoraö nun kaj kiu situiûis en la pasinteco. Ekzemple, antikva strato, antikva Koliseo.

Antikvaëo estas nuntempa afero, precipe objekto, kaj kiu tamen konservas la karakteron de la pasinteco.

3. La afero situigita de ni en la pasinteco, fakte tie ne estas, sed nur image tie situas. La pasinteco de la afero simple jam ne ekzistas en tiu parto, kiu rekte reprezentas ïanûon.

Sed en tio, kio restas, la pasinteco estas la sama afero, kiu nun restas. Ordinare tio, kio ne restas, fariûis anstataýigita de novaëo. Tio, kio ne restas, simple ne ekzistas nun.

Same ne ekzistas la tiel nomata tunelo de la tempo aperanta en sonøoj kaj en nenormalaj vizioj.

4. Antikveco signifas abstrakte tion, kio fakte jam pasis, kaj ekzistis jam delonge.

En pli preciza semantika senco aö uzo, antikveco estas precipe la historia tempo ekzistanta jam de longa tempo.

Kiel objekto de sciencesploro, historio (vd) pruvas per nuntempaj elementoj, ke ekzistis pasintenco, interalie la antikveco.

E. Pauli.

ANTIKVULOJ KAJ MODERNULOJ. 0354.

A: anciens and moderns. F: anciens et modernes. G: Alten und Modernen. H: antigos y modernos. I: antichi e moderni. P: antigos e modernos. R:

1. Estas kontrasto inter antikvuloj kaj modernuloj, ofte esplorata de la sociaj sciencistoj kaj historiistoj de la homa progreso (vd). Kompreneble, jam antikvaj historiistoj okupiøis pri historio, sed ne multe pri la diferenco inter la antikvo kaj la moderno. Tiu nova vidpunkto pri la progreso fariøis precipe ekde la Renesanco.

Jam Giordano Bruno (1548-1600) komentariis en tiu kampo: "Ni estas pli maljunaj kaj havas plilongan aûon ol niaj antaýuloj" (Cena delle ceneri).

La efektivaj esploroj pri la kontrasto inter antikvuloj kaj modernuloj disvolviøis precipe, ekde kiam en Italio aperis verko de Alessandre Tassoni, Diversaj pensoj (Pensieri diversi, 1620), kiu okazigis diskutojn pri historio kiel progreso).

  Francis Bacon (1561-1626): "La antikveco estis antikva kaj pli granda rilate nin, sed en rilato al la kono, nova kaj malpli granda. Kaj îar el maljunulo oni povas esperi multege pli grandan konon pri la homaj aferoj kaj plian maturecon de juûo ol el junulo, - pro la sperto kaj pro la granda nombro de aferoj de li viditaj, aýditaj kaj elpensitaj - tiel ankaý rilate nian epokon, (se ûi havus konscion de siaj fortoj kaj volus eksperimenti kaj kompreni) estus justa atendi pli grandajn rezultojn ol de antikvaj tempoj, estante îi tiu por la mondo la plej granda aûo, helpata kaj riîigata de senfinaj eksperimentoj kaj observoj" (Novum Organum 1, 84).

2. Dum Luma jarcento fariøis vasta diskutado pri antikvo kaj novo.

En Francio reagis Bernard le Bovier de Fontenelle 1657-1757), kun novaj kaj pli klaraj ideoj pri la progreso, verkis Pri la pluraleco de la loøataj ( Entretiens sur la pluralité des mondes, 1686), Dialogo de mortintoj (Dialogues des mortes, 1693).

E. Pauli.

ANTILOGIO, -ISMO (N). 0356.

A: antilogy, -ism. F: antilogie, -isme. G: Antilogie, -ismus. H: antilogiaI, -ismo. I: antilogio, -ismo. P: antilogia, -ismo. R:

Substantiva radiko.

2. Antilogio signifas rekte kontraýdiron, pli precize kontraýajn ideojn.

Enhavas antilogio ankaý la signifon de diskutado, kiam ûi konsistas el la kontraýmeto de argumento por kontra diri alian argumenton.

Foje, antilogio signifas arton de diskutado.

. 4. La grekaj skeptikistoj esploris la antilogion, kontraö la dogmatikistoj, per la averto, ke ne ekzistas aserto, kontraö kiu ne okazas la ebleco meti la kontraöan aserton, - la antilogion.

5. Modernepoke, kaj gnozeologie, antilogio estas uzata por signifi. filozofian sintenon kontraý la diskursiva rezono.

6. Abtilogismo ekvivalentas al alogikismo (vd 0232), kaj do prezentadon de alia fonto de kono, kiel reaga sistemo kontraý æiu speco de racionalismo.

7. Antilogio de la volo, enkadre de la psikologio, signifas certajn obskurajn sintenojn, inkluzive en normalaj individuoj, liverigantaj neraciajn agojn. Tiuj agoj estas klarigataj per influo de la subkonscio sur la vola delibero.

E. Pauli.

ANTIMATERIO (pozitono, antiprotono, antineötrono). 0358.

A: antimatter. F: antimatière. G: Antimaterie. H: antimatéria. I: antimatèria. P: antimatéria. R: (antimatérija).

1. Vortformado el anti- kaj materio, disvastigita ekde la eltrovo de simetrie kontraöaj partikloj en la subatoma kunteksto de la korpa strukturo.

2. Antimaterio estas aro de subatomaj partikloj - positono, antiprotono, antineutrono, - simetrie kontraöaj al aliaj, kun inversa kvanto da maso kaj kvanto de energio, - elektrono, protono, neötrono.

Tiu malkovro fare de la empiria scienco, de subatomaj partikloj kaj ties aranûo en kontraöaj fortoj, influis la filozofian koncepton pri la materio (vd 4).

3. La scienco, krom krei nomojn kaj ankaö simbolojn por la materiaj kaj antimateriaj partikloj, determinis iom post iom detalojn.

Historie, la antimateria pozitono estis malkovrita en 1932 fare de Anderson, en la kosma radiado. La antimateria antiprotono, en 1955, pere de la akcelilo de Berkeley, Kalifornio, fare de Segrè.

Kontraste al materiaj partikloj fariûas la kono pri la antimateriaj.

La atomaj nukleoj estas kunmetitaj el neötronoj kaj protonoj. Îiu speco de atomo havas partan nukleon, per malsama aranûo de la subatomaj elementoj.

Îirkaöiras la nukleon la elektronoj, en pluraj distancoj. Dum nukleo havas pozitivan ïarûon, la îirkaöirantaj elektronoj havas negativan.

Neötrono, sen elektra ïarûo, estas malkovro, fare en 1932 de James Chadwick, kaj havas atoman pezon 1,0086, iomete pli alta ol protono. Danke la facilecon, per kio Neötrono trairas la materion, ûi estas uzata kiel ëetilo en atomaj ïanûoj.

Protono estas partiklo kun pozitiva ïarûo, kaj estas konsistiga elemento de îiuj atomaj nukleoj. Pezo de protono: 1836 pli peza ol elektrono; 1839 pli peza ol neýtrono.

Elektrono estas la plej multnombra elemento en la strukturo de la materio, kun ebleco eliri tiun sistemon.

La subatomaj partikloj, simetrie, havas la saman mason, kiam en ripozo (m). Îiu grupo inter si malsamas: protono estas 2000 foje pli amasa ol elektrono. La sama kontra eco kaj kvanteco okazas kun la elektra ïarûo kaj aliaj propraëoj. Sed la negativa ïarûo de elektrono estas la sama de la protono.

Pri la kontraýa poluseco de la materio restas respondi al gravaj demandoj, îu ûi estas io fundamenta kaj nereduktebla, îu ûi estas nur renverseblaj movoj.

4. Scii kio estas materio (vd) restas enigmo ankoraý preskaý tiel granda kiel ûi estis por la antikvaj helenoj. Kvankam multegaj informoj estis akiritaj lastatempe, la demandoj pri la fundamento restas enigmoj, kies ilustrado signifa estas tiu nomo antimaterio. Pro manko de tiuj empiriaj informoj, restas sen respondo aliaj demandoj specife filozofiaj.

Metitaj unuj antaý la aliaj, la partikloj de materio kaj de antimaterio detruas certamaniere unuj la aliajn; tio signifas tamen nur la detruo de la nuna formo de tiaj energioj.

Antimaterio estas malofte konstatita, sed oni kredas, ke malproksimaj galaksioj povas konsisti ekskluzive el antimaterio.

Konstato de partikloj kaj arranûoj povas esti nur anticipoj de kono (vd 0443) kaj anticipoj de percepto (vd 344,3) de la efektiva materio.

Eble materio ne estas partikloj, sed etendaj kampoj de energio. Kiel koloroj, kvankam subjektivaj, helpas koni la aferoj, same partikloj kaj ties energiaj propraëoj informas pri la etenda realo de la mondo. Estas do la detaloj pri la subatomaj partikloj, kaj ties aranûo en materio kaj antimaterio, bona deirpunkto, kvankam ne sufiîa por koni tiun etendan realon de la mondo.

E. Pauli.

ANTIMETAFIZIKA, -ISMO. 0360.

A: antimetaphysic. F: antimétaphysique. G: antimethaphysik. H: antimetafísico. I: antimetafisico. P: antimetafísico. R:

1. Vortformado el la internacia prefikso anti- kaj metafizika (vd).

2. Antimetafizikismo estas kvalifiko de la tendencoj kontraýaj al la gnozeologia valideco de la metafiziko (vd) kaj de la racionalisma filozofio ûenerale. Jen tendenco ofta en moderna filozofio, sed jam ekzistanta ekde la grekaj sofistoj (vd).

3. Doktrino. Por diskuti pri la legitimeco de la metafiziko (vd), oni avertu, ke la metafiziko estas la ununura scienco, kiu devas pruvi sian propran studobjekton, kaj sekve ankaý pri sia vasteco. Aö ûi estas vasta, - tiam vaste disvolviûas la ontologion, - aö ûi restas malplivasta, - tiam restas praktike nur en la gnoziologia demando, sen progresi ekster la empiriisma, pozitivisma, pragmatisma interpreto de la realo.

Ne eblas esti kontraö la metafiziko, sen esti jam situinta ene de la metafiziko mem. Taksa metafiziko al si mem, îar estas la ununura scienco kiu decidas pri la propra objekto. Dum metafiziko taksas sin mem, ûi konstatas ke ne eblas esti kontraö sia ebleco.

Per la metafiziko oni diskutas ankaö la vastecon de la farenda metafiziko. Jen kiam estas nomataj antimetafizikaj tiuj doktrinoj, kiuj malgrandigas la kampon de metafizika esploro, kaj decidas pri kiu partio veras. 

Sistema, en tute øenerala kampo, oni dividas la doktrinon pri la vasteco de la metafiziko en metafizikismon kaj en antimetafizikismon. Kompreneble, metafizikismo estas doktrino favore de la vasteco de la metafiziko; antimetafizikismo estas doktrino pri la malvasteco de la metafiziko. Nur skeptikismo povas esti simple kontraö îiu metafiziko, same kiel kontraö îiu alia certeco.

Siavice antimetafizikismo sudividiûas, en antimetafizikismo enkadre de la empiriisma gnozeologio kaj antimetafizikismo enkadre de la racionalisma doktrino.

4. Pri la metafizikismo mem, ûi naskiûis îe la grekaj filozofoj kaj evoluis precipe kun Parmenido, Platono, Aristotelo. La bazo de tiu tradicia metafiziko estis la koncepto de ento, kiel unua donita¼o konstatita en la menso.

Per analizo de la ento, metafiziko starigas ûeneralajn principojn, per kiuj ûi supozas atingi novajn realaëojn pri la ento mem, kun la fina sukceso demonstri la ekziston de Dio kiel eksplikigan bazon de îio.

Oni avertu, ke la ûenerala kampo de la metafiziko inkluzivas gnozeologion (kun epistemologio) kaj ontologion (kun teodiceo); sed, kiam oni parolas pri antimetafizika, la afero rilatas precipe al la ontologio. Fakte, ne eblas forigi la metafizikon, se oni inkluzivas en metafiziko la gnozeologion. La empiriismaj antimetafizikistoj ne kapablas ataki la metafizikon, sen samtempe praktiki la metafizikon, tio estas, la gnozeologion.

Modernoj foje nomas al la natura filozofio per la nomo speciala metafiziko, en senco de speciala filozofio (kontraste kun ûenerala filozofio) (vd). Tiu uzo ne helpas la klarecon.

5. Metafizikaj antaösupozoj. Îiuj apartaj sciencoj dependas de metafizikaj antaösupozoj. Jen pro kio la antimetafizikisma sinteno fariûas neebla, sen ke la antimetafizikisto fariûu skeptikisto.

La natura filozofio, malgraö konsiderata specife distinga de la metafiziko, tamen uzas ûeneralajn principojn de la metafiziko. Ekzemple, estas metafizika la simetria nocio de kaýzo kaj efiko; same la simetria nocio de forma kaýzo kaj forma efiko.

Tiun uzon faras ankaý aliaj sciencoj (vd).

Same metafizika estas la koncepto de substanco ofte uzata de la natura filozofio. Sub la fizikaj fenomenoj, ekzistas la korpa substanco, kaj sub la psikaj fenomenoj ekzistas io substanca (aý korpa substanco, aý aparta anima substanco).

Fine, pere de la metafizikaj principoj pri bono, la tradicia racia etiko fondas la devon, kun la koncernaj celoj realigendaj.

La antimetafizika sinteno kontraýas tiun tutan sistemigon de la raciaj konoj pri la mondkoncepto kreita surbaze de analizo de la ento. Tiu antimetafikismo povas okazi en tute radikala reago kontraö îiu ajn raciisma filozofio, kiel okazas per la reago de empiriismo kaj pozitivismo, kaj povas okazi ene de la mema raciisma filozofio, kiu povas konservi la raciismon sen la metafiziko en senco de ontologio, kiel okazis kun diversaj modernaj filozofioj ekde Kant.

6. La empiriisma kaj pozitivisma antimetafizika movado avertas, ke la pure raciismaj procedoj restas sensencaj, îar ne pruveblaj. Îu vere?

Se la valideco de nia intelektaj konoj reduktiûas al tiuj, kiuj reduktiûas al la empiriaj konstatoj, kun ekskludo ekzemple de nocioj kiel substanco, kiu ne kapablas esti konstatita empirie, ne eblas antaýeniri en la metafizikaj diskutadoj, kies konceptoj fariûas sensignifaj.

Jam en la antikveco sofistoj, epikuristoj, skeptikistoj, materiistoj reagis pro tio kontraý la metafiziko. Mezepoke tiu reago fariûis pere de la nominalistoj. Sed îefe modernepoke la reago fariûis pli sistema kaj sukcesa, unue pere de la empiriistoj kaj daýre pere de aliaj empiriismaj formoj nomataj pozitivismo, pragmatismo, neopozitivismo.

7. La kontraýeco al metafiziko ene de la raciisma penso okazas, se tiu îi reduktiûas al pura fenomenologio.

Kant, kiu estis ideisto, reduktis la konceptojn de menso al aprioraj formoj, sen efektiva ekstera reala enhavo. Konceptoj kiel, ekzemple, substanco, kaýzo, ebleco, realo, celo okazas kiel aprioraj formoj de la menso, kaj sekve la rezultintaj novaj elpensadoj de la metafiziko ne havas efektivan valoron ekster la menso mem. Pro tio, la metafiziko, kiu supozas ellabori konojn pri la realo, fariûis sensenca, æar restas nur ideisma.

La ideisma metafiziko, en la postaj filozofioj de Fichte, Schelling, Hegel, kaj sekvantoj, restis nur kiel interna klarigo de la spirito. Paradokse, nur la ideo restis la realo.

La fenomenologio de Husserl same estas samtempe racia (îar okupata pri la analizo de la ekzisto) kaj ne favora al la tradicia metafiziko pri la ento.

Iom da antimetafizikismo okazas enkadre de la ekzistencialismaj filozofioj. Ne tute akceptantaj la tradiciajn raciajn procedojn, la ekzistencialismaj filozofioj iradas iomete pli antaöen pere de alogikaj rimedoj.

Sed, por anstataýigi la respondojn de la metafiziko, Kant mem provis alian vojon, pere de la praktika rezono, por atingi la konon pri Dio, animo kaj morala devo.

En tiu aparta vojo, ne sekvata de pluraj ideistoj, restis tamen aliaj filozofoj, kiuj, same kiel Kant, provis savi ion de la respondoj de la antikva metafiziko pri aferoj transempiriaj.

La filozofio pri valoroj sukcesis esti akceptata de multaj.

Aliaj praktikis la intuicion kaj proponis diversajn espiritualismajn sistemojn.

  Do, la tuta sinteno, îu de empiriistoj, îu de raciistoj el la tipo de Kant, æu de filozofioj pere de valoroj aý de intuicio, estas antimetafizikaj. La îefa reago al tiuj antimetafizikaj sintenoj estis la revigligo mem de la antikva metafiziko îe multaj, kiuj reprenis la vidpunktojn de Aristotelo kaj Tomaso el Akvino, Duns la Skota kaj Francisco Suarez, sub la movada nomo de neoskolastikismo, aý renovigita skolastiko.

E. Pauli.

ANTIMILITARISMO. 0361.

A: antimilitarism. F: antimilitarisme. G: Antimilitarismus. H: antimilitarismo. I: antimilitarismo. P: antimitarismo. R: (antimilitarízm).

1. Vortformado el la internacia scienca prefikso anti-, signifanta kontraö, opozicie al, kaj militarismo (vd). Similaj vortformoj: antimilitismo, kontraömilitarismo.

2. Antimilitarismo estas movado kontraö militemo, rekte nomata militarismo. Estas do antimilitarismo aktiva iniciato kontraý la milito îiuflanke.

Estas ankaö formo de antimilitarismo la reago kontraö la klasa influo de militistoj en politikaj aferoj. Militarismo, kiel politika influo, jen fenomeno facile okazebla, pro tio ke militistoj estas homoj kun preparo kaj disciplina kapablo. Analoge okazas la samo en la fenomeno de klerikalismo (vd), pro iom da kapablo de la klerikoj kaj ties facila akcepto flanke de la amasa religiema popolo.

Nuance, kontraýmilitarismo estas malpli emfaza opozicio ol la samsignifa kaj pli erudicia antimilitarismo. Ambaý rilatas al pacifismo (vd) kaj demokratio (vd 1115).

3. Doktrino. Principe milito ne estas la îefa rimedo por solvi internaciajn problemojn, nek estas justa rimedo de ekspansio de landlimoj.

En la pasinteco nacio ne inkluzivis la aliajn naciojn en la kolektivan intereson, kaj îio estis decidata per propra intereso kaj milita kapablo. Pro tio, nacioj havas heroan historion, anstataö socian kaj humanisman.

4. Pozitivaj iniciatoj kontraý la milita tendenco estas la kreo de internaciaj instancoj, por solvi konfliktajn problemojn. Jam estas antikvaj la aliancoj de sindefendo.

Modernepoke evoluis la tribunaloj de internacia arbitreco. Fine estis atingataj pli ampleksaj formoj de internaciaj instancoj per konstantaj organismoj: Internacia Tribunalo de Justeco kaj Unuiûintaj Nacioj (1945).

5. La efektiva forigo de îiu milito eble nur okazos, kiam la naciaj Ïtatoj lasos sian absolutan aýtonomion favore de ununura universala Ïtato, kies celo estos garantii al la federaciitaj Ïtatoj la sekurecon kaj disvolviûon.

Tamen, la eroj okazos, per la politika administracia divido en plurajn federaciitajn Ïtatojn, per la politika decido de la plimulto. Por formi tiun redividon en federaciitajn Ïtatojn, la æefa influo devas esti la saûo, kiu rigardos unue la pliperfektan administracion de la geografiaj spacoj, kaj aldone ankaý la historion, la ekonomion, la kulturon, la etnojn. Kompreneble, kulturo tendencas al internaciiøo kaj la etnoj al malapero.

Jen longa politika progreso, kiu jam multe evoluis je la fino de dua jarmilo. La tutmonda ïtatiûo certe plenumiûos laölonge de la tria jarmilo de la homara historio, post la kresko de la interrilatoj kaj malkresko de la etnaj. La remiksiûo de la etnoj, ekonomioj kaj kulturoj helpos la tutmondigon de la politikaj interrilatoj kun la sekva forigo de la militoj.

Cetere, la solvo per lingvo internacia multe faciligos la tutmondan plibonan vivon de la homaro.

6. Per la efika zorgo de tiu universala Ïtato neniu aparta politika ero estus permesata interveni en internajn aferojn de alia, kaj sekve sisteme malaperos militarismon.

Apartenas al la ûenerala celo de la tutmonda Ïtado zorgi pri la interna harmonio de la politikaj eroj de la homaro.

Jen logika elpensita rimedo, sed en nuntempa stato de la homa evoluo, oni ne atingas tion. Nek îiuj plej fervoraj antimilitaristoj tiel pensas. Tamen, la tutmonda Ïtato estas la celo de la homoj kiel politikaj animaloj.

7. Limigo de armiloj estas signifa antimilitarisma iniciato. Sed limigo de armiloj estas nur provizora iniciato de la federaciitaj eroj. Efektive la armiloj por sindefendo de la politikaj eroj, estas ûenerala devo de la federacio, ne de îiu individua federaciita ero.

Interalie jam okazis interkonsentoj por reguli la uzon de atombombo kaj de la kemiaj armiloj.

Kvankam la milita persona preparo de la civitanoj estas praktikata de îiuj popoloj kiel fundamenta kondiîo de sekureco, en tiu milita efikigo situas la îefa kaýzo de militarismo. Se la homoj ne estus edukitaj por militi, ili ne emus militi.

8. Antimilitarismaj movadoj devas sukcesi, ne nur la reduktadon de la armiloj, sed atingi ankaý la internacian kontrolon de la milita edukado.

Anstataý la ûeneraligita preparo por la milito, la militistoj estu nur homoj aparte profesie preparitaj, la kvanto determinita de la eventuala internacia evoluo de la sekureco. Sed ûis atingi tiun nivelon, la homaro ankoraö multon suferos pro manko de saûeco.

E. Pauli.

ANTIMNESIO (N). 0362.

A: antimnesia. F: antimnésie. G: Antimnesie. H: antimnesia. P: antimnésia. R:

2. Antimnesio estas falsa impreso de noveco je kutimaj aferoj. Kontraýa fenomeno estas la paramnezio (vd), per kiu, okazas la impreso ke îio estas rekonata.

Adekvata kono dependas de la tiel nomataj anticipoj de la kono (vd 0343), kies manko malhelpas la spontaneecon kaj integrecon de la operacio, kun la sekva rezulto de falsa impreso de noveco je kutime konataj aferoj.

E. Pauli.

ANTINOMIO (Z). 0364.

A: antinomy. F: antinomie. G: Antinomie. H: antinomia. I: antinomia. P: antinomia. R: (antinómija).

Substantiva radiko. Vortformoj: antinomio, antinomia, antinomie, antinomieco.

2. Antinomio estas kontraýdiro inter egale akceptitaj faktoj, aý egale demonstritaj propozicioj, kaj kiuj estas inter si kontraýdiraj, kondukantaj al rezulto neakceptebla.

Ekzemple, "se vi diras, ke vi mensogas, aý vi diras la veron kaj tiam vi mensogas, aý vi mensogas kaj tiam vi diras la veron" (Cicerono, Acad. IV, 29, 96).

La strukturo de antinomio konsistas el aserto, ne simple el fakto. Kiam oni prezentas kontraödirajn faktojn, îiu fakto aperas en formo de propozicio, kaj tiuj propozicioj povas esti inter si kontraödiraj kaj aspekti esti antinomio.

Rezulto de demonstra silogismo estas propozicio, kiu siavice povas esti kontraödira rilate al alia, kaj fariûi antinomio. Tiusence, premissoj de silogismo povas konduki al neakceptebla rezulto.

Antinomio diriûas precipe pri rezultoj, kiam pluraj propozicioj estas fakte demonstritaj, sed tamen restas logike kontraöaj.

Nuance, kontraöo ne tiel emfaze, kiel en kontraöaj propozicioj, diriûas pri la kvalito de propozicioj aparte eblaj kaj kiuj inter si estas inversaj, dum antinomio rilatas rekte al la neebleco de ilia valideco, îar simple kontraödiraj.

Kontraýdiro, en plia grado ol kontraöo, estas kutime ne akceptita, îar tio asertata de unu propozicio estas rekte neata de la alia.

Dilemo (vd) estas nur la senalternativeco antaý kontraýaj asertoj kaj elstarigas, ke ambaý havas la saman konkludon; kontraste, antinomio, signifanta kontraö leûo, rekte diras esti favore al unu aý al alia de la inter si kontraöaj propozicioj; preskaý formalisme, ûi elstarigas, ke ambaý ïajnas veraj, kaj ke pro tio, ili estas antinomiaj.

Ofte la samaj propozicioj estas prezentataj tiamaniere, ke ili samtempe celas la antinomion, la paradoxon kaj la dilemon; la argumentoj de Zenono el Eleo kontraý la movo estas, ekzemple, samtempe direblaj antinomioj, paradoksoj, dilemoj.

Ankoraý rilatas al antinomio la erarigaj rezonaj formoj nomataj sofismo (vd) kaj paralogiismo (vd).

3. Doktrino. Cö en la kampo de la realo (tio estas, gnozeologie) eblas la antinomio?

Laö la filozofio surbaze de la ento, antinomio nur eblas kiel miskompreno. Tiu naturo de la antinomio kiel miskompreno montriûas post atenta ekzameno, per kio oni malkovras, ke la kontraýdiro okazas nur laöïajne; la miskompreno aý eraro estis kaïita sub vortoj uzataj, foje kun unu nuanco, foje kun alia.

La solvo de la antinomieco fariûas do per korekta metado de la proprozioj laý la silogismaj reguloj. Povas okazi, ke la propozicioj metataj kiel premisoj, kvankam fakte demonstritaj, efektive ne okazigas antinomiajn konkludojn, malgraö la ïajna antinomieco; kun la sama aspekto, en la konkludo ili havas subdistingitan apartan sencon.

4. Tamen pluraj estas la malfacilaëoj por solvi la antinomojn.

Ne estas necese, ke en îiu solvo de antinomio per montro de ne ekzistanta kontraýdiro, ke tiu solvo atingu montri la reciprokajn rilatojn de la objektoj en si mem. Se, ekzemple, oni montras, ke libero kaj neceso en Dio (tiu îi korekte konceptata) ne estas antinomiaj, tiu montro tamen ne bezonas komprenigi rekte kiel tio okazas. Misteroj (vd), en senco de io nekonata, ne estas antinomioj.

  Malgraö tio, ke îiu antinomio povas esti rekte solvata, pluraj estas refuteblaj per la sama motivo. Ekzemple, se pluraj matematikaj antinomioj baziûas sur la sama principo, kaj se tiu principo montriûas erara, aö almenaö erare aplikita, restas forigeblaj la antinomioj ligitaj al la menciita erara principo.

Îar la antinomioj estis prezentataj precipe de matematikistoj, tio okazigis ke ili pasis al pli profunda meditado pri la esenco mem de la matematiko (vd 6). Oni avertu, ke, - se la logikeco de la matematiko estas rezulto de la interna logikeco de la korpa spaco, - ne povas okazi efektivaj matematikaj antinomioj. Se la korpa realo estus absurda, îio en matematiko estus ankaö absurda.

Ïajna antinomio povas havi objektivan fundamenton, kiam la antinomieco okazas en terminoj inter si rilatigitaj per analogio, kaj unu estas konata pere de tiu analogieco.

5. Specoj de antinomioj. Oni distingu inter la diverseco de la antinomioj kaj la individuaj apartaj ekzemploj de antinomioj.

Koncerne la specojn, ili divideblas foje laý nur forma vidpunkto (kiu tre gravas), foje laý materia vidpunkto (kiu dividas la antinomiojn la temoj de intereso).

.

Laýforme, antinomioj povas okazi per eraro nur en la logika formulado de terminoj de la premisoj de la demonstro, per kiu estas demonstrata la antinomia propozicio.

Tiuspeca estas la antinomio de la mensogo, prezentita de Cicerono.

.

6. Laýmaterie, antinomioj nur diferenciûas per la objektoj rilate kiujn estas la antinomioj. Eblas tiu antinomio per la erara enhavo de la formulitaj propozicioj. Eble tiu estas la kazo de la kantiaj antinomioj (vd 0365).

Oftas la esploro de juraj antinomioj, matematikaj antinomioj, lingvo-antinomioj, gnozeologiaj antinomioj (tiuj gnozeologiaj de Kant estas aparta individua ekzemplo), etikaj antinomioj, politikaj antinomioj, religiaj antinomioj.

La klasifikado de Ramsey, dividante la antinomiojn en logikajn kaj semantikajn havas karakteron esti laömateria. La logikaj antinomioj estas tiuj, kies predikatoj (aö varioj) povas esti formaligitaj; la semantikaj antinomioj havas predikatojn ne formaligeblajn.

Malfacile indikiûas per simplaj propraj nomoj la individuaj antinomioj. Tamen, kelkaj tuj rekoneblas:

- antinomio de la mensoganto (de Cicerono),

- antinomioj de Kant (vd 0365),

- antinomioj de Zenono,

- antinomioj de Russel.

Kelkaj konfliktoj estas redukteblaj al la antinomia kontraýdiro. Tia estas la antinomio inter kredo kaj racio, en kiu ne eblas la vero en ambaý samtempe. Proksimaj estas la antinomioj inter amo kaj devo, inter moralo kaj politiko, kiam en la praktiko okazas konflikto

7. Laö la materia vidpunkto. Oni menciu kelkajn pli gravajn specojn, aý grupojn de antinomioj, klasigitaj laý la materia vidpunkto, tio estas laý la objektoj enoncitaj de la propozicioj. Samtempe, kiom eble, oni indiku resume la vojojn de solvo. Sed la detaloj estas ekzamenataj je la studo pri îiu aparta antinomio, ekzemple de Zenono, de Russel, ktp..

Kiel sugestas la nomo mem, antinomio estas kontraýdiro en leûo. Tiu kontraýdiro okazas precipe en aplikado de la leûo al aparta afero. Leûo estas ûenerala aserto, dum aparta afero estas io tute individua, kapabla enhavi cirkonstancojn ne antaýviditajn de la koncerna leûo.

  b) Kiel dilemoj, antinomioj en logiko jam estis studataj de Aristotelo, de megaraj filozofoj, de stoikistoj.

Skolastikistoj je la fino de Mezepoko kolektis ilin sub la titolo nesolveblaëoj (vd) (insolubilia), aö devigaëoj (obligatoria). W. Ockham, je la 14-a jc., esploris la logikan aspekton de la antinomio de la mensoganto, enoncita de Cicerono.

Modernepoke novaj parodoksoj estis prezentataj, tre fake, en la kampo de logiko, fare de Carl Hempel (vd), Nelson Goodman (vd).

Similaj al la logikaj estas la semantikaj paradoksoj, ekzemple de Willard van Ormann Quine (vd).

c) Antinomioj en matematiko okupiûas pri nombroj kaj ensembloj. Malgraö la modernaj matematikaj logikistoj multe okupiøis pri la formala aspekto de la antinomioj, ili antaý îio laboras en aparta materia kampo, kaj tie prezentis ankaý multajn novajn individuajn konkretajn ekzemplojn de antinomio.

La maniero prezenti la matematikajn antinomiojn fariûas kutime per la fakaj teknikoj de la matematiko kaj la koncerna solvo dependas ofte de la gnozeologiaj fundamentoj de la matematiko mem, kies îefaj skoloj estas la logikisma, la intuicionisma, la formalisma (vd).

Ofte menciitaj estas la paradoksoj de Georg Cantor, de C. Burali-Forti, de Bertrand Russel (vd).

d) Fizikaj antinomioj prezentas paradoksajn asertojn, kies famaj ekzemploj estas la argumentoj de Zenono el Eleo (æ. 490-430 a. K.) kontraý la movo (vd).

Enkadre de la teorio de relativeco de Albert Einstein aperis modernepoke la paradokson de la azenoj (vd) de Paul Langevin (1872-1946).

e) Gnozeologiaj antinomioj estas tiuj, kiuj rilatas la enhavon de konceptoj situantaj en racia plano. Tiaj estas la antinomioj de Kant (vd 0365).

E. Pauli.

ANTINOMIOJ DE KANT. 0365.

1. Malfacile oni povas pensi pri antinomioj, sen tuj rememori Kant, kies gnozeologio provis pruvi per du vojoj la nerealecon de la objektoj.

Unue Kant avertis, per fenomenologia pruvo, ke la objektoj perceptataj kaj elpensataj kiel ekzistantaj ekster la menso, efektive estas nur fenomenoj kaj aprioraj.

Due, Kant kompletigis tiun fenomenologian pruvon kontraö la realo, per selekto de antinomioj, do per dialektika demonstrativa argumento.

La ûenerala kaïita premiso de Kant estas, ke en la realo ne povas ekzisti nekontraýdiraj manieroj de ekzisto por la sama afero.

Nu, se oni akceptas, ke la elpensitaj aferoj ekzistas en ekstermensa realo, okazus tiaj neakcepteblaj antinomioj.

Por eviti tiun konflikton inter la racio kaj la empirio, oni devas simple rezigni iri al realo pere de la pura racio.

Jen do aldonita al la simple fenomenologia pruvo de la fenomeneco de la konataj objektoj, alia pruvo, karakterize demonstra.

Koncerne al la valideco de tiu demonstra pruvo per la antinomioj, oni atentu ke ûi estas kondiîita de du pli fundamentaj antaösupozoj:

- unue, ne povas okazi kontra diroj en la realo;

- due, la antinomioj, efektive estu antinomioj.

En tiu plifundamenta kampo situas la streboj de la antikantianoj, kiuj avertas pri la malkohereco de la unua antaösupozo kaj ne valideco de dua antaösupozo, pro la ne ekzisto de tiaj antinomioj.

2. La tiel nomataj "antinomioj de Kant" (Kritiko de la p. r., 448 ks) estas grupo de kvar paroj de propozicioj inter si kontraýiraj, kaj pro tio kvar antinomioj (kiujn li selektis inter la jam konataj antinomioj), kiujn li, do, supozis nur esti solveblaj per la akcepto de la transcenda (apriorisma) interpreto de la racio (Kritiko de la p. r. en Transcenda dialektiko, B 349 kd).

Kiel sciate, Kant teoriis,

1) ke oni konas sen la ekstera realo, îar fenomenoj simple aperas en nia konscio,

2) ke tie la fenomenoj vekas en sinsekvo apriorajn formojn de spaco kaj tempo en la senckapablo kaj 12 apriorajn formojn de konceptoj en la intelektokapablo,

3) ke fine la racio (Vernunft) kreas, surbaze de tiuj transcendaj strukturoj, tri ûeneralajn ideojn -mondo, animo, Dio, - kiuj estas nur ideoj, ne realaëoj, îar rezultintaj el anta aj konrimedoj tute transcendaj.

"La transcenda analitiko montris al ni, kiel la simplaj logikaj formoj de nia kono povas enteni la originon de puraj konceptoj aprioraj... Sammaniere, oni povas esperi, ke la formoj de rezonado entenu la originon de aprioraj konceptoj..., kiujn oni povas nomi purajn konceptojn de la racio, aý transcendaj ideoj" (B 378).

Sed, se tiu ideisma mondo estas aparta de tiu alia, kiun la realistoj supozas ekzisti ekstere, sendepende de la racio, oni ne povas postuli, ke la leûoj de la transcenda mondo de la kono validu en la ekstera reala mondo.

Laý Kant oni uzu la racion nur en transcenda instanco, kaj tio ankoraý kun pli granda motivo ol el la nivelo de la intelekto kun la koncernaj aprioraj konceptoj. La ideoj de la racio estas la plej altaj pintoj de la penso, kiel finaj sintezoj per kiuj fariûas la ûenerala unueco de la tuta transcendo.

Jen, kiam Kant, post tiu averto, provas montri, ke la antinomioj okazas nur rilate la eksteran mondon, ne rilate la transcendan mondon. Tiuj antinomioj okazas, laö klarigo de Kant, îar oni uzas, - por erara celo, en la ekstera realo , - la transcendan racion, kies reguloj tamen ne validas en la menciita ekstera realo, sed nur en la interna transcendo de la racio. Estas do klare, ke la intereso de Kant ne situas en la enhavo de la antinomioj, sed en ties genetiko.

Takse, tamen, la enhavo en si mem povas ne esti sufiîe bone interpretita de Kant. Se eblus montri, ke tiuj antinomioj fakte ne okazas, - îar tiuj antinomioj okazas nur ïajne, pro manko de sufiïa atento al tio, kio vere okazas, - ne sukcesos la intenco de Kant montri per ili diferencon inter transcenda penso kaj reala mondo.

2. Kvar estas la antinomioj de la transcenda racio, kiam ôni aplikas ûin al la reala mondo, kaj kiuj ne havos solvon, se oni konservas la realisman sistemon.

La antinomioj estas kvar, simetrie kun la kvar kosmologiaj ideoj de Kant (B 435 ks). En ili ankaý reaperas la tabelo de la kvar grupoj de kategorioj de konceptoj, - kvanta, kvalita, rilata, modala,- îar la formulado de antinomioj okazas po unu en îiu grupo. Estas la antinomioj:

- la unua pri la dividebleco de kvanto,

- la dua pri simpleco kaj kunmeto,

- la tria pri necesa kaj libera kaýzeco,

- la kvara pri la kontingenco kaj neceso.

En tiu kunordigo la unuaj du estas matematikaj antinomioj; la aliaj du estas dinamikaj antinomioj.

Îiuj kvar kune estas nomataj kosmologiaj antinomioj, kontraste kun aliaj kiujn Kant ankaö ekzamenis.

3. La unua kosmologia antinomio rilatas la mondon kaj la kategoriojn de kvanto.

a) Tezo, pri la komenciûo kaj finiteco - "La mondo havas komenciûon en la tempo kaj limoj en la spaco".

Se ne estus tiel, oni devus pasi senfinan serion de okazintaëoj, en la tempo kaj en la spaco, sed tio ne eblas. Do, la mondo efektive havis komenciûon kaj prezentas limojn.

b) Antitezo, pri la eterneco kaj infiniteco - "La mondo ne havis komenciûon en la tempo kaj nek limojn en la spaco".

Se la mondo havus komenciûon, la unua momento havus precizan daton, kaj oni devus elpensi tempon antaýan al la unua momento, kio estus kontraýdira, îar tio estus postuli momenton antaý la unua momento. Do, la mondo ne komenciûis.

Kontraý Kant oni povas averti, ke li ne konsideris la hipotezon, ke la momento antaý la komenciûo povus esti konceptata kiel nur nea momento (vd). Per tiu alia maniero elpensi la problemon, solviûas la antinomio. Se tiu averto estus valida, falos ne nur la antinomio, sed ankaý la aliaj rezultoj, kiujn el ûi volis profiti Kant kontraý la reala ekzisto de la ekstermensaj aferoj.

4. La dua kosmologia antinomio, prezentata de Kant, rilatas la mondon kaj la kategoriojn de kvalito (realo, neo, limigo):

a) Tezo, pri la konsisto el simplaj elementoj - "Îiu substanco en la mondo kunmetiûas el simplaj partoj; nenio ekzistas ekster la simpla kaj la kunmetita el la simpla".

Tiu aserto supozas ke la senfina dividado neeblas.

b) Antitezo, pri la senfina dividado - "Nenio en la mondo konsistas el simplaj elementoj; nenio ekzistas absolute simpla".

Efektive, kun la simpla oni ne povas fari la divideblan. Se îio ja estas dividebla, oni devas supozi elementojn senfine divideblajn.

Kontraý la dua antinomio de Kant oni atentu pri la averto de Aristotelo, ke la elementoj estas senfine divideblaj nur en potencialajn (abstraktajn partojn), ne en realajn partojn. Se tiu averto validas, denove falas antinomio de Kant, la dua, kaj la koncerna uzo.

5. La tria kosmologia antinomio, prezentata de Kant, rilatas la rilaton mem, kaj nun en dinamika kampo:

a) Tezo pri la libera kaýzo - "Kaýzo determinita pere de la leûoj de la naturo ne estas la unika el kiu devenas îiuj fenomenoj de la mondo; estas necese por ekspliki ilin akcepti ankaý liberan kaýzon".

Laý la natura leûo la antaýa kaýzo devas esti sufiîe determinita, kaj tiu îi antaýsupozas alian antaýe determinitan, kaj tiel en la sekvo, senfine. Sed, se oni iras senfine, neniam oni atingos la kaýzon por pravigi la lastajn antaýajn kaýzojn. Se oni atingas unu, kiun oni supozas esti la unua, ankaý tiu supozas unu antaýan. Îar neniam okazas ekzisti tiun antaöon je la infinito, oni devas konkludi, ke estas unua absoluta kaýzo, kiu ne supozas antaýan determinon, kaj ke pro tio estas libera, tio estas, per si mem kapabla determini sin.

b) Antitezo, pri la determino - "La natura kaýzo estas la ununura ekzistanta en la mondo".

Efektive, se ekzistus libera kaýzo, ekzemple la unua de la serio, tiu îi devus memdetermini sin sen sufiîeco. Cetere, se îiuj aktualaj kaýzoj devus dependi de libera kaýzo, kian sekurecon havus la naturajn leûojn?

Kontraý Kant estas la prikonsidero, ke fakte la unua kaýzo povas esti samtempe libera kaj determinata, tio estas, ekde îiam libere determinata.

La demando pri la libero kaj determino ne estas ja facile komprenebla, kaj pro tio ne tiel simple solvebla kiel ïajnis al Kant.

Jam Aýgusteno longe okupiûis pri tiu problemo, kaj havis opiniojn proksimajn al tiuj de la pelagiismo (vd), kaj kiuj favoris parte al kalvinismo (vd). Dio nur povas esti konceptebla kiel totala determino kaj aliflanke ankaý libera. Tio nur povas esti konceptata per unu sola libera ago ekde la eterno.

Cetere, la rilato inter Dio kaj la mondo estas ankaý devige tre intima laý la skolastika doktrino pri la dia kunhelpo (latine concursus Dei) (vd L: 0986).

7 La kvara kosmologia antinomio, prezentata de Kant, rilatas la kategoriojn de modaleco (ebleco - malebleco, ekzisteco - neekzisteco, neceso - kontingenceco), kaj oponas la necesan eston kiel devigata ekzisti kaj ne ekzisti.

a) Tezo, pri la ekzisto de la necesa esto - "Ekzistas en la mondo, aý kiel ties parto, aý kiel ties kaýzo, estaëo absolute necesa".

Aperas îi tie la postulo de iu necesa esto kiel lasta kondiîo de la serioj de la ekzistoj, kiuj okazas tra la tempo, unuj kondiîitaj al la aliaj.

b) Antitezo, pri la neebleco de la necesa esto - "En neniu parto ekzistas esto absolute necesa".

Pri la naturo de tiu îi necesa esto oni nur povas levi hipotezojn, kiuj tuj montriûas neakcepteblaj, motivo kial ûi ne ekzistas.

Se tiu kaýzo estus parto de la kurento de tiuj fenomenoj, ûi ne estus necesa, kaj estus kontingenca kiel la fenomenoj.

Se tiu kaözo estus identa al la serio de la fenomenoj en si mem, ankaý ûi ne atingus esti necesa estaëo, îar se neniu el la eroj estas necesa, ankaý ne estus la tutaëo. Se ûi estus ekstera kaýzo, kiam ûi kreas la mondon, ûi estus en kontakto kun tiu mondo, de kiu ûi estus la unua grado.

  La problemo de neceseco kaj kontingenceco estis pritrakta de pluraj filozofoj, notinde de Ploteno. La forigo de tiu problemo estis strebo de antikantianoj, por garantii la akcepton de realismo kontraö ideismo.

E. Pauli.

ANTIOKIO. Skolo de... 0368.

1. Estis Antiokio, fondita en 300 a.K. kiel îefurbo de helnisma regno de Sirio, kaj poste ankaö sidejo de romia provinco. Dumtempe Sirio restis parto de bizantia kristana imperio, ûis 638, kiam ûi estis konkerita de la araboj, kaj perforte fariûis islama.

Dum la heleno-romia periodo floris la tiel nomita skolo de Antiokio, per la elstaro de. - Luciano el Antiokio (pastriûinta î. 270), Diodoro el Tarso, Teodoro el Mopsuestia, Evagrio, Johano Krisostomo (347-407), Teodoreto, - îefe de la 4-a kaj 5-a jc.

Kompare kun Aleksandrio, ne havis Antiokio tiel multaj lernejoj. La nomo de Skolo de Antiokio reprezentas nur la komunan tendencon, je filozofio kaj teologio, de la kristanaj aötoroj de tiu regiono, kaj ne nur de ties îefa urbo.

2. Ideologie, la kristana Skolo de Antiokio estis pli moralisma, dum skolo de Aleksandrio (vd) estis pli mistika.

Koncerne al ekzegezo, tiu de Antiokio estis pli laölitera, dum tiu de Aleksandrio estis alegoria.

E. Pauli.

ANTIPATIO (+). 0370.

A: antipathy. F: antipathie. G: Antipathie. H: antipatia. I: antipatia. P: antipatia. R: (antipatija).

1. Etimologie, antipatio devenas el la greka , per kunmeto de (= kontraö) (= pasio).

Substantiva radiko. Vortformoj: antipatio, antipatia, antipatii (tr).

2. Antipatio estas sento de neakcepto de aliuloj, pro iliaj individuaj karakterizoj. Nuance, malsimpatio estas nur la rekta kontra o de simpatio (vd), dum antipatio estas pli agresema sento.

3. Konsiderante, ke la akcepto fariûas surbaze de iu bono, por ke okazu antipatio, devas ekzisti iu malbono, pri kio fariûas la atento.

Por ke persono ne restu îiam antipatia al ni, oni strebu trovi en tiu persono la pozitivajn kvalitojn

Pri la aferoj ûenerale kaj pri la medio en kiu oni devige vivas, îiu lernu rigardi la akcepteblajn aspektojn, ne tiel multe la neakcepteblajn, por ke regu facile la agrabla simpatio.

E. Pauli.

ANTIPERISTASIS. (Gr: 0370).

A: F: G: H: antiperístase. I: antiperistasi. P: antiperístase. R:

2. Antiperístasis estas la ago de kontraöaj kvalitoj, aö kontraýaj fortoj, kiuj tamen eventuale helpas unu la aliajn.

Per tiu kunlaboro de kontraýaj fortoj estis prezentatata hipotezon por ekspliki la movon de ëetita objekto tra la spaco.

Dum ëetilo antaýen iras, ûi lasas malantaöe vakuan spacon. Oni imagis ke, dum la malantaýa aero invadas la vakuan spacon, tiu movo pelas la ëetitan objeklon antaýen, kiu sekve daöre antaöeniras.

Aristotelo jam kritikis tiun eksplikon de movo de ¼etita objekto, kaj avertis, ke ûi ne konsideras la ekziston de moviøanta korpo nemovita de alia, la îielo (Fiziko, VIII, 10. 267a12).

Ankaý kritikis alantiperistasis la mezepokaj aýtoroj de la teorio nomata impetus (= ekpuïo) (vd), inter alie Buridano (Quaest. super physicam, VIII, q. 12). (Vd ankaý Bovillo De nihilo, en Opera, 1510, f. 72 v).

Kiam korpo moviûas en la spaco, la antaöa aero eniras efektive en la vakuan spacon. Sed tiu movo ne proporcie ekpuïas la antaöen irantan objekton. La tuta fenomeno postulas tamen klarigon, kaj kiu estas pli kompleksa.

E. Pauli.

ANTIPODO, -ULO (+). 0371.

Substantiva radiko. Vortformoj: antipodo (= kontraýa loko en la alia flanko de la tero), antipoda, antipodulo.

2. Antipodo estas la loko de alia hemisfero, aý planedo, rigardata rilate la nian.

Same, antipodulo estas homo situanta, rilate nin, en la alia flanko de la hemisfero, aý planedo.

3. Tiu situacio aparte ekcitis la menson de la antikvuloj, pro tio ke ili ne povis imagi klare tiun eblecon.

Mankis al antikvuloj la kono pri la globa formo de la tero kaj pri la centra altiro. Sekve ili erare imagis iun absolutan supron, kie estus Dio, kaj iun absolutan malsupron, kie estus la abismo kaj Infero de damnitoj. Ankoraý hodiaý restas la kultura situacio de tiu monrigado.

4. Figure, antipoda estas tio, kio emfaze prezentas kontraýecon similan al tiu de antipodaj homoj. Tiusence, nacioj povas montriûi kulture tute kontra aj.

E. Pauli.

ANTIRETORIKO. 0373.

A: antirethoric. F: antiréthorique. G: Antirhetoryk. H: antiretórica. I: antirettòrica. P: antirretórica. R:

1. Erudicia vortformado, per kunmeto de la internacia radiko anti- kaj retoriko (vd).

2. Antiretoriko estas doktrino kontraý la specife retorikaj rimedoj de la diskurso, favore de la logika argumentado, strikte apofantika (vd 0420), sen apartaj estetikaj stilaj formoj de la lingvo.

Dum retoriko (vd) akcentas la gravecon de la ricevinto de la mesaûo, antiretoriko restas nur en la logiko kaj lingvostilo kun objektiva esprimo de la mesaûo.

La kredo de antiretorikistoj je la racieco ïajne montras la nebezonon de la persvadaj rimedoj de la retoriko. Se la argumentoj per si mem pruvas la veron, ili sufiîas.

Aldone, îar la persvadaj teknikoj de la retoriko baziûas sur la pasio, la rezultoj de tiu speco de rimedo por konvinki la homojn havas negativajn rezultojn, ekzemple la fanatikecon, kiu povas okazi en religia kaj politika sfero.

3. Historie, ekde de la fondo de retoriko je la 5-a jc a.K., fare de Kóraks kaj Lísias, kiuj prezentis la unuajn normojn, okazas la polemiko inter antiretorikistoj kaj retorikistoj.

Kontraý la retoriko de la sofisto Gorgiaso polemikis Sokrato, laö dialogo Gorgías, de Platono

Aristotelo, en Retoriko, modere difinis la retorikon kiel argumentadon celanta konvinki la aödanton. Pro tio, retoriko enhavas esprimojn emociajn. Kontraste, logiko nur pritraktas apofantikajn esprimojn, kaj kiuj estas strikte raciaj.

Modernepoke la stilistiko centrigis unue la atenton al la esprimkapablo de la lingvo, kun perdo de influo de la retoriko.

Post kiam la strukturalisma lingvistiko akcentis, ke, en komunikado, krom la elsendinto kaj kanalo de sendado, ankaý gravas la kunteksto de la ricevinto de la mesaûo, retoriko gajnis denove teoriajn ïancojn.

Per ekvilibro de antiretorikismo kaj retorikismo naskiûis nova retoriko.

4. Doktrino. Kompreneble, kiu parolas al publiko, tiu celas konvinki la aödantojn. Du estas la fundamentaj rimedoj por atingi kiel rezulton la konvinkon, -la emocia akceptemo de la aödantoj kaj la interna forto de la argumentado.

Retoriko ne nur operacias per ekscito de la pasioj, kvankam tiu ekscitado per emfazaj vortoj kaj gestoj estas tre avantaûa. La îefa rimedo de retoriko estas tamen la efektiva argumentado, portanta signifon kun klaraj premisoj kiuj pruvas la asertojn.

E. Pauli.

ANTISCIENCO. 0374.

A: antiscience. F: antiscience. G: Gegenwissenschaft. H: anticiencia. I: antiscienza. P: anti-ciência. R:

  1. Erudicia vortformado, per kunmeto de la internacia scienca prefikso anti- kaj scienco.

  2. Antiscienco estas spirito de reago de unuj, - la tradiciuloj, - al la rezultoj de la konstanta evoluo de la sciencoj kaj teknikoj, - fare de aliaj. En tiu fenomeno kelkaj valoroj ricevas subjektivan interpreton fare de la amaso.

Sociologio science studas tiun procezon, kaj ankaý la filozofio taksas, pere de objektivaj vidpunktoj, la valorojn defendatajn de la antiscienco. Jen afero kiu fariûis studobjekto de Paul Feyerabend (Against method. Outline of an anarchistic theory of knowledge, 1975).

3. Doktrino. Novaj konoj estas ne nur nova kompreno. Homoj ne nur kontemplas, sed per la konoj ili tendencas ïanûi la realon. Do, se ili malkovras novajn konojn kaj teknikojn, ili fatale kreos ankaý novajn ïanîojn en la realo, kaj kiuj kreskeme fariûas sufiîe multaj por krei antisciencajn reagojn.

Funkcias do antiscienco kiel konflikta socia interago de tradiciemaj tavoloj kun la efektiva scienco.

  Efektive, la artifika situacio konstante produktata de la scienco kaj tekniko kreis konfliktojn kun la konservativaj kaj popularaj sintenoj de kulturaj tavoloj de la socio. Antiscienco estas la efektiva reago de tiuj rezistemaj tavoloj, kiuj ankaý strebas montri avantaûojn de la antaýa kultura situacio.

Popola, mita, folklora scioj kaj pratikoj estas elstarigataj kiel konservendaj en la antaýaj formoj.

Antiscienco facile miksiûas kun ekologia ekvilibro kaj protekto de malsuperaj kulturoj, ekzemple la indiana kaj Afrika. Jen speco de pedagogia interpreto de la subevoluinta amaso.

En apartaj fakoj la antiscienco montriûas tre evidenta. Nur en kelkaj teknikaj kampoj la homoj rapide asimilas la progreson, îar ili tuj komprenas la rezultintajn profitojn. Sed en pli ampleksaj aferoj, precipe de kulturo kaj tradicio, la amasa plimulto païas malrapide, kaj restas en la folklora nivelo.

4. Antiscienco en lingvo. Rilate la lingvajn rimedojn de komunikado okazas granda, foje nekonscia rezisto al utiligo de la lingvistikaj konoj, por kreo le planitaj lingvoj.

Obskuraj lingvistikistoj ankoraý rezistas al ideo de internacia planita lingvo Esperanto (vd 1946). La plimulto simple serîas la komprenon de la jam ekzistantaj lingvaj fenomenoj kaj ne kapablas imagi, ke la lingvo povas esti plibonigata kaj eî tute nove inventata.

Kvankam etnaj lingvoj disvolviûas pere de eventuala¼oj, ili estas parte kontroleblaj de la sociaj instancoj kaj kulturaj institucioj, kaj pro tio gvidataj de la homa racio. Jam fariøis kutimaj pluraj fakaj vortoj en sciencoj. Plus ol tiu iniciato, la moderna hebrea lingvo estas ekzemplo de tiu ebleco, îar ûi aperis kiel repreno de la antikva hebrea kun aldonaëoj racie elektitaj por la nuntempa uzo.

  En internacia komunikado la antiscienca spirito, de la plimulto ne kapablis ankoraý kompreni la facilan solvon per planita lingvo, pli adekvata pro ties scienca neýtraleco, facileco, perfekteco. Oftas lingvistoj, kiuj restas ankoraý en la kunteksto de la antiscienca spirito kaj pro tio ili ne kapablas akcepti revolucian projekton.

5. Antiscienco en alfabeto. La skribmanieroj pli frue forigis la antisciencan rezistemon, per invento de novaj alfabetoj, ol la lingvoproblemo mem. Tamen multo restas por fari, ûis atingi universalan alfabeton, ne nur pro la objektivaj malfacilaëoj, sed precipe pro la antiscienca spirito. Oni kreis alfabeton nur por aparta lingvo kaj derivitaj, anstataý alfabeton internacian por æiuj lingvoj samtempe.

Kvankam la plej universala skribmaniero estas la latina, enkadre de tiu sama latina skribmaniero, okazas la divido inter tiuj, kiuj proponas la etimologian sistemon, uzata îefe de la franca, angla, germana lingvoj, kaj de la rekta skribo de la sono, uzata ûis certa punkto de la portugala, hispana, itala lingvoj.

Pli perfekta skribmaniero estas tiu de Esperanto, kiu fundamente donas nur unu sono al æiu unuopa litero.

Kompreneble la skribmaniero de Esperanto estas nur adapto al pasinta alfabeto, kaj pro tio ankaý enhavas problemojn. Al komputilo estas postulata pli da efikeco.

La spirito de Esperanto estas, ke iutage oni solvu alfabetajn problemojn per pli logika sistemo, kaj estu venkata la antiscienco.

Pro la antiscienca rezistemo, multon oni ankoraý klopodos ûis la lingvoj de la mondo atingos universalan uzon de unu sola alfabeta sistemo. Per la kreo de racia notacio de sonoj, kiel okazas en muziko, ni homoj legos pli facile tekstojn de iu ajn lingvo.

6. Antiscienco en matematiko. Flanke de la matematikaj sistemoj de numerado kaj de simbolaj signoj la antiscienco estis venkata en pluraj flankoj, sed ankoraö ne en îiuj.

La maniero signifi la numerojn de la antikvuloj estis per alfabetaj signoj. Okazis iom da plibonigoj en la romia numerado. Poste atingis la universalan akcepton la araba sistemo de ciferado.

Certe estas multe pli facile fari kalkulojn pere de la arabaj numeroj, ol pere de la romiaj. Sed se validus la antiscienca spirito, oni ankoraý lernus la aritmetikon per la antikva malfacila sistemo.

La simpla numerado per la romiaj numeroj konserviûis nur por apartaj uzoj.

La divido per literoj, kiel oni nun faras per a) b) c), estas restaëo de la greka numerado per uzo de literoj, sed ankoraý utila en logiko, metodiko, matematiko por subdividi ensemblojn per formalaj rimedoj.

Oni diskutas pri la sistemo per dekoj, - nun æefe uzata, - kaj la sistemo per dekduoj, - kiu ankaý prezentas avantaøojn. Kaýze de la antiscienca spirito, oni kutime ignoras la problemojn de unu kaj de alia sistemo.

Same, estas diskutoj pri diversaj unuoj de mezuroj. Denove konstateblas rezistemoj de antiscienca spirito.

7. Antiscienco en kalendaro. Antikvaj sumeroj mezuris la semajnon per sep tagoj, kiel kvarono de la luna monato. Egiptanoj havis sunan kalendaron. Rominanoj pasis el la luna kalendaro al la suna, kaj kreis monatojn kun 30 tagojn, kaj aliaj kun 31. Sed judoj kaj kristanoj konservis la lunan kalendaron por marki la feston de Pasko (vd). Cetere kristanoj festis Kristnaskon (vd) laý la suna kalendaro, influe de la pagana festo de Mitrao (vd)..

La evoluo de kalendaro (vd) suferis îiutempe rezistojn de la antiscienca spirito, kaj tiu fakto øenas nin homojn.

Unu el la difektoj korektendaj en la nuntempa kalendaro estas, ke îiujare la tagoj de la semajno ne falas sur la sama monata numero. Se îiujare la unua de januaro falus sur la unua numero de la monato, la aliaj tagoj de la monato ankaý falus îiam same en la koncernaj sekvantaj numeroj de la monato. Facile eblas fari tion, per la aranøo, ke la lasta semajno de la jaro havu nur 6 tagojn.

Tiu aranûo helpus, por ke oni ne presu îiujare novan kalendaron. Multaj aliaj avantaûoj devenus el tio.

8. Antiscienco en religiaj aferoj estas eksterordinare forta. Pro tio, ne nur la religioj estas tre diversaj, sed precipe tre malevoluintaj sistemoj.

Dum la filozofiaj sistemoj evoluas, malgraö la diferencoj, kaj estas instruatataj en la sama universitato, la religioj restas kutime dogmisme fermitaj kaj agas tiel eksterordinare malamikaj inter si, ke Dio, kvankam unu sola, havas plurajn apartajn templojn en la sama kvartalo de la urbo.

La helenoj jam havis ian evoluon pri la uzo de la sama templo fare de pluraj. Post longa malevoluo, per la interkonsentoj de la religiaj grupoj, la moderna ekumenisma spirito eble iutage revenigos la helenan sintenon rilate la diajn templojn.

Simile al la politika praktikado de la demokratio, kiu metas la homojn de diversaj partioj en la sama parlamento, la religioj devas evolui tiamaniere, ke îiuj specoj de religiuloj estos fratoj kapablaj diskuti siajn diferencojn sub la sama tegmento, kun la sincera intenco atingi la kritikan komprenon. Iom post iom kreskas la nombro de tiuj, kiuj preferas religii individue, anstataý aparteni al tradicia organizita religio kun antiscienca spirito.

9. Antiscienco en folkloro. Principe folkloro estas produkto de la popola saûo, en scio, en ago, en faro. La antiscienca spirito povas eventuale influi la folkloron per la absoluta konservo de la pasinteco. Aýtenta folkloro (vd 2254) estas dinamika tiamaniere, ke ûi estas la nuntempa evolustato de la popola spontaneeco. Do, folkloro estas evoluema, kvankam samgrade, ke la popola saûo.

La konvervo en folkloro signifas, ke la pasinteco antaýeniras sen rompo de sinsekvo tra la tempo. Tio ne ekvivalentas la statikan konservon de la pasinteco. Vera folkloro evoluas kiel la popolo mem. Tiu scienco kaj praktikado povas ne atingi la fakan nivelon de la sciencoj kaj perfektaj teknikoj, sed estas ankaö evoluema.

Koncerne al folkloro de la pasinteco ûi restas praktikata nur kiel historia folkloro. Jen paradokso, la pasinta folkloro estas afero de fakuloj.

10. Antisciencaj influoj en ekologiaj movadoj. En si mem ekologia ekvilibro estas necesa, sed ûi povas esti malbone konceptata de la movadanoj.

Distingeblas statikaj ekologiistoj, kiuj konservas la naturon sen la homa interveno, kaj dinamikaj ekologiistoj, kiuj transformas plibonige la naturon sen perdo de la ekvilibro en îiu nova formo atingata.

Efektive, homoj kapablas ïanûi la realon sen perdo de la kontrolo. Foje, la transformo enirigas la naturon en plibonan ekvilibron. Sed okazas transformoj kiuj ne estas kontroleblaj, kaj pro tio oni evitu ilin per la sama homa saûo.

Principe, scienco destiniûas al ïanûo de la realo, por meti ûin en la servon de la homo. Enkadre de la kapablo konstrui, arkitekturo estas organizo de la spaco por la homa uzo.

Per la aliaj teknikoj, ni homoj agas sur la naturo ûenerale por fari ûin utila, îiu laö aparta bezono. La sovaûa homo per la eduko fariûas pli homa, pli kultura, pli civilizata.

Konklude, definitiva utilo inkluzivas la ekvilibron de la naturo, kvankam tiu ekvilibro povas esti dinamika, sen la malbona¼oj de la antiscienco.

E. Pauli.

ANTITETIKA (N). 0375.

A: antithetics. F: antithètique. G: Antithetik. H: antitético. I: antitètico. P: antitético. R:

2. Antitetiko estas kontraýeco elstarigita, îefe en vortoj kaj en ideoj.

  3. En la apriorisma filozofio de Kant, la transcenda antitetiko "estas esploro pri la antinomio de la pura racio, la kaözoj kaj rezultoj" (Kritiko de la p. r., Dialektiko, L. II, î. 2, sekcio 2). En tiu kampo manifestiûas "konflikto de konoj ïajne dogmemaj (thesis cum antithesi), sen ke iu ajn montriûu îefe asertiva".

Kontraste, tetiko (vd) estas aro de la dogmaj doktrinoj.

E. Pauli.

ANTITEZO (+). 0376.

Substantiva radiko.

2. Antitezo estas termino absolute kontraömetita al tezo, sen meza termino. Ekzemple, en kontraýdiro, unue okazas la aserto kaj poste la absoluta neo.

Nuance, antinomio (vd 0364) elstarigas la ne akcepteblecon de unu el la terminoj, dum antitezo avertas pri la kontrasto.

Ordinare antitezo estas didaktika, reliefigante la tezon per la kontrasto. Sekve, antitezo kontraöstarigata al tezo utilas por kontroli ties klaran verecon.

3. Specoj de antitezo. Laöforme, antitezo okazas, ekzemple, per identeca kontraödiro kaj per la dialektikeca kontraödiro.

  Laömaterie, la antitezo povas okazi en pluraj kampoj: - en formala, kiel en língua kampo kaj en logika kampo; - en enhava, kutime en gnoziologia kampo kaj en ontologia kampo.

En îiu materia speco, ripetiûas la diverseco de formo per identeca kontraödiro kaj per dialektikeca kontraödiro.

4. Antitezo en lingvo fariûas per kontraömeto de malaj vortoj kapablaj plireliefigi la asertaton de la tezo. Ekzemple, "malgranda aspekte, sed granda intelekte" (Zamenhof); "feliîo venas gute, malfeliîo venas flue" (Zamenhof).

Îar antitezo en lingvo kapablas influi la estetikecon, ûi estas konsiderata ankaö stilfiguro.

Poezia elvokiveco okazas ne nur per simileco, sed ankaý per la antiteza kontraöeco. Ekzemple, floroj ornamas la vivon, sed ankaö la tombon.

Do, en arto, precipe lingvo kaj retoriko, antitezo estas figuro de estilo por esprimkontraýmeto de malaj ideoj, kun la efika rezulto de elstarigo de tiuj samaj ideoj kaj aldonaj asociiøintaj imagoj.

  5. Logika antitezo jam estis alnotita de Aristotelo (An. post., I, 2. 72a 10) kaj utilas por kontroli la tezon, kiel jam dirite (vd 2), per la kontrasto.

6. Ontologia antitezo okazas per la enhava kontraöeco de la esencoj. Sed la demando estas, îu la esencoj nur diferencas inter si kiel kontraöaj, îu ankaö kiel kontraödiraj, tio estas, kiel antitezoj.

7. Kant pritraktis apartajn antinomiojn de li nomata la antinomioj de la racio (vd 0365). Post meti la transcendajn ideojn, Kant kontraömetis la kontraöajn asertojn, tri antitezojn:

- la mondo komenciûis - la mondo ne komenciûis (estas eterna);

- la mondo estas limigita - la mondo estas senfina;

- la esto estas libera - la esto estas determinita.

8. En la kunteksto de la dialektika filozofio, de ideistoj (Fichte, Schelling, Hegel) kaj de materiistoj (Feuerbach, Marx, Engels) en îio okazas la tezo, kiel unua momento, al kiu estas kontraömetata la antitezo, kun la tria momento, per kiu la du unuaj solviûas en la sintezo.

Tiu sintezo estas denove atingata de antitezo, per la koresponda nova sintezo.

Per ripetiûo de tiu sistemo îio formiûas dialektike, ekde de la unua procezo, ûis la lastaj detaloj.

Hegel, - uzante la germanajn terminojn Satz - Gegensatz (= tezo - antitezo), - asertis, ke

- la unua tezo estas la esto (a ento),

- la unua antitezo estas la neesto (aö neento),

- la unua sintezo estas la estiûo (aö entiûo).

En marksisma dialektiko tezo, antitezo, sintezo estas aparte alvokitaj konceptoj por klarigi la materiajn kaj sociajn konfliktojn, kies evoluo estas do îiam perforta revolucio kontraö antaöaj situacioj.

ANTITIPIO (N). 0377

A: antitypy. F: antitypie. G: Antitypie. H: antipía. I: antipìa. P: antitipia. R:

Substantiva radiko. Vorformoj: antitipio, antitipia, antitipieco, antitipismo, antitipiisto.

2. Antitipio, striktasence, estas la rezisto, per kiu la korpoj havas la kvaliton havi lokon ne invadeblan de aliaj.

Vastasence, antitipio estas la ûenerala rezisto de îiu individua estaëo resti aparta rilate la aliajn. Jen la ûenerala antipio.

Pro la propraëo de antitipio, per kiu unuj korpoj ne estas penetreblaj de la aliaj, rezultas, ke pluraj ne povas esti samtempaj okupiûantoj de la sama loko; tio ekvivalentas diri, ke ili ne okupas la lokon de aliaj.

  Koncerne al la vasta senco de antipipio, tiu ûenerala antitipio diriûas ne nur pri la korpoj inter si, sed ankaö pri la ne penetrebleco de la spiritoj inter si. Same, pri la nepenetrebleco de spirito en korpon, aö de korpo en spiriton.

Nuance, nepenetremo rekte nur neas la agon invadi la lokon de alia, dum antitipio, - kiu aldone estas erudicia vorto, - asertas la aktivan propraëon resti en sia loko sen samtempa okupo farebla de alia.

Interpenetro okazas kiam inter pluraj okazas enmetiûas io alia; en supra¼a senco penetremo kaj interpenetremo ekvivalentas. Miksiûo kaj solvoj per likviûo estas nur sajna penetro de unuj en la lokon de la aliaj. Fakte nur okazas la interpenetro; îiu malgranda ero konservas sian integrecon, unu îe la alia.

Loko (vd) nur estas la enta determino, per kiu la estaëo havas iun difinitan situon rilate alian, dum antitipio emfazas la konservon de tiu loko kiel ekskluzivan. Sed situo povas okazi en determinita spaco, kiu estas determino de korpo. Certamaniere, loko estas dirata ankaö de situo de io nekorpa. Jen afero jam tre komplika, dependa de aparta doktrino, pri kio estas loko, kaj pri kio estas spaco.

3. Historie, jam la antikvaj filozofoj okupiûis pri la fizika fenomeno de nepenetrebleco, kaj tuj ankaö pri la psika antitipio.

Epikuranoj (Seksto la Empiria, Adversus mathematicos, I, 21) kaj stoikistoj (uzante unue la vorton, okaze de la difino de korpo), prezentis la antipion, tio estas la rezistemon, kiel unu el la propraëoj de la materio kaj distinga de la loko (Vd. J. von Arnim, Stoicorum veterum fragmenta, II, 115; II, 127, teksto prenita el Galeno, De qualitatibus incorporeis, 10).

Ploteno defendis la antitipion de la animo, kontraý la gnostikuloj, kiuj akceptis impresojn kaj pentojn en la anima vivo (Enn., II,IX 6, Trakta¼o kontraý gnostikuloj).

4. Aparta klarigo pri la penetrebleco eblas enkadre de la hilemorfismaj teorioj, per kiuj korpo estas kunmeto el du principoj, materio kaj formo.

Fundamente, se la materia principo estas nur potenciala, kiel en hilemorfismo (vd) de Aristotelo, ûi devus esti penetrebla, îar sen kapablo reagi; tiam la nepenetrebleco nur povas fariûi ekde la ricevita formo.

Sed, laý la platonismaj kaj laý la aýgustenismaj filozofioj, la materio ne estas tute pasiva; sekve, restas la ebleco demandi, îu ûi mem estas nepenetrebla.

5. Kartezio faris el la nepenetrebleco atributon de la etendo. Kaýze de la etendo okazas la antitipieco.

6. Leibniz, enkadre de la anta establita harmonio kaj de la dinamisma karaktero de la monadoj (vd), proponis aktivan nepenetreblecon de la materio. Principe materio ne estas kaýzo, sed ricevas tiun dinamismon, kaj inkluzive la nepenetreblecon. Tiu îi estas "la atributo per kio la materio estas en spaco" (Comentatio de anima brutorum, ed. Erdmann, p. 463), kaj "tio, kio faras, ke korpo estu nepenetrebla de alia" (Examen des principes du R. P. Malebranche, 691a).

Inverse ol okazas en Kartezio, la etendo rezultas el la antitipio.

7. Doktrino. Okazas iom da simileco inter antitipio kaj la propraëo de esenco, per kio tiu îi estas kontraödira rilate aliajn esencojn. Ekzemple, arbo ne estas ïtono, kaj ïtono ne estas arbo. Tielsame, esenco de unu kontraödiras la esencon de du; inverse, la esenco de du kontraýdiras la esencon de unu.

Tiu rilato inter esenco kaj ûenerala antitipio, kaj la rilato de la ûenerala antitipio al la korpa antitipio sugestas, ke la tuta afero estas fundamente ununura ûenerala karaktero de la estaëoj. Estas do necese pritrakti la aferon kiel seriozan temon.

8. Korpa antitipio. Pro la antitipieco, kiam unu korpo iras kontraý la alia, nur premas ûin, kaj povas okazi ïanûo de loko. Se tiu alia korpo ne sufiîe rezistas, ûi simple formoviûas tiamaniere, ke ïanûo de antitipio ekvivalentas ankaö ïanûon de loko (kreon de nova loko).

Sed tio, kio montriûas kiel fakto, ne estas facile analize klarigebla. Se ne okazus antitipio, oni povus imagi, ke la mondo reduktiûos al duona parto, se îiu korpo eniros en tiun, kiu estas en sia flanko. Pli mirinde estos, se îiu eniros en la unuan de la serio; la tuta mondo reduktiøos al simpla subatoma korpusklo.

La fizika fenomeno de antitipio eble rilatas al la altirforto (vd 0237) kaj movo (vd).

9. Îu okazas antitipieco de la korpo rilate la animon, aý de la animo rilate la korpon? Se oni konceptas korpon kaj animon kiel du apartajn substancojn laý la dualisma sistemo, gravas decidi, îu la animo kapablas eniri la korpon, îu ne.

Tiaj prikonsideroj gravas ankaö, kiam oni diskutas pri la naturo de la anûeloj (vd 0310). Se la antitipio ne okazas, eblas elpensi la anûelojn kiel venintajn enen de la mondo.

Se la ûenerala antitipio okazas, oni nur povas imagi la animon îe la korpo, ne ene de ûi; reduktiûas al tiu kazo la interpenetro de la animo kiel la solvo de eroj en likvaëo, sen ke unuj penetru en la aliajn. Preskaý kiel la mano puïanta ekde la ekstero iun îaron, tiel la animo ekde la ekstero movus la korpon; sed tio ne klarigas, ke du substancoj tiel diversaj povas agi unu sur la alian.

  Se ne akcepteblas nek unu, nek alia formulo, fariûas pli kohera la monisma doktrino, en kiu korpo kaj spirito reduktiûas al unu sola substanco, kun du genroj de kapabloj, la spiritaj kaj la fizikaj.

Sen la antitipieco de la animo, oni povas imagi, ke eblus meti îiujn spiritojn unu ene de la aliaj. Miliardoj da spiritoj povus resti sur la pinto de mia maldika fingro, kaj ke ankoraý aliaj milionoj da milionoj povas esti kreataj de la bona Dio, por resti ankaý metataj sur la pinto de kudrilo, dum la kudristino laboras.

Alidire, sen antipieco la tuta spiritaro povas resti ene de la unua kreita¼o, inkluzive la demonoj. Sekve Dio ne bezonus krei vastan æielon por doni al spiritoj kaj beatuloj restadejon!

10. Dio kaj antipieco. En dualisma sistemo certe ne eblas dian antitipiecon, por ke estu la ebleco de aliaj apartaj individuaj estaëoj. Intensive infinita Dio estas intensive îie. Sekve, Li ne estas tie, en senco de kontrasto al tiuj estantaj alie. Jen temo, kiu avertas pri mistero.

En dualisma sistemo, laý la skolastika doktrino de la concursus Dei (= dia kunhelpo), Dio ontologie enestas en îio kiel kreinto, daýras en îio kiel konstanta kreo, partoprenas en îiu nova ago kiel kunkaýzo.

Îar Dio estas antaöa al îiuj aliaj estaëoj, estas pli korekte diri, ke tiuj aliaj estaëoj estas en la loko de Dio, kaj ne inverse, - ke Dio estas en la loko de îiuj aliaj estaëoj. Se Dio estas intensive infinita, kaj sekve estas îie, li ne povas antitipii. Se Dio antitipias, la aliaj estaëoj ne povos eniri la dian infinitecon.

En monisma sistemo Dio kaj mondo estas substance la samo, kvankam diversmaniere rigardataj kiel nocioj. Sekve de tiu ûenerala monismo, ne okazas, ke oni forigu la dian antitipiecon.

E. Pauli.