ANESTEZO. 0303.

Verba radiko. Vortformoj: anestezi (tr), anestezo, anesteza, anestezilo, anestezino (speco de anesteza substanco).

2. Anestezo estas aplikado de apartaj substancoj, per inspiro aý per vejna injekto, por îesigi la doloran sensacon. Ekzemple, anestezi por operacii; anestezi por elradikigi denton.

Nuance, analgezio (0270) diriûas ordinare nur pri substanco kapabla îesigi la malagrablon de doloro rezultinta, dum anestezo estas iniciato, por prepari kirurgion.

Cetere, analgezio estas substantiva radiko, kaj anestezo verba radiko, signifanta do rezulton de ago.

3. Psika afero. Prezentas anestezo plurajn pritraktendajn aspektojn, kemiajn kaj biologiajn, psikajn. En filozofia kampo interesas precipe la moralajn.

Laöcele, anestezo estas psika afero, îar la efiko estas la îesigo de la dolora sensaco, kiu estas perceptata de la tuïosento.

Pro tiu specifa celo kontraö la doloro, anestezo diriûas ordinare nur pri la îeso de tuïosento (plezuro kaj doloro rezultintaj el simpla tuïo, premo, varmo), ne pri la îeso de vidado, aýdado, flaro, gusto, kvankam tio povas okazi samtempe.

Kiam okazas la îeso de îiuj eksteraj sentoj, povas okazi ankaö la îeso de normala uzo de la internaj fakultoj.

Sistema anestezo (france anesthésie systematique, en Pierre Janet) nur parte atingas la ekstremaëojn de la sama nervo, aý ne îiujn funkciojn de la sama sentumo, por nur atingi sentojn kun komuna karaktero, ekzemple de tenado de objektoj.

3. Anestezaj substancoj jam estis konataj en pratempo.

Sed nur ekde la 19-a jc. progresis la kemia kono en tiu kampo. Interalie estas konata NH₂C₆H₃COOC₂H₅.

4. Morale, anestezo estas io bona, pro la forigo de doloro. Okazas problemoj nur se la anestezaj substancoj estas aldone nocivaj.

En dilemo de elekto inter la pli nociva sekvo kaj la malplinociva, la morala elekto estu por la malplinociva.

Por decidi la uzon de anestezo, gravas la celo, pro kio tiu uzo fariûas.

En kirurgio anestezo estas uzata, por konservi la molan sintenon de la muskoloj tiamaniere, ke ne atenditaj kontrahoj malhelpu la operacianta kirugiisto. Kompreneble, flanke de la paciento, la anestezo estas uzata por okazigi la humanecan sendolorigon.

Pro la ebleco de malbonaj sekvoj, kune kun la agrablaj, oni uzu anestezigajn drogojn, nur kiam necese. La morto, ekzemple en eýtanazio (vd 2035), ne povas esti rekte celata pere de anestezo; tamen, ûi povas esti konscie okazigata per malrekta sekvo, kiam la doloro estas neelportebla kaj estas necese riski la anestezon.

La pli frua morto estas malrekte elektata de tiuj, kiuj laýlonge de la tempo estas devigataj uzi anestezojn por mildigi, ekzemple konstantan kapdoloron.

Sed ne estas pravigebla konscie elekti pli fruan morton, ekzemple, per konstanta ne necesa fumado, nur por havigi plaîon.

5. Kontrolo de farmaciaj drogoj por anestezo estas deviga per socia leûo, por ke malvirtuloj ne propagandu ilin kaj vendu ilin al iu ajn.

La plej danûeraj drogoj estu vendeblaj per recepto de profesiulo.

E. Pauli.

ANGLIKANA EKLEZIO; ANGLIKANISMO. 0304.

Historie, Anglikana Eklezio apartigis de Romkatolika Eklezio, per iniciato de Henriko VIII-a., reûo ekde 1509 ûis 1549. Li enkondukis la principon, ke la reûo estas îefo de la eklezio, kaj kiu sekve fariûis nacia institucio. Sed tio estis nur eventualaëo en la historio de eklezio jam antaöekzistanta.

. Restis tamen la reûo la nominala îefo, kaj la îeepiskopo de Canterbury la efektiva gvidanto.

2. La doktrino de la Angla Eklezio estis difinita per 39 anglikanaj artikoloj de 1571 (Thirty nine articles of 1571), kiuj estas meza linio inter katolikismo kaj kalvinismo.

La Sanktaj skribaëoj validas kiel bazo de la kredo, sed sen la Tradicio (vd).

La savo fariûas nur per la kredo. La sakramentoj (vd) estas du, - bapto kaj sankta manûo, - kontraste al la sep de la katolikoj.

Ne ekzistas purgatorio (vd), nek okazas indulgencoj (vd). Ne fariûas la kulto al sanktuloj, nek al la Sankta Virgulino Maria, patrino de Jesuo.

.

3. La liturgio estas regulata de la Ordinara libro de liturgio (Book of common prayer), enkondukita en 1549.

E. Pauli.

ANGLIO. Filozofio en... 0305.

Ûeneralaëoj (vd 0305-000).

Filozofoj en Anglio (vd 0305-002).

Resumo de filozofio en Anglio (0305-005).

ANGOLO. Filozofio en... 0306.

Ûeneralaëoj (vd 0305-000).

Filozofoj en Angolo (vd 0305-002).

Resumo de filozofio en Angolo (0305-005).

ANGORO (+). 0307.

L: angustia, -ae.

A: anguish, dread. F: angoisse. G: Angst. H: angustia. I: angòscia.. P: angústia. R: (toská); (trevóga).

1. Etimologie, angoro devenas, tra la malnova franca angor, el la latina angustia (= mallarûeco, angoro), enkadre de la hindo-eöropa radiko angh- kun fundamenta signifo de mallarûa.

Substantiva radiko. Vortformoj: angoro, angora, angori (ntr), brustangoro.

2. Semantike, krom la psikologia uzo de angoro, estis enkondukata de Kierkegaard la gnozeologia (Koncepto de angoro, 1844) kiel rimedo de kono (vd 0307), sed kun la sama semantika bazo.

Sekve estas du distingaj aspektoj ekzamenendaj, la psikologia kaj la gnozeologia.

I - Angoro psikologie.

3. Angoro estas ne difinita malagrabla psika sinteno, rezultinta ofte pro timoj kaj malesperoj. Ekzemple, tremo de angoro.

Pro la kutimaj fiziologiaj sekvoj, foje pli fortaj ol aliaj sentoj, angoro estas ankaö difinita per tiuj priskribaj rilatoj; la menciitaj fiziologiaj sekvoj kutime estas internaj fenomenoj de premo de muskoloj, malfacilaëoj de spirado kaj de korbatoj.

La latinaj angustus (= mallarûa) kaj angustia (mallarûeco) ankaö figure signifas psikajn sentojn, kaj el tiuj vortoj kreiûis la nunaj angoro kaj koncerna adjektivo angora.

Nuance, malespero estas sento pro la nekredo pri la ne sukcesa atingebleco de io (sed rekte sentita malespero), dum angoro estas la sama malespero kun iom da profundeco; pri tiu distingo insistis Kierkegaard.

Malrekte, angoro rilatas al la kontraýo de malespero, la espero; kiam reaperas la espero, malaperas malespero kaj angoro.

Inter angoro kaj anksieco (vd 0323) Okazas ankaý alproksimiûo, ambaý kun la sama hindeöropa etimologio.

Anksieco, situanta inter angoro kaj maltrankvilo, estas intelekta perturbo kaj agitiûo, pro io dezirata, sen difinita atingebleco, dum angoro okazas kun similaj simptomoj, sed malpli difinita.

4. Enkadre de la klasado de afekcioj, aö sentoj. Kiel psika stato, angoro apartenas al genro de la afekcioj (vd 0092). Oni atentu, do, tion, kion psikologio prezentas kiel afekcio, kaj ûenerale pri sento (vd), almenaý por ke la terminaro fariûu sufiîe komprenebla. La divido fariûas laöforme, por la afekcioj, kaj daöras laöforme por la angoro mem. Post, laömaterie divideblas la afekcioj, kaj la angoro.

  Unue gravas difini angoron laýforme, montrante laý kia maniero la sento rilatas la objekton, sendepende de la materia aspekto de tiu lasta.

Enkadre ja de la specoj en kiujn dividiûas la afekcioj laýforme, angoro estas unu el la manieroj la kio la sento kliniûas en direkto de la objekto.

Esence, do laýforme, angoro estas streba malinklino, nuanco de malespero. Kune, malespero kaj angoro, timo, aýdaco kaj kolero estas kvin sentoj, situintaj en la genro de la strebe inklinaj kaj strebe malinkinaj sentoj, latine irascibilia.

Tiu îi kvin kontrastas kun la simple inklinaj, latine koncupiscibilia (= kupidecaj).

Malespero (kaj angoro) havas generalecan karakterizon rilate la objekton, kiun ili konsideras sen la detalo, îu oni iras al ûi, îu ne. Estas malespero nedifinita malûustigo kun la menciita objekto; kontraste, espero estas, kun la sama ûenerala karakterizo, malûustigo al ûi.

Malsame okazas kun la aliaj strebaj afekcioj: timo estas sento dum oni strebe iras al objekto; aýdaco, dum oni iras sentime al objekto; kolero, dum oni estas sur la objekto, sed kun streba malinklino.

Konklude, angoro difiniûas: unue, kiel formo de sento (per esenca vidpunkto, ne per materia diferenco de objekto); due, kiel streba sento (inter la concupiscibilia) (= kupidaj), sed en subklaso. Angoro estas streba mal ustigo al iu objekto, sed en streba situacio, kun la karaktetrizo ûeneraleca de malespero(vd), kies nuanco ûi estas, kaj rilatas kun timo, îar tiu ankaý estas streba rilate la objekton al kiu ûi malûustiûas, sed estas en situo pli difinita.

5. Laýmaterie la diverspececo de la objektoj, kaýzantaj angoron, kreas specojn de angoro. Tiuj objektoj devas esti konsiderataj en si mem, îar ili per tiu diversa spececo diferecigas almenaý ekstere la angoron.

Oni konsideru do laömaterie la angoron, per atento al la diversaj objektoj kiuj kaözas ûin. Estas notinde, ke ontologiaj objektoj povas krei angoron, kiel insistis Kierkegaard kaj la ekzistencialisma filozofio.

Tiu ne esenca vidpunkto kreas materian klasifikadon de angoroj.

Kelkaj angoras dum ili longedaýre ne sukcesas solvi problemojn pri eventualaj mankoj, ekzemple de mono, de nutraëoj, de komforta loûejo.

Aliaj angoras dum ili atendas, ekzemple, rezultojn de enirekzamenoj, de testoj por esti dungataj, de fina sentenco de juûisto, de reveno de gefiloj kiuj vojaûas, de komercaj negocoj kaj industriaj entreprenoj en tempo de grava ekonomia krizo.

La psikanalizo konstatas la ekziston de morbidaj kaj psikopatologiaj angoroj rezultintaj el objektoj sen proporcio inter kaýzo kaj efiko.

Freud kaj aliaj kredas, ke angoroj povas havi originon eî en antaýnaska vivo.

Sed îiuj îi tiuj maltrankviligaj angoroj karakteriziûas kiel rezultintaj el eventualaj objektoj, kaj ne okazas necese kun îiuj homoj.

6. Rilate al objektoj kaýzantaj angorojn, - do la materia klasifikado, - distingeblas inter subjektiva angoro , kun iluzia objekto, tio estas sen difinita objekto, kaj objektiva angoro, kun klara dependo de objekto, kiu influas îiun per siaj specifaj karakterizoj.

Kelkaj objektoj estas eventualaj kazantoj de angoro, îar ili estas eviteblaj. Sed estas aferoj ne eviteblaj, ne flankenireblaj, kun aspekto de ontologia neceso.

Tiu ontologia kategorio de objektoj de ontologia neceso fatale kreas definitivan angoron, se ili fakte estos tiaj. Kaj pro tio, la rezultinta afekcio nomiûas ontologia angoro.

Ontologia angoro neniam estas nur eventuala, nek nur psikologie patologia. Povas okazi aldona morbideco, sed agas antaý îio la objektiva ontologia motivo. Pro tiu ontologia situacio ankaý normala homo angoras. Tiusence, angoro estas fundamenta kategorio de la homa ekzisto.

Okazas paradoksa stuacio, îar unuflanke la homo montriûas estulo finita, efemera, mallongedaýra, kaj aliflanke li deziras esti infinita kaj eterna. Tiu paradoksa situacio lasas la homon en stato de angoro, kiu estas la konscio pri tiu ne evitebla situacio, kaj en malespero, kiu estas la fina rezulto.

Jen la homo de la ekzistencialisma filozofio. Evidente, tiu ontologia angoro nur okazos se validas la ekzistencialisma priskribo pri la paradoksa situacio de la homo.

Pri la gnozeologia valideco de la ontologia angoro kiel kono, estas aparta diskutado (vd 8).

7. La psikologia esploro pri la angoro reduktiûas al rilatoj, precipe de kaýzo kaj efiko. Koncerne kaýzojn, kelkaj povas esti biologiaj aý fiziologiaj, do objektivaj, kontraste kun la specife psikologiaj aý neurozaj, do subjektivaj.

Antaý Sigmund Freud (1856-1939) angoroj estis atribuataj kutime al fiziologiaj perturboj, ekzemple, de suprarenaj glandoj. Ekstera nekontrolebla danûero povas haltigi la agon, premi la spiron kaj streîi la membrojn, laý la etimologia senco de la vorto angoro; al tiaj psikaj statoj Freud nomis objektivaj angoroj.

Foje objektivaj angoroj estas enkonduko al la subjektivaj angoroj, kiuj rezultas tamen esence el psikaj ka zoj, kiuj montriûas malpli difinitaj ol la objektivaj. Freud kaj aliaj psikanalistoj longe okupiûis pri ili, per empiriaj metodoj.

II - Angoro gnozeologie kaj ontologie.

8. Enkadre de la alogikaj filozofioj (vd), kiuj provas neraciajn vojojn por atingi la realon, kelkaj elektas la vojon de la sento, inter alie Jacobi.

Angoro estas unu el la nelogikaj vojoj tra kiuj kelkaj modernaj gnozeologioj, îefe la ekzistencialisma, provas atingi la veron kaj krei ontologion.

9. En la kampo de ekzistencialismo, angoro estis elstarigita kiel ontologia situacio de la homo, pri kiu avertis S. Kierkegaard (1813-1855), enkondukinto de la vorto en la kampo de la filozofio (Koncepto de angoro, 1844).

Kierkegaard esploris tiun situacion samtempe enkadre de la filozofio kaj de la teologio. Temas pri la kontrasto inter la homa finiteco kaj la dia infiniteco, el kies kontrasto rezultas malfacila oj, kies rezulto estas la homa angoro.

Sed angoro ne rezultas el la malsukceso, el kiu rezultas la malespero; angoro rezultas el la pluraj eblecoj prezentitaj de la libereco. Angoro estas "la vertiûo rezultinta el la libereco, rigardanta la abismon de la multobleco de ebloj, kaj alkroîiûas al la finiteco por ne fali" (La koncepto de angoro, II,§ 2).

La prikonsideroj de Kierkegaard estas dependaj de la kunteksto de lia antiracionalisma filozofio. Flanke de la kierkegarda filozofio ne eblas la racia solvo, îar ûi konsideras esti efektive paradoksa la kontraýeco de la finito kaj infinito.

Kierkegaard ne akceptis la tiutempan disvastigitan dialektikan solvon proponita de Hegel, per la sintezo de tezo kaj antitezo.

Nek li akordis kun ia ajn alia racia solvo. Flanke de la teologio, la prikonsidero pri angoro povas konduki la homon al perdo aö al savo. Îielo aý Infero, jen la du kontraöaj fataloj. La vojo elektita de Kierkegaard estis tiu de la senkondiîa kredo.

10. Nietzsche (1844-1900) ankaý esploris la angoron, kiel rezulton el la kontraýdiroj enhavitaj de la ekzisto.

Por li unuflanke estas la dionizia principo (vd), kiu konsistas el kosmaj kaj instinktivaj fortoj.

En alia flanko estas la apolona principo (0437), kiu konsistas el la individua vivo kun la konscio pri la limigoj.

11. Martin Heidegger (1889-1976) faris el la angoro la neracian vojon, per kio revelaciiûas la nenio, kaj malkovriûas la homa ekzisto kiel io supre de ûi. Ne okazas en angoro nur la psika stato, îar oni angoras pro io, por io determinita afero.

Tiu intencionalisma aspekto de la angoro, je kio kredis Heidegger, estas do revelaciema. Dum oni angoras, la ento ïajnas perei, sed fakte ne pereas kaj montriûas.

Angoro estas io nedetermina; ne estas kiel la timo. Evidentiûas, ke angoro okazas pro la nenio, kiu tiel montriûas.

Estas angoro tipa de la finitaj estaëoj; ûi estas la ontologia kondiîo de la homa ekzisto, kaj per ûi la homo sentas sin en la mondo, revelaciita al li kiel reala . Nur kiam la homo estas malatenta, aý distra inter la aliaj homoj, li ne konscias pri tiu îi angora kondiîo kaj ties ontologia revelacio (Esto kaj tempo, § 40; same en Kio estas metafiziko?).

Okazas ankaý la espero, per kiu homo kredas veni al iu rezulto. Foje per la angoro, foje per la espero, la homo konservas la konscion pri sia vera stato, kaj ne perdiûas kiel neatenta inter la aliaj homoj.

  Cetere, kiel jam dirite, Heidegger distingis inter timo, kaözata de determinita estaëo, kaj angoro, neniam kaözata de determita ekzistaëo.

Timo estas kaözata de neantaövidata ekzistaëo aö de alia ekzistanto eniranta nian spacon, lasante nin sen scii kion fari.

Angoro okazas sendepende de tiuj enirantoj en nian spacon kaj absorbas nin, kaj la ento ïajnas perei, sed fakte ne pereas, kaj revelaciiûas al kiel reala kaj mi sentas min en la mondo.

Same Karl Jaspers (1883-1969) distingis, per aliaj nomoj, inter du homaj statoj, unu kun psika karaktero, - Daseinsangst, - alia kun ontologia karaktero, - existentielle Angst.

Tiui lasta estas absoluta, okaze de limigaj situacioj (kulpo, doloro, lukto, morto), enirigante nin en la transcendon (Philosophie, 2- eld. 1948 o, 488-489; 522-524; 877-879).

12. Jean Paul Sartre (1905-1981) ankaö rigardis angoron kiel gnozeologian rimedon, per kio revelaciiûas la libereco.

Distingis Sartre inter angoro pri la estonteco kaj angoro pri la pasinteco, enkadre de kiuj montriûas la libereco kiel strukturo de la homa mio.

"La libereco, kiu montras sin pere de la angoro, karakteriziûas pere de konstante renovigita devo refari la Mion, kiu nomas la liberan eston" (L'être et le néant, 1943, p. 72).

Sed pro la postuloj de la îirkaýa mondo, en kiu projektoj estas en realigado, oni ne îiam estas angoro.

13 Aldone okazas la ekzistencialisma psikanalizo (vd).

14. Integrigaj ontologiaj sistemoj, îu strikte monismaj, îu racie teismaj provas prezenti la realon tiamaniere, ke ûi ne estu objekto de angoro. Jen afero ne facila, nek objektive, nek subjektive.

La objektiva malfacileco estas en tio, ke la mondo montriûas fakte tre katastrofa.

La subjektiva malfacileco situas en tio, ke îiu deziras elekti siamaniere la formon, per kiu li deziras esti senangore feliîa. Sed, tiu, kiu sukcesas havi pozitivan interpreton pri la tutaëo de la mondo, tiu, anstataý angoron, havos esperon.

E. Pauli.

ANÛELISMO. 0308.

1. Angelismo estas la antropocentrisma tendenco de individuo, rigardi la homon kiel apartan estaëon rilate al la cetero de la mondo.

Krome la orgojla homo imagas sin kiel superan al îio, kun aparta destino, - kaj do kiel anûelon.

2. La plej diversaj formoj de anøelismo estas en dependo de la evoluo de la mensostato.

Dualismaj doktrinoj estas pli facila kampo por disvolviûo de anûelismaj sintenoj. En la distingo inter spirito kaj materio, elstaras la spirito, kaj restas la materio kiel regno de la malbono.

Al anûelismo tendencas îiuj doktrinoj radikale distingantaj spiriton kaj materion: orfeismo, pitagorismo, platonismo, neoplatonismo, manikeismo, gnostikismo.

Same, al anûelismo tendencas la tradiciaj religioj ûenerale, inter alie, la kristana kaj la islama.

Kontraste, la reduktismaj filozofioj rigardas la homon en la sama kadro de la tuta naturo. La plej reduktismaj filozofioj rigardas îion monisme, kiel du flankoj de la sama unuaëo.

Laö la monisma interpreto, materio ne estas loko, kie dum kelka tempo loûas la spirito, kiel piloto en ïipo, sed estas du manifestiûoj de la sama realo. En tiu reduktisma interpreto, korpo kaj spirito ne eblas apartiûi per la fenomeno de la morto.

Estas morto nur io ïajna. Tiu ïajna forigo de la spirito, per nova interpreto de la morto, estas nur dumtempa halto de ekstera manifestiûo de la vivaj fenomenoj, øis nova ïanco.

Monisma interpreto etendiøas al la tuta kosmo, do al æiuj plantoj, al æiuj animaloj, al æiuj homoj. En tiu kunteksto ne prosperas anøelismo por unuj, sed æiuj ludas cele al ebleco emerøi kiel superaj estuloj.

3. La homa mensostato kaj konduto estas tre influata de la anûelisma tendenco. La plej ofta anûelismo elstarigas, ke la homoj ne estas civitanoj de îi tiu mondo, kaj la fina situo estos en ekstera spaco, kutime nomata îielo.

Spektaklaj formoj de anûelismo kredas je eskatologia fina sukceso de la spiritoj kontraö la materio. Eskatologio (vd 1942) estas doktrino karakteriza de la persa religio, kaj kiu disvastiûis en la judan medion ekde la 5-a jarcento a.K.

Jesuo predikis en tiu kunteksto la Dian Regnon, kaj la Apokalipso de Johano tiun aspekton de Kristanismo per mirindaj figuroj de la tempofino. Anûeloj oftas en tiu eskatologia imagado kaj la bonuloj pasos al æielo por vivi kiel la anøeloj.

Post la modernaj malkovroj pri la vasteco kaj varieco de la astronomia spaco, - imagi ke la îielo estas en ekstera spaco, kaj ke la eskatologia fino de la mondo inkluzivas astronomiajn fenomenojn, - oni povas imagi ke la plej spektaklaj formoj de anûelismo estos treega mirindaëo.

4. Principe, anûelismo ne estas per si mem falsa, îar Dio povas esti elektinta tiun mondon kun anûelismo kaj demonismo. Sed tiu speco de mondo devas esti gnozeologie strikte pruvata kiel estanta la efektiva mondo elektata de Dio.

Enkadre de filozofio pri religio oni povas demandi, îu mondo kontrastigata de anûelismo kaj demonismo estas pli konvena al saûo kaj boneco de Dio, ol mondo sen tiaj paradoksaj kontrastoj. Religio estas ûenerala rigardo kaj sinteno pri la tutaëo, kaj tiusence rekomendinda. Sed religio zorgu por ne esti atingata de fantaziaj spektakloj foje kaj foje anoncataj de viziuloj.

ANÛELO (*) (anûelologio). 0310.

A: angel. F: ange. G: Engel. H: ángel. I: àngelo. P: anjo. R: (ángel). He: malak.

Substantiva radiko. Vortformoj: anûelo, anûela, îefanûelo, anûelismo (vd). Simila vortformado: anûelologio.

Semantike, anûelo variis laösence, akorde kun la evoluo mem de la doktrino pri tiaj estaëoj de la tradiciaj kredoj.

  Principe, la afero pri la anûeloj estas teologia, nur malrekte filozofia, tra la postuloj de la logiko kaj epistemologio, kiuj devas esti respektataj, ene de îiu serioza scienco; aparte, ankoraö, devas esti respektataj en teologio la postuloj de la filozofio pri religio, foje nomata teodiceo (vd). Tiusence, filozofio helpas al teologio, laý la korekta interpreto de la skolastika esprimo Philosophia ancilla Theologiae (vd L: 0300).

Cetere, se la afero estas rekte teologia, ûi restas ankoraö dependa de aldona teologia pruvo, post kiam îiuj antaöaj postuloj jam estas en ordo.

La diskutado pri anûeloj utilas didaktike, por plibonigi la filozofiajn konceptojn pri Dio kaj religio.

2. Anûelo, en pluraj kredoj, - mazdaisma kaj juda, kristana kaj islama, - estas spirito en malsupra nivelo de Dio, sed proksime de Li, kaj servanta Lin per la funkcio de mesaûisto.

  Similaj kredoj pri anûeloj okazas ankaö en aliaj tradiciaj religioj, kelkaj pli antikvaj ol la mazdeizma, juda, kristana, islama. Sed historie en la cititaj religioj okazas interrilaton pri tiu afero.

Kompreneble, en îiu lingvo la propra nomo de tiaj spiritoj estas aliaj, kaj ili estis origine konceptataj kun kelkaj apartaj detaloj. Sed per la kontakto de la kulturoj kaj tradukado de nomoj, la konceptoj intermiksiûis, foje eî en la detaloj.

3. Kiel jam avertita, la vorto anûelo estis uzata de la unuaj tradukistoj de la juda Biblio el la hebrea en la grekan, fare de la helenigitaj judoj de Aleksandrio, îirkaý la jaro 280 a.K. Tiu traduko estis diskonigata per la nomo Septuaginto (vd), kaj ekde tiam anûelo evoluis en novajn semantikajn signifojn.

Îar la hebrea malak fariûis okaze de la traduko de la Biblio en la grekan lingvon, per tiu elekto la nomo anûelo konservis, kun iom da precizeco, unu el la îefajn aspektojn de tiu irana mazdeisma kredo, ke anøelo estas mesaøisto.

Sed la greka anûelo ne havis la religian sencon, kiun ûi akiris, ekde kiam oni tradukis per ûi la hebrean mal(e)ak. Tamen, laö la kunteksto malak, nun anûelo, ekvivalentas ankaö la grekan bonfaran demonon, origine konsiderata bona spirito.

Nuance, genio (vd 2410) estas superinteligenta spirito, kiu zorgas pri la destino de la homoj; jen iom da rilato al la funkcio de la anûeloj.

Feo kaj feino el la latina radiko fari (= fari) estas spiritoj dotitaj de supernatura povo, sed sen la funkcio interrilatigi la superan Dion kaj homojn, kiel apartenas al koncepto de anûelo. Cetere, feino estas ina spirito.

Same inaj estis la altiraj helenaj nimfoj, imagitaj kiel belaj fraölinoj, vivantaj en la arbaroj, fontoj, riveroj, maroj, kaj servantaj la superajn diojn. Inaj estis ankaö la skandinavaj valkirioj, kurierinoj de Odino, principo de îio kaj patro de la dioj.

La grekaj demonoj, pri kies nomo oni jam klarigis, estis spiritoj kapablaj inspiri kaj helpi la homojn, sed denove sen la funkcio de diaj mesaûistoj rilate la homojn.

Poste, la kristano profitis tiun nomon demono, por aîe nomi malbonan anûelon, aö diablon (vd 1180).

Sed demono estis origine konceptata de la grekoj kiel bona spirito, laö la esprimo "demono de Sokrato", uzata en tekstoj de Platono.

Kontraste al la orientaj religioj, grekoj atribuis la funkcion de dia mesaûisto al individua sekundara Dio, nome Hermes (= Hermeso) (vd 2492).

Same, latinoj atribuis la funkcion de mesaûisto al Mercurius (= Merkuro), ankaö Dio de la elokventeco, de la vojoj kaj de la komerco.

Pro tio, nek grekoj, nek latinoj, disvolvis la ideon, ke anûeloj estas multaj, en senco de multaj mesaûistoj, kiel okazis en orientaj religioj (mazdeisma aö zoroastrisma, juda, kristana, islama), sed nur dua grada grupo de spiritoj, nomataj demonoj, genioj, nimfoj, feoj kaj feinoj.

4. La tuta afero estas esplorata sub la nomo de anûelologio, kiu estas parto de la kultura historio kaj kultura filozofio.

Tiuj, kiuj supozas esti naiva la kredo pri la ekzisto de la anûeloj, opinias tamen ke la afero estas poezie signifa. Ili konsideras ankaö la anûelojn kiel kulturajn simbolojn, per kiuj kristaliûis la valoroj de la homaro.

Koncerne al kredo kaj ne kredo je anûeloj, troviûas anûelologioj de la kredantoj je anûeloj, - ekzemple de Pseýda Dionizio (inter 495 kaj 535) kaj de Tomaso el Akvino (1225-1274), kiuj precipe okupiûis pri la raciigo de la tuta afero, - kaj anûelologioj de tiuj kiuj nur kulture klarigas la koncernan kredaron.

I - Îu la anûeloj ekzistas?.

5. Pri la ekzisto de la anûeloj estas grava la demando. Kiel pruvi, ke ili ekzistas? Nur poste oni demandu pri ilia naturo, sekso, loko de loûado, hierarkio, funkcio.

Okazas tamen intermiksiûo de la temoj, îar la ekzisto de la anûeloj supozas, ke la menciitaj aliaj aspektoj havu internan koherecon.

Resume, pri la ekzisto de la anûeloj estas du la ûeneralaj tezoj:

- Laö la filozofio, eblas aserti nenion rekte pri la ekzisto de anûeloj.

- Laö la teologio, la kredo pri anûeloj interpretas ilin kiel efektivajn estaëojn, kaj ne kiel simplajn simbolojn.

6. La filozofiaj prikonsideroj, krom nenion pruvi pri la ekzisto de anûeloj, avertas tamen pri la fragileco de tiu kredo.

Principe eblas la spiritoj. Sed la ebleco ankoraö ne estas pruvo, ke ili efektive ekzistas. Cetere, tiu ebleco devas esti kohera kun la filozofio pri religio (vd).

  La studobjekto de anûelologio konsistas precipe en tiu racia diskutado, per kiu filozofiaj kaj teologiaj prikonsideroj provas atingi sisteman racian strukturon por la tuta afero pri anûeloj. Kompreneble, la aötoroj, inter kiuj famas Pseödo-Dionizio kaj Tomaso el Akvino, malakordis inter si.

Do, filozofio pruntedonas al teologio bonan kribrilon. Oni kriblu la konceptojn pri anûelo.

Eble parte la tradiciaj konceptoj pri la anûelo estas konserveblaj. Pri tio temas la demando rilate la naturon de la anûeloj (vd 11).

La resto oni profitu poezie, kiel bele oni faras kun îiuj aliaj mitoj.

7. Ekzistis la kredo pri anûeloj, kaj ankoraö ekzistas, surbaze de la biblia Antikva Testamento (îefe de profetoj), de la skribaëoj de la Nova Testamento, de la konciliaj deklaroj, de la dokumento de aliaj religioj. Por nei ilin, per subtila nova ekzegeza reinterpreto, estas necese forigi la valoron mem de tiuj tekstoj kaj certamaniere la verecon de tiuj religioj. Ne eblas ïanûi la sencon de antikvaj tekstoj nur por solvi enhavajn malfacilaëojn.

Anûeloj estas tre antikva kredo, malgraö la posta evoluo kaj elstarigo de tiuj spiritoj zorgantaj la rilatojn inter Dio kaj homoj. Jam en praaj tempoj de la semidaj mezopotamiaj popoloj de Akado, Ugarito, Babilono, Ninevo, okazas informoj pri tia genro de spiritoj.

Same okazas mencioj pri la anûelo en fruaj tekstoj de la hindeöropaj nacioj, kun elstaro de tiuj el Persio, aý Iranio . En Iranio la kredo pri anûeloj havis novajn transformojn fare de zoroastrismo, religio de la hindeöropanaj persoj. Pro la superrego de persoj la kredo je anûeloj disvolviûis.

La juda semida tradicio pri la anûeloj radikiûas kompreneble unue en Mezopotamio, kies tradicio estas ankoraö pli antikva.

La unua paûo de la Genezo, verkita eble je la 8-a. aö 7-a jarcento a.K., ne mencias la anûelojn okaze de la mondokreado. Tio jam sugestas, ke la doktrino pri anûeloj ne gravis tiutempo, kaj ke øi evoluis post kelka tempo, kaj do en la zoroastrisma kunteksto de la ekspansiita granda imperio de persoj.

Tamen, per la anagogika (vd 0266) ekzegezo oni interpretis la dian eldiron "estu lumo" (Gen 1,3) kiel kreon de la anûeloj. Kiu kredas je anûeloj, tiu metas per tiu anagogika interpreto koheron inter la teksto kaj tiu kredo.

Pro la submeto de la judoj al Babilonio, kaj de tiu îi, en 538 a.K., al persoj, la juda kredo estis kreskeme influata de la zoroastrisma religio rilate la anûelojn. Dum du jarcentoj de persa ûenerala dominacio fariûis vasta miksiûo de la konceptoj. Okaze de la helena konkero, la miksiûo fariûis ankoraö pli vasta. En tiu stato la afero pri la anûeloj eniris funde la postvenintajn religiojn, la kristanan kaj la islamanan.

Koncerne al zoroastrismo mem (vd), ûi preskaö malaperis pro la estonta araba konkero de Iranio (634-641), kun la koncerna altrudo de islamismo al la irananoj. Sed tiu islamismo jam enhavis la kredon pri anûeloj, kun semida tradicio kaj la zoroastrisma. Sekve la anûeloj survivis, malgraö la okazigitaj politikaj kaj religiaj ïanûoj.

Ne eblas nei, ke la kredo pri tiaj spiritoj antaöekzistis la Biblion, kaj ke okazis postaj influoj de la eksterlandaj kredoj sur la bibliaj anûeloj. Pro tiuj kulturaj interagoj kaj antropomorfismaj tendencoj, oni îiam pli insistas, ke la anûeloj estas nur restaëoj de diversaj formoj de la praa politeismo de subevoluintaj popolaj ideologioj.

La raciaj korektaëoj de la teologoj kaj filozofoj pri la tute spirita naturo de la anûeloj malfacile koheras kun la historiaj tekstoj; ili faras el la naturo de la anûeloj ion tute alian. Kompreneble, tio eblas nur en liberalisma ekzegezo. Tio ne eblas en la tradicia kaj fundamentisma ekzegezo, laö kiu la teksto devas esti interpretata laölitere.

Neniu, ja, povas nei, ke tiuj, kiuj verkis la sanktajn tekstojn fakte parolis pri la anûeloj kiel reale ekzistantaj spiritoj, irantaj el unu loko al aliaj, precipe ekde la flanko de Dio, kiel mesaûistoj, al la homoj loûantaj malsupre de îielo, malproksime.

La liberala ekzegezo forigas tiujn antropomorfismajn aspektojn, por savi la ekziston de la anûeloj; sed dum ûi faras tiun operacion, ûi aspektas, aliflanke, sofismeca. Restas do malfacilaëoj por ambaö ekzegezoj, la fundamentisma kaj la liberala.

Post tiu ûenerala prikonsidero pri la teologiaj bazoj de la kredo pri la anûeloj, restas ekzameni la dokumentojn, flanke de îiu religia grupo asertanta la ekziston de tiaj mesaûistaj spiritoj.

8. Enkadre de la kristana katolika teologio, îu pruveblas la ekzisto de anûeloj, per uzo de la tradicio?

La demando havas tiun formon, îar la katolika procedaro en teologiaj pruvoj apogas sin unue sur la vivanta tradicio (vd), principe konsiderata neerarema, kaj kiu troviûas ofte formaligita en Koncilioj kaj en kutima kulto; kompreneble, al tiu formulado de la pruvo aldoniûas la bibliaj tekstoj.

Por la katolikoj, kiuj kredas je tia epistemologia maniero pruvi, per la tradicio, la anûeloj efektive ekzistas kiel realaj estaëoj. Diras la mezepoka IV-a Laterana Koncilio (Romo, 1125):

Dio "per sia tutpova forto samtempe, ekde la komenco de la tempoj kreis ambaö kreitaëojn, la spirita kaj la korpa, tio estas la anûela kaj la monda" (D 428).

La laterana deklaro ripetiûis kaj konfirmiûis en la Koncilio Vatikano I-a, de 1870 (D. 1783; 1804 ks). Cetere, oftas en liturgio, do en la tradicio kaj kulto, la mencio al anûeloj, bonaj kaj malbonaj.

Sed la katolika teologio pri la anûeloj ne estas tamen insista pri la naturo de la anûeloj.

Lastatempe oftas liberalaj interpretoj, kiel jam delonge inter protestantoj. Nuntempe, malgraö la kontestantojn, kreskas la interpreto, ke anûeloj estis nur aparta mita kultura karakterizo de antikvuloj. La tiutempa sukcesa katolica Nova Katekismo (De nieuwe katekismus, 1969), diskonigita kiel Nederlanda Katekismo, praktike silentis pri la anûeloj.

9. Îu per sanktaj skribaëoj de judoj kaj kristanoj - La Biblio - pruveblas la ekzisto de la anûeloj? La grava juda sekto nome sadukeoj, pli atenta al la mosea doktrino, rekte neis la ekziston de anûeloj (La Agoj 23, 8). Îi-rilate, sadukeoj estis kontraö la profetoj, farizeoj, zelotoj, esenoj, kristanoj.

Tiuj aliaj postaj grupoj, tamen, akceptas pliajn tekstojn, kun elstaro de tiuj de la profetoj.

La kristanoj aldonis ankoraö tekstojn nomatajn Nova Testamento. En tiu alia kunteksto, ïajnas evidenta, ke la anûeloj efektive ekzistas, kiel realaj spiritaj estaëoj. Certe pri ekzisto de anûeloj la pli novaj tekstoj kompletigas multe la pli antikvajn.

Jam en Genezo, fundamenta por îiuj formoj de judismo kaj kristanismo, verkita îirkaö la 7-a jarcento a. K., enhavante tradiciojn venintajn ekde Moseo (î 1100 a.K.), estas skribite: "Kaj Li (Dio) elpelis Adamon, kaj lokis antaö la Edena ûardeno la kerubon kaj la turniûantan flaman glavon, por gardi la vojon al la arbo de la vivo" (Gen 3, 24).

Laövorte, la semida kerubo signifas junulo. Oni avertu, ke en Babilonio oni metis statuojn de keruboj îe la pordegoj. Hodiaö foje oni metas, îe pordegoj, skulptitajn hundegojn aö leonojn. La karaktero, do, de la kerubo montras, ke la koncepto pri anûelo, en senco de kerubo, enhavis la elementon de gardisto, same kiel soldato gardas la pordon de palaco, aö hundo gardas domon.

Oni legas en teksto dirite pri la komuna patriarko de judoj kaj araboj:

"Abraham etendis sian manon kaj prenis la tranîilon, por buîi sian filon. Kaj ekvokis al li anûelo de la Eternulo el la îielo, kaj diris Abraham! Abraham!" (Gen 22, 10-11).

Jen klara kredo je la ekzisto de anûelo, kaj kun la funkcio de mesaûisto, almenaö kiam estis verkita la teksto mil jaroj post Abrahamo.

La vivo de Jesuo estas plena je partopreno de la anûeloj, ekde la koncipo anoncita de la anûelo Gabrielo (Lk 1,31), ûis la morto, kiam anûelo sidas en la tombo (Mk 16,5).

Foje Jesuo parolis pri legio de anûeloj, foje pri anûeloj partoprenantaj en la okazintaëo de la mondofino.

Jen aspektoj karakterize zoroastrismaj de Jesuo.

Sed la esprimo "legio de anûeloj" aspektas antropomorfisme influata de la romiaj legioj, kun kiuj estas figure komparataj la anûeloj..

Eblas spekulacii, îu la neoplatona koncepto de Logoso (vd), kiel venanta el Dio, havas similan originon kiel tiun de la anûelo en senco de mesaûisto?

Cetere, tiu koncepto helpis la raciigon de la kristana Triunuo (vd).

10. La islama teologio estas tre dependa de la ekzisto de la anûeloj, îar la Korano estis akceptata kiel diktita de la îefanûelo Gabrielo al profeto Mahometo (î. 570-632).

La islama argumentado por la efektiva ekzisto de anûeloj fariûas per pluraj tekstoj, kaj pri kies revelacio kredas la legantoj de Korano.

II - Pri la naturo de la anûeloj.

11. Tuj elstaras la antropomorfisma aspekto de la anûeloj, kiuj en la pentra¼oj de la artistoj aspektas kiel belaj junuloj, foje kiel grasaj infanetoj.

Sed malbona anûelo estas simboligita per formo nebela, nigra, korna.

Îu anûelo estas seksa aö senseksa? Tiurilate profeto Jesaja (6, 2) priskribis la serafojn supre de la trono de Dio, kiel junulojn kun tri flugilparoj: du flugiloj kovras la vizaûon (pro timo rigardi Dion), du por kovri la piedojn (tiu esprimo signifas eöfemisme, por kovri la sekson), du por flugi.

La keruboj super la Sankta Kesto estas kutime prezentaj, unu vira, la alia virina.

Kiam anûeloj estas prezentataj nude, ili montriøas virsekse karakterizataj.

Tiu elekto de la vira sekso atribuata al la anûeloj certe okazis pro la maskla sento de supereco, sed ankaö pro iom da manikeisma sinteno kontraö la virino en la religiaj medioj.

Oni rimarku, ke la kutima dia triunuo estis - Patro, Patrino, Filo. Poste, ekzemple, îe kristanoj, okazis la evoluo en la senseksan dian triunuon (vd).

Same kontraövirina aspektas la averto de Apostolo Paölo kiu severe ordonis, ke la virinoj devas "kovri la kapon kaöze de la anûeloj" (1Kor 11,10). Tiu averto implicas ke anøeloj estas viraj.

La praa kristano Sankta Justeno asertis, ke la peko de la anûeloj estas seksumi kun la virinoj.

Mezepoke ankoraö oftis la kredo, ke la Diablo, per seksumado kun virinoj, naskis sorîistinojn. Pro tio kohere oni bruligis la sorîistinojn sur la ïtiparo, post kiam ili estis damnitaj de la Sankta Inkvizicio (vd).

12. Îu anûeloj estas spiritaj naturoj? Kiam la antikvaj tekstoj nomas anûelojn per la nomo spirito, tiu vorto estis uzata en ankoraö ne faka senco de nekorpa, kaj pro tio ne multe diras pri la naturo de la anûeloj.

Spirito signifis, kiel spiro kaj blovo. Anûelo estis konceptata kiel io subtila kaj kapabla esti ne videbla, same kiel estis imagataj la dioj ûenerale.

Cetere, antikvuloj konceptis la homan vizaûon kiel dian vizaûon, kaj kiun Dio donis al li, akorde kun la biblia teksto: "Kaj Dio diris: Ni kreu homon laö nia bildo, similan al Ni" (Gen 1, 26).

La antropomorfisma kunteksto (vd 13) elstaras ankaö en la fakto, laö kiu la anûeloj estas en aparta loko îe Dio, kaj ke ili ekde tie agas en funkcio de la homoj, kiel mesaûistoj de Dio kaj protektantoj de la homoj, dum Dio mem restas izole sur digna alto.

En antikva tempo, kiam ne ekzistis facileco de komunikado, la reûoj kaj guberniestroj ofte uzis mesaûistojn por anonci ordonojn. Antropomorfisme la homoj imagis Dion kiel reûon aö guberniestron havantan mesaûiston, tio estas "anûelon" por komuniki al la homoj revelaciojn.

Plibonigaj doktrinoj pri la anûeloj strebas forigi el ili tiajn antropomorfismajn aspektojn, îar ili estas grava malhelpa objeto al ties ekzisto. Jen bazo por interpreti, per liberala ekzegezo, la anûelon nur kiel mesaûo de Dio, anstataö kiel mesaûisto kun mesaûo. Aliflanke, oni avertu ke antikvuloj ne pensis tiel subtile, kaj do, - kiam ili parolis pri anûeloj, ili pensis pri mesaûisto kun mesaûo, kaj ne nur pri mesaûo de Dio.

13. Pri la loko de la anûeloj îe Dio, jen afero ne facile akceptebla enkadre de bona filozofio. Se Dio estas intensive infinita, li ne restas en aparta loko. Nek Dio kreis æielon por iri tien kaj tie loøi. Cetere, se Dio estas infinita, nenio estas kreita flanke de Li, sed æio kreita¼o estas ene de Dio, kaj ne æe Dio.

Kio estas efektive la loko? Nek Dio estas iu afero aparte lokigita, nek oni povas klarigi pri la spirita anûelo, kiamaniere li estu lokigita afero. Se la loko (vd) ne estas io vakua por esti okupata, sed apartenas al korpo mem, kiel interna korpa determino en la spaco, kaj se la anûeloj estas konceptataj nun kiel senkorpaj spiritoj, - oni malkohere demandas, kie estas la loko de la anûeloj.

Îu la anûeloj estis kreataj antaö la mondo? Aö samtempe ke la mondo? Aö post la mondo? Se ili estis kreataj antaö la mondo, tiam ankoraö ne ekzistis korpa determino nomata loko. Se ne eblas ekzisti efektiva vakuo, ili ne havis tian specon de loko por resti.

Kompreneble, se oni imagas, ke la anûeloj mem havas specon da subtila korpo, aö ke la mondo same kiel la anûeloj estis kreitaj kune, aö eî ke la mondo estas eterna, la demando pri la loko de la anûeloj ne prezentas problemon de respondo.

Dio, post la kreo de la korpa mondo, îeestas rekte en tiu korpa mondo îie ajn egale. Ne restas senco, por aserti, ke la anûeloj estas îe Dio, dum la homoj ne estas, kaj ke pro tio ili fariûas mesaûistoj por la dia kontakto kun la malproksimaj homoj.

Tiu falsa kadro elstarigas, tamen, sed nur unuavide, la transcendan altecon de Dio rilate la homon. Jen karaktero de la platona filozofio, îefe de la neoplatona, laö kiu la kontakto inter la transcenda Dio kaj la materia mondo ne povas okazi, se ne pere de mezaj estaëoj.

Kontraö oni avertu, ke la transcenda alteco de Dio rilate la homon ne signifas, ke Dio estas apartigita de la homo per iu distanco. Dio, per la kreo (vd), estas, ekde la ontologia fundamento, intime ligita al îiu individua kreitaëo.

Cetere, la kreo estas konstanta ago tra la tempo; sen tiu konstanta ago de la kreo, la kreitaëo malaperus. Îiu ajn nova ago de la kreitaëo mem, laö kohera skolastika filozofio, estas akompanata de la dia kreo, tio estas de la dia kunhelpo, latine concursus Dei (vd L: 0905). En tiu kadro la mesagisto restas ne necesa kaj sensenca.

Ankaö la mesaûisto, kiel kreita estaëo, estas intime dependa de la Kreinto. Dum la mesaûisto daöras, la Kreinto ne apartiûas de Li; do, dum la mesaûisto iras al la homo, akompanas lin la Kreinto mem, se ne tiu mesaûisto ne povus konservi sian ekziston mem , nek li povus agi por veni, nek povus paroli.

Okazas, ja, paradokso, îar la mesaûisto venas kun tiu, kiu sendis Lin, kaj portata de Li. Estus ja Dio kiel ïoforo de la anûelo!

Estaëoj flanke de Dio kun aspekto de helpantoj povas signifi, ja, mankon de kapablo de Dio mem; fakte, kiel jam klarigite, okazas la kontraöo, precipe pro la intima ontologia ligo inter Li kiel kreinto kaj la kreitaëo.

Tamen, tio ne forigas filozofie la eblecon, ke Dio kreis la anûelojn kiel mesaûistojn. Dio povas libere krei mesaûistojn, kaj elekti esti Li mem la ïoforo de la senditaj mesaûistoj!

La filozofia argumentado estas nur montri, kie estas pli racia kohereco kaj saûo. La resto fariûas per la teologia argumento, kiu devas decidi, îu fakte Dio kreis mesaûistojn, kies ïoforo Li estos, îu Li ne elektis tion.

Îar ne ïajnas administracie pli simpla, ke Dio havu mesaûistojn de Li mem portataj, oni devas postuli al teologo multe pli da firmeco en siaj pruvoj favore de la anûeloj.

Kompreneble, kvankam Dio estas libera elekti multajn formojn, la pli raciaj estas pli facile akcepteblaj. Tiukaze, Dio, anstataö sendi mesaûiston, rekte manifestiûas. Same, anstataö sendi profetojn (vd) aö verkistojn de Sanktaj Skribaëoj de malfacila ekzegezo (vd 1665), Dio rekte povas revelacii sin al la individuoj, îe kiuj Li jam estas.

Cetere, kiel jam avertite, oni malbone konceptas la dian transcendecon, kiam tiu transcendeco estas imagata per spaca distanco. La apokalipsa imago pri la mondo situigas la îielon supre, kiel origina loûejo de Dio, kaj el kie estas sendataj la anûeloj.

En la malsupro estas la abismo, destinita al malbonuloj.

Alia estas la korekta nocio pri la astronomia spaco, tute alia ol tiu de la pasinta mondrigardo kaj koncerna eskatologio (vd 1942).

14. Mesaûo per la plej malfacila formo. La elekto paroli pere de anûeloj kaj profetoj fariûas ne nur ontologie malpli kohera, sed ankaö tre malfacila koncerne la sukceson.

Kiu havas vizion de anûelo, tiu bezonas unue informi sin pri la aötenteco de la vizio kaj pri la sincereco de la alparolanto, îar li povas esti bona anûelo, sed ankaö false bona. Same, kiu trovas iun dirantan sin profeton de Dio, tiu devas prudente ekzameni la legitimitecon de tiu alparolanto diranta sin esti profeto.

Se tiu alparolanto verkis libron, - ekzemple, Jeremio, Johano, aö Mahometo, - la alparolata devas informi sin pri la legitimeco de tia sankta skribaëo. Tiuj homoj jam mortis, por ke oni demandu ilin, kaj mortis la atestantoj.

Koncerne al anûeloj, ili jam ne reaperas, por ke mi alparolu rekte al ili, kaj ankaö mortis la antikvaj atestantoj al kiuj oni asertas, ke ili transdonis mesaûon. Cetere, mi ne scias, îu la viziuloj estis epilepsiuloj, îu ili havis aliajn psikajn anormalaëojn, æu ili estas anormalaj viziuloj.

Nu, estas konate, ke tiaj skribaëoj estas malfacilaj dokumentoj, verkitaj en naciaj lingvoj, foje en antikva kunteksto, foje nur legeblaj en tradukoj, pri kies fidindeco oni malmulte scias.

Lingvoj ne estas semantike stabilaj, kun vortoj kies signifo ïanûiûas. Se la revelacio estus almenaö en planita stabila lingvo, ekzemple en Esperanto, ankaö tiam la malfacilaëoj restus.

Samaj malfacilaëoj de pruvo okazas, se grupo prezentas sin kolektive, en formo nomata Eklezio, asertanta sin mem kiel portanta la veron.

Certe ne estas facila tasko por la religiaj organizaëoj pruvi sin mem kiel reprezentantojn de Dio, se Dio ne rekte parolas al mi pri tio.

Oni scias per la historio, ke tiaj grupoj estas multaj, kaj ke neniu sukcesis ricevi la absolutan akcepton de la homaro.

Fine, la filozofio povas demandi pri la bezono de Dio sendi mesaûon, îu per mesaûistoj (anûelo, profeto, sankta skribsaëo, Eklezio), îu rekte al îiu individuo.

Sendi mesaûistoj, jen afero eble ne necesa en mondo sufiîe bone kreita.

Deismo (vd 1076) estas tiu doktrino, kiu opinias, ke Dio, ekde la momento, kiam Li kreas, Li jam kreas sufiîe bone, por ke ne estu necesaj aldonaj mirakloj kaj revelacioj.

Ne eblas tamen rekte forigi la miraklojn kaj revelaciojn, fareblaj pere de Dio mem, aö de Dio pere de anûeloj kaj aliaj aranûoj. La deisma prikonsidero avertas almenaý, ke, por akcepti ion teologian ekster la deisma vidpunkto, estas necese klaraj pruvoj.

15. Plureco de la anûeloj en plurajn individuojn kaj hierarkiajn rangojn estas karakteriza de îiuj kredoj, kaj en îiuj tio fariûas antropomorfisme.

En la sama starpunkto estas la distingo inter bonaj anûeloj kaj malbonaj, laö la vidpunkto, îu ili faras al homoj la bonon kaj la malbonon, tiel same kiel la homoj mem faras unuj al la aliaj la bonon kaj la malbonon

En la juda religio la divido en bonajn kaj malbonajn anûelojn oftiûis poste, kiam okazis la kontakto kun la zoroastra religio. Jen ekstera influo transdonita ankaö al kristanismo. Jesuo mem estis prezentata kiel kontaktita de la diablo, kiu tentis lin.

La dualisma zoroastrisma distingo inter bono (Dio) kaj malbono (Arimano, kontraöa malbona principo), kiel kontraöaj realaëoj akcentis la distingon inter bonaj kaj malbonaj anûeloj. Tiu distingo ne okazas tiel draste en okcidenta homera religio, kies demonoj povus foje helpi aö malhelpi la homojn, sed ne estis radikale dividitaj kiel la spiritoj de la persa religio.

Ekde la konkero de Babilonio (538 a.K.), fare de la persa Kiro, kaj integriûo de la judoj en la vasta persa imperio, la juda religio estis influata de la zoroastrisma religio, kies dian tronon gardis anûeloj. Ekde tiam disvolviûis la doktrino pri du apartaj spiritoj, bonaj kaj malbonaj.

Judoj, kaj poste ankaö pluraj kristanoj, kultivis la ideon, ke la paganaj dioj fakte ekzistas, sed kiel malbonaj spiritoj. En tiu kunteksto, îiuj grekaj demonoj fariøis malbonaj spiritoj.

Satano (vd), kiu en semida lingvo signifas kontraýulo, estas konsiderata îefo de la malbonaj spiritoj. Al Beelzebuo, dio adorata de filiïtoj, faris konsulton la israela reûo Okozias (4 Rs 1, 2 ks). Estas Beelzebuo nomo uzata en la Nova Testamento por signifi la demonon (Mt. 10, 25; 12, 24; Mk 3, 22; Lk 11, 15). La doktrino pri anûeloj kontraste kun la demonoj profunde eniris la judan, kristanan kaj islamanan religiojn.

Sub la eskatologia aspekto, je la fino de la mondo partoprenos bonaj kaj malbonaj anûeloj. Kelkaj el la unuaj kristanaj verkistoj, kiel Origeno (De principiis, II,9; III,5-6) kredas, ke, je la fina apokastazo (vd), ankaý la malbonaj anûeloj revenos al bono; sed la plimulto, precipe ekde Aýgusteno (De civ. Dei, XI kaj XII; Comm. litt. en., I, 1-5) kredas je la eterna damno de la malbonaj anûeloj. Tiu eterna malboneco, same kiel tiu de la eterne damnitaj homoj al Infero, montriûas kiel io surprize statika, kontraste kun la dinamikeco de la kosma kaj spirita naturo.

Helpe de la filozofio, disvolviûis la koncepto de la spirito mem de tiuj estaëoj. La demando pri la naturo de anûeloj postulis filozofiajn nociojn pri la spirito kaj pri la inteligenteco, kun la sekva evoluo de la filozofiaj konceptoj mem.

La spekulacio prezentas kutime la anûelojn kiel purajn spiritojn kaj pli inteligentajn ol la homo. Pro tiu supozo, oni devis klarigi kiamaniere la anûeloj kapablus aperi kun korpa aspekto al homoj kaj kiel ili povus koni materiajn objektojn sen sensaj organoj.

Kiom da anûeloj ekzistas? Jesuo mem asertis, ke, se Li petus al lia Patro, Li "tuj liveros al mi pli ol dek du legiojn da anûeloj" (Mt 26,53); do preskaý cent mil!

Îu ili estas multaj ene de sama speco, aý nur unu en æiu speco?

Tomaso el Akvino (1225-1274), kiu reprenis la aristotelan doktrinon de la materio kiel bazon de la multobligo ene de la sama speco, ne povis akcepti pro tio la samspecan numeran multobligon; por li, îiu anûelo apartenas al alia speco. Eî se tiu spekulacio fariûis pri dubaj estaëoj, ili estis almenaý okazaëo por lertigi la menson per filozofiaëoj.

16. Pri la hierarkio de la anûeloj ne estas klaraj la informoj, sed sufiîaj por spekulacii, kaj kiuj servis kiel bazon al la klasado prezentita de la Pseöda Dionizio (La æiela hierarkio, IV-X).

Principe, okazas îiam la ûenerala divido en bonajn kaj malbonajn anûelojn, tiel same kiel la aliaj dioj, foje farantaj la bonon, foje la malbonon. Dioj aperas al homoj, tiel same ankaö aperas foje la anûeloj, foje la diabloj. Paganaj dioj havas hierarkion, kun îefa Dio; tiel same, en la kristana Triunuo estas îefa Dio, la Patro.

Okazas hierarkio ankaö îe la anûeloj, entute naý gradoj, diritaj äoroj:

anûeloj,

arkianûeloj (1 Tes 4, 16),

princoj (Kol 1, 16),

potencoj (Kol 1, 16; 1 Ptr 3, 22),

virtoj (1 Pet 3, 22),

dominantoj (Kol 1, 16),

tronoj (Kol 1, 16),

keruboj (Gen. 3,24; Eclo 49, 10; Ez, 10, 1-22),

serafoj (Is 6, 2.6).

Sed laö aliaj vidpunktoj ankaö divideblas la anûeloj. Post la dualisma zoroastrisma influo, elstariûas la ûenerala divido en bonajn kaj malbonajn anûelojn.

Kun iom da simileco, la dioj de aliaj religioj estas, foje la malbonon. Dioj aperas al homoj, tiel same ankaö aperas foje la anûeloj, foje la diabloj. Paganaj dioj havas hierarkion, kun îefa Dio. Tiel same, en la kristana Triunuo estas îefa Dio, la Patro, el kiu devenas la Filo (aö Logoso) kaj la Sankta Spirito.

Kompreneble, estas diferencoj inter homeraj dioj kaj anûeloj, sed po îiu diferenco okazas kelkaj similaëoj. Bonaj anûeloj estas konstante bonaj; malbonaj anûeloj jam estis bonaj, nun ili persiste restas malbonaj.

17. Anûeloj kiel gardistoj kaj protektantoj. Krom la ûenerala karaktero de la angêloj kiel ambasadoroj senditaj de Dio al homoj, tiu karaktero estas, laö la bibliaj rakontoj, tre multspecaj.

Pro la kredo je la granda nombro de anûeloj, fariûis facile imagi la îeeston de la anûeloj, bonaj kaj malbonaj, en îiuj cirkonstancoj de la homa vivo.

Anûelo protektas homojn kolektive, tio estas, naciojn (Dan 4, 10-20; 10,10. 13. 20. 21; La Agoj 16, 6).

Mikaelo estas la aparta arkonto de juda nacio. Anûelo gvidas la popolon de Israelo (Hebr 12, 22; Nom 20, 16). Dio promesis sendi anûelojn por la elektita popolo (Eliro 23,20; 33,2). Li sendis anûelon por malpermesi Balaaon malbeni Israelon (Nom 22, 22), kaj sendis alian al Joïuo (Jos 5,13-14).

Sed al multaj individue, anûelo anoncis la dian volon, instruis, konsolis (Ps. 103, 20; Mt 4, 11; 13, 49; 26, 53). Anûeloj helpis tiujn, kiuj timis Dion (Ps. 33,8; 91, 11; Bar 6,6).

Bonaj anûeloj estas sendataj ankaö por praktiki kruelaëojn. Ekzemple, favore de unu popolo kontraö aliaj: anûelo mortigis la plejaûajn filojn de la egiptanoj (Eliro 11,5); detruis la asirijojn (4 Reûoj, 19,35); anûelo gvidis la armeon de Makabeoj (2 Mak 11, 6-11), kaj punis Heliodoron (2 Mak 3, 24-27). Anûelo punis Davidon (2 Sam 24,26).

Sekve de tiaj epizodoj, oftiûis tra la tempo aliaj rakontoj, precipe mezepoke, pri helpo de anûeloj dum militoj, îefe de krucmilitoj kontraý islamanoj.

Anûelo avertis la popolon (Jz 5, 13-14), gvidis Jedeanon (Jz 6, 11-40; 7, 1-7), anoncis al ïafistoj la naskiûon de Jesuo (Lk 2, 9-15).

Anûeloj protektas homojn ankaý individue (Mt 18, 10), ekzemple al la patrino de Samsono (Jz 13, 3-21), al Zakario (Zac 2, 6), al Agar (Gen 16, 7), al Abrahamo (Gen 18; 22, 11), al Loth (Gen 19), al Jakobo (Gen. 28, 12), al Elias (3 Rs 19, 5), al tri junuloj (Dan 3, 49), al Daniel (Dan 6, 22), al Tobias (Tob 5, 6-22), al Eýnuko de reûino (At 8,26), al Kornelio (Akt 10, 3; 11, 13), al Petro en malliberejo (Akt 10, 19), al malsanuloj (Jo 5, 4).

Gvidis al Elias (3 Rs 19, 5; 4 Rs l, 3-15).

Anûelo klarigis viziojn (Dan 8, 16; 9, 21; 10, 5.10. 16).

Anûelo akompanas familiajn aferojn: aperas al Josefo (Mt 1, 20; 2, 13-19), al Zakarias (Lk 1, 11. 19 ks), al Maria (Lk 1, 26-38), al Jesuo mem dum la agonio (Lk 22, 43), al disîiploj post lia reviviûo (Mt 28, 2) kaj post lia îieliro (Akt 1, 10). Anûelo ankaý aperis al apostolo Paýlo (Agoj, 27, 23).

Tamen en neniu teksto oni trovas apogon por aserti, ke îe îiu individua homo estas aparta gardanta anûelo.

Estus ja bezone granda stoko da anûeloj, por ke îiu novnaskita homo ricevu individuan anûelan gardiston. Nun en la terglobo ili jam estus pluraj miliardoj da homoj.

18. Demonoj (vd 1121). Pri la malbonaj anûeloj estas dirite, ke ili aperas al la homoj, foje en formo de serpento aý de sovaûa virkapro (Gen 3, 13; Is 34,14).

Foje demonoj prenas posede homojn, kiuj ekde tiam sinteniûas freneze.

  Demonoj vivas foje grupe kaj en dezertaj lokoj (Mt 4, 1-; Lk 11, 26).

Jesuo estas prezentata kiel efika forpelanto de demonoj (Mt 8, 16.31; 9, 33; 17, 17: Lk 4, 35; 8, 2. 28; 9, 43. 13, 11; Mk 5, 1-17; 9, 16-26).

Ankaý disîiploj de Jesuo estas dirataj kapablaj kontroli la diablojn (Lc 10, 17; Akt 5, 16; 8, 17: 16, 18).

Tiel same la Katolika Eklezio atribuas al la pastroj, sianome, tio estas oficiale, la kapablon forpeli diablojn, kaj atribuas al la benita akvo la saman povon.

Se anûeloj fakte ekzistas, - îu bonaj, îu malbonaj, - oni demandu, îu ili ankaö legas tion, kion oni skribas pri ilia naturo?

Îu Dio estas bona patro, se Li sendas al la mondo diablojn por tenti nin homojn? Radikalaj defendantoj je la dia libereco elekti mesaûistojn, - eî se tiuj mesaûistoj falsigas la mesaûon, - diras jes! Kaj ke Dio estas bona ankaö en tiu kazo.

Sed fakte, tio jam aspektas restaëo de la homa tendenco al dualismaj ideoj, kiuj prosperis precipe en irana pasinta zoroastrismo, kaj poste en kristanismo kaj islamismo.

  Denove oni povas averti, ke ankaö tiun paradokson Dio povis esti elektinta, - bonajn anûelojn por helpi, malbonajn por malhelpi.

Tamen, des pli da manko de racieco de tiaj formoj de religio, des pli klaraj devas esti la teologiaj pruvoj prezentataj de la predikistoj pri helpantaj kaj malhelpantaj anûeloj.

19. En eskatologiaj okazaëoj îeestos la anûeloj. Por la juûo je la spektakla mondfino, anûeloj alvokos la homojn kaj venos kun Jesuo por juûi, metante la bonulojn en la îielon, la aliajn en la inferon (Mt 16, 27; 2Tes 1,17). Sed nun ili ne konas la tagon kiam tio okazos (Mk 13, 22).

Apokalipso (vd 0427), temanta pri eskatologiaj venontaëoj, estis revelaciita al Johano fare de anûelo (Apk 1, 1; 19, 10; 22, 8). Eble, tamen, Apokalipso kiel libro apartenas al fikcia ûenro, sed enkadre de la tiutempaj kredoj, kaj do supozante la efektivan îeeston de anûeloj je la mondfino.

E. Pauli.

ANHIPOTEMO (N). 0311.

A: anhypotheticous. F: anhypothétique. G: anhyphothetisch. H: anipotético. I: anipotètico. P: anipotético. R:

 anhipotem

Substantiva radiko. Vortformoj: anhipotemo (anhipotezo), anhipotema (anhipoteza).

2. Anhipotemo estas la kontraöo de tio, kio dependas de bazo. Ekzemple, io absoluta ekzistanto, tio estas, sen komenco por ekde tiam daýri, îar ekde îiam ekzistas.

La anhipotemeco povas okazi æiu rilate, kaj do laý æiuj vidpunktoj. Ekzemple, la intensiva infiniteco estas îiurilata anhipotemo; Dio estas tiel konceptata, do kiel infinita en æiu ajn senco. Estas Dio la absoluta anhipotemo.

Povas anhipotemo okazi nur en aparta vidpunkto, kaj do ne æiurilate. Jen la infiniteco en unu nura aspekto, kiel matematika infiniteco de linio. Jen ekzemplo de nur unudirekta anhipotemo.

En logiko la plej fama anhipotemo estas la principo de ne-kontraýdiro, kiu regas absolute îiujn principojn kaj ne estas regata de neniu alia principo.

Tamen, unuavide, laýforme, principo de kontraýdiro ïajnas esti dependa de la ento, el kies analizo ûi rezultas. Sed tio fakte ne okazas, îar ontologie principo de kontraýdiro inkluzivas, sendepende de la formulado, la enton mem, laýjene: la ento, dum ûi estas, ne povas samtempe neesti ento.

3. Historie, jam la eleanoj demandis pri la anhipotemo. Sed pli konscie tiu problemo estis enkondukita de Platono, per la tri eternaj aferoj: eternaj ideoj (forma kaýzo), eterna demiurgo (efika kaýzo), eterna materio (materia kaýzo). Platono celis ekzameni la fundamenton de la ideoj kaj matematikaj nocioj, kaj provis solvi ion enkadre de la eternaj arketipoj kaj realaj ideoj (Resp., VI. 510 b 7 - 511 b 6).