ANIMALAJ SPIRITOJ. 0312.

A: animal soul. F: esprits animaux. G: H: espiritus animales. I: P: espíritos animais. R:

  1. Kiel erudicia esprimo, animala spirito ekvivalentas al animala animo, sen inkluzivo de la racieco.

2. La famaj priskriboj de la medicinisto Galeno (129-200 p.K.) distingas tri humorojn, la naturaj, la vitalaj, la animalaj spiritoj.

La funkcio de la animalaj spiritoj estas, laý Galeno, la trasendo de sensacoj kaj volaj movoj.

Kiel sciate, la doktrinoj de Galeno influis ûis la komenco de la moderna epoko.

3. La antaýsokrataj joniaj filozofoj kaj atomistoj interpretis la homan animon tiel same kiel la animalan, ambaý kiel materiajn.

Animo estus nur pli subtila materio. La animala spirito estus la tuta psika realo.

4. Platono radikale dividis la animon en tri partojn. La supera, tute racia, kaj situanta en la cerbo, antaýekzistas al homa vivo; la dua kaj la tria, karakterize sensaj, situantaj respektive en la brusto kaj en la intestoj, estas materiaj kaj mortemaj. Animaloj havas tiujn mortemajn animojn.

Aristotelo reduktis la tri platonajn animojn al pli da unueco kaj aplikis al ili la hilemorfisman teorion, per kiu la animo funkcias kiel formo de la materia korpo.

5. La renesanca Bernardino Telesio (1509-1588) reprenis la doktrinon pri la animala spirito. Li estis en kunteksto de platona filozofio kaj universala animismo, kaj samtempa ekzisto de intelekta substanco rekte kreita de Dio kaj enmetita en la homon (De rerum naturae, V, 2, de 1565).

Aparta substanco rilate la korpon kaj ankaý el korpa naturo, produktata el la spermo, tiu animala spirito estas principo ne nur de la sensa vivo, ankaý de la intelekta kaj morala (V, 10).

6. En kartezia radikala dualisma kunteksto, animala spirito, prefere uzata plurale, - animalaj spiritoj, - signifas la malsuperan animon, flanke de la supera.

En la esprimo animala spirito, la vorto spirito (vd) estas sub la etimologia influo, laý kiu spirito signifas blovo, spiro.

Platonanoj kaj kartezianoj distingis inter la supera homa animo kaj la malsupera animala animo. La homa spirito estus tute nemateria, kaj la animala estus materia, kapabla morti.

Kartezio (1596-1650), kiu proponis, simile al Platono, la ekziston de animo tute aparta rilate la korpon, aldone akceptis la galenan doktrinon pri la animalaj spiritoj.

La animala vivo estas nur mekanika movo, speco de materia blovo eliranta la bruston en direkto de la cerbo.

"Kaj fine, la partoj de tiu i sango kaj la pli agititaj kaj pli vivaj, portataj al cerebro per la arterioj kiuj venas el la koro.... konsistas el io kiel aero, aý vento tre subtila, kiun oni nomas animalaj spiritoj" (La description du corps humain, A. Tan., XI, p. 227).

Kartezio mencias la animalajn spiritojn kiel materiaj elementoj fluantaj en la sango kaj histoj. Pere de tiuj elementoj li prezentis mekanikisman interpreton de la animala vivo (vd 0331-3).

7. Tiel same la angla empiriisto Francis Bacon (161-1626):

"La sensa animo, aý animo de la bestoj, devas esti konsiderataj klare kiel materian substancon, maldensigita per la varmo kaj farita nevidebla; mi volas diri blovon kompostita el la esenco de fajro kaj de aero.... enmetita en la korpon, kaj, en la superaj animaloj, metita îefe en la kapo; kiu trakuras la nervojn, subtenita kaj riparita de la spirita sango de la arterioj, tiel kiel Bernardino Telesio kaj ties disîiplo Aýgusteno Donio doktrinis iamaniere, kaj ne sen utileco....

En la bestoj estas ties îefa animo, kaj ties korpo estas ûia instrumento: en la homo, tamen, estas instrumento de la racia animo tiamaniere, ke oni povus nomi ûin prefere spirito, ol animo" (Historia vitae et mortis, ed. Ellis, II, 213-215).

8. La moderna scienco montris, ke tra la nervoj (vd) iras elektra kurento, okazigata de kemia malekvilibro de proteinoj. Tiu fenomeno fakte estas materia. Sed, samtempe, okazas psikaj fenomenoj, kies efikoj okazas konscie en la cerbo. Eble tra la nerva kurento venas nur mekanikaj fenomenoj.

Ankaý per la sanga fluo iras rapide kemiaj elementoj, inter alie hormonoj, kiuj dissendas efikojn. La nivelo de tiuj efikoj estas materia. Sed, samtempe povas okazi psikaj fenomenoj, kiuj estas specife aliaj.

Komparaj studoj pri la homo kaj la aliaj animaloj montris, ke îiuj ili estas multe pli proksimaj ol oni antaýe sciis. Pro tio, la radikala distingo inter homa animo kaj animala animo devas esti rigardata kun prudenteco.

Eble la diverseco de la korpaj kondiîoj kaýzas la diversecon en la aktualigo de potencialoj principe la samaj.

Homo reagas malsame en la infaneco, en la adolteco, en la maljuneco pro organismaj diferencoj.

Tiel malsame reagas malsamaj animaloj, kvankam ili povas esti potenciale la samaj. Diferenco inter homoj kaj aliaj animaloj povas esti nur laö la grada konscio.

La longa historia evoluo de la vivo ïajnas montri, ke en la fundamento de îiu vivantoj estas la sama komuna naturo. Sed, nur objektivaj testoj pruvos la monisman hipotezon. Kaj post tiu testo estos definitive decidatata, îu veras la antikva sugesto pri la animalaj spiritoj.

E. Pauli.

ANIMALO (+). 0313

  1. Etimologie, animalo devenas el la latina animal, kiu havas la saman radikon de anima (= animo), kun la fundamenta signifo de blovo. La koresponda greka estas ánemos (= vento). El la greka venas la kutima scienca vortero zo- uzata kun la signifo animalo, kaj la vortkomenco bio-, ekvivalenta al vivo.

Substantiva radiko. Vortformoj: animalo, animala, animaleco.

2. Animalo estas psike viva estaëo. Ekzemple, bovo, îevalo, homo. Estas ja animalo nomo komuna por homo kaj besto, kontraste kun planto kaj ne vivuloj ûenerale.

Per elipso animalo estas dirite pri animaloj, kiuj ne estas la homo. Pro tio animalo kaj animaleco povas signifi aîe tiun kvaliton ne specife homa, per kiu animalo agas (laýsupoze) sen la inteligenteco kaj de la koncernaj avantaûoj plibone gvidi siajn agojn.

Filozofio pri eduko elstarigas, ke homoj celu antaý îio esti homoj, do ne nur kun la disvolviûo de animalecaj kvalitoj.

3. Doktrino - monismo, aö dualismo? La kutima plimulto, - la dualistoj, - supozas, ke animalo estas specifa estaëo, kies specifeco estas la psikismo, kontraste al korpoj, tiuj îi nur kun mekanikaj fortoj. Kontraö, aliaj asertas, ke la animaloj estas nur pli kompleksaj maïinoj. Jen la mekanikisma monismo.

Sed, inverse, eblas nei la specifecon rilate la aliajn estaëojn, avertante ke îiuj estaëoj estas vivaj kaj psikismaj, do ankaö tiuj, kiuj ïajne nur havas mekanikajn movojn.

Kiu parolas pri vivo, ordinare pensas, ke vivas tio, kio memmoviûas. Sed tio estas supraëa maniero koncepti la vivon.

Se oni difinas la vivon kiel imanenta ago (aö interna ago), tiu psikismo ne necese havas eksterajn manifestiûojn. Do la tuta realo, ûis la plej malproksimaj estaëoj de la vasta kosmo, povas esti viva, sen ke tio manifestiûu per movoj.

4. Kiel psikismo influas la mekanikajn movojn, estas afero ne klara.

Aö okazas nur paralelismo inter psiko kaj korpo, kiel pensis Leibniz, jen radikala dualismo, nomata antaömetata harmonio, fare de la Kreinto. Aö ekzistas nekonata kaöza interrilato inter tiu du tre malsamaj substancoj.

Eble, mekanikismo kaj psikismo estas propraëo de la sama realo. Jen monismo prezentata kiel solvo de du specifaj fenomenoj en interago.

Sed por unuj, - kiel en spiritualisma materiismo - egalvaloras la psiko kaj la korpo.

Por aliaj valoras îefe, aö unu el la elementoj, aö la alia. En la kazo de monisma materiismo, la reduktado fariûas îefe la korpo, al kiu apartenas la psikismaj fenomenoj;. En la alia kazo de spiritualisma monismo, la reduktado fariûas al psiko, al kiu reduktiûas la korpaj fenomenoj.

Kiu rajtas? Ordinare la tendenco je anûelismo (vd 0308) favoras la dualisman interpreton, kiu distanciigas la spacon inter homo kaj la aliaj animaloj.

5. Kun iom da prudenteco, eblas inkluzivi la vorton potencialo, por aserti, ke îiu korpo potenciale agas mekanike, kaj potenciale agas psikisme.

La mekanika potencialo agas per movo.

La psika potencialo agas per informo.

Kelkaj estaëoj havas aktualan movon, sed ne informas eksteren, kvankam eble havantaj internan psikismon.

Plantoj, kvankam diritaj vivaj, ne montras per eksteraj manifestacioj havi psikismon; tamen, tio ne signifas, ke ili ne havu internan psikismon. Almenaö ili ne havas eksteran aktualigitan psikismon.

Per la psika funkcio animaloj kapablas koni kaj apetenci. Kiel sama genro, plantoj, animaloj, inkluzive homoj havas komunajn vegetajn funkciojn, per kiuj fariûas la nutriûo, kreskiûo kaj reproduktiûo. Kapablo moviûi ne estas rekte kvalito de la animaloj; sed la kono ebligas al animaloj pli facile movi sin.

6. Estas ja en psikismo (vd) la specifa karakterizo de la animalo. Psikismo estas antaý îio konkapablo. Siavice, konkapablo estas tiu fenomeno, per kiu estulo povas atenti la objektojn. Tiu intencionaleco (vd) estas aparta avantaûo, per kiu kompreneble la konanto rilatas al la objektoj.

Cetere, konkapablo kunportas aliajn avantaûojn, inter kiuj elstaras la kapablon, per la kono, gvidi la impulsojn kaj agi per antaýkonataj celoj. Psikismo estas do, ne nur kona kontemplado, sed ankaý mekanikaj agoj gvidataj.

Kontraste, vegetala vivo ne havas la konon por atenti objektojn, nek por gvidi siajn movojn. La vegetalaj movoj restas do pli simplaj, eble nur laý la evoluo de fiziko-kemiaj reagoj.

Kvankam tiu difino pri la teoria diferenco inter planto kaj animalo, surbaze de la psikismo, tio ne okazas îiam en la praktiko. Malfacile oni distingas inter si la malsuperajn ïtupojn de la animala vivo kaj la superajn formojn de planto.

Tiu malfacilo ankaý okazas rilate la individuajn îelojn de la animala korpo. Ne facile oni malkovras la psikan vivon de haöta îelo. Tiel same, estas preskaý neperceptebla la psikeco de spermatozooj kaj de ovolo.

Nur en nervaj histoj la psikeco estas pli facile perceptebla. Gravas, ke okazas en ambaý la îelo, en la vegetalo kaj en la animalo. Tio povas signifi, ke la îelo estas specifa de la vegetalo, kaj ke la specifeco de la animaleco situas en io nova elemento, per kiu la animala îelo specifiûas kiel kapabla je psikaj fenomenoj.

Eblas spekulacii, ke la vegetala îelo enhavas la potencialon ankoraý ne aktualigita ekfunkcii psike. La diferencoj inter vegetalo kaj psika animalo ne estus en la potencialo, sed nur en la aktualigo.

7. Kiel antaöpredikamento. En la kadro de la kvin predikatmanieroj (vd), animalo estas genro (vd 2417), kontraste al speco, diferenco, propraëo, akcidenco.

Predikatmanieroj, aö antaöpredikamentoj, estas la kvin manieroj laö kio univoka nocio povas esti atribuata al predikamento (aö kategorio).

Animalo, kiel genro, direblas pri la homo kaj pri la besto sub la sama vidpunkto. Ekzemple, homo estas animalo pro la sama motivo, ke la besto estas animalo.

Kutime estas dirite, ke la specifa diferenco (vd 1211), inter homo kaj besto situas en la inteligenteco, propra nur de la homo.

Tiusence okazus esence du specifaj formoj de psikismo, la senca kaj la inteligenteca. Îu tiu diferenco estas nur en la aktualigo de la inteligenteco, kiu estas aktuala en la homo, kaj nur potenciala en la bestoj?

8. La akcepto de la animala specifeco ekde la fundamento, rilate al la aliaj estaëoj, kreas malfacilaëojn por la teorio de la animala evoluo. Se estas specifa diferenco inter animalo kaj la aliaj estaëoj, ne eblas la transiro el unu al alia. Pro tio, kelkaj elpensas la dian intervenon.

Oni ne scias certe, îu la bestoj havas iom da potenciala inteligenteco, îu ne. Eble îiuj estaëoj havas la saman potencialon, kaj tiam ne estas necesa la dia interveno, per konstantaj mirakloj. La diferenco inter îiuj estaëoj nur okazus per la aktualigo, aý emerøo (vd 1740), okazinta pli granda en unuj, precipe en la homoj, kaj malpligranda en aliaj.

Same, inter la homoj la potencialo de inteligenteco eble estas egala en îiuj; la diferenco, per kiu unuj estas pli inteligentaj, aliaj malpli, foje stultuloj, aý infanoj, estus nur diferenco de aktualigo, dependa de adekvataj organoj.

Laö arkestetismo (vd 0498) la organoj aperas poste, kaj estas kondiîo de manifestiûo de la fundamenta vivo.

Se oni akceptas, ke estas nur grada diferenco de evoluo de io potenciale egala, pli facile eksplikiûas la evoluo, kiu fakte okazis tra la jarmiloj.

La kontraýa hipotezo de la specifa diferenco inter besto kaj homo ne klarigus la evoluon de unu en alian; estus necese aparta kaýzo, kiu kreus la specifan diferencon.

Postuli apartan kaýzon estas io pli komplika, nerekomendinda, kiam eblas pli simpla solvo, same kiel pri la vivo ûenerale per la hipotezo de la abiogenezo (vd 0014).

La grada diferenco de inteligenteco de la animaloj povas esti okazigata per diferenco en la sistemo de atento.

Se la atento de la animaloj restas direktataj nur al kelkaj aferoj, ne al pluraj, tiu inteligenteco, kvankam lerta en malmultaj, simple ne montriûas en multaj, kiel okazas en la homa inteligenteco.

Oni povas montri ankaý, ke inter homoj tre varias la inteligenteco nur pro diferenco de atenteco. Kelkaj homoj estas tre atentaj al eksteraëoj, dum aliaj al interno; nur pro tio montriûas granda diferenco.

Aliaj diferencoj okazas pro atento de unuj al matematikaj rilatoj, dum aliaj estas atentaj, aý al artoj, aý al teknikoj; denove, en îiuj formoj de inteligenteco oni povas subdividi la apartajn atentojn.

Certe la grada diferenco de atento havas internajn kaýzojn. Principe, kelkaj dependas de fizikaj kondiîoj, situantaj en malsama organa strukturo. Tio klare okazas en diferencoj de aûo, per kiu plenaûulo estas pli inteligenta ol unutaga infano. Per io tiaspeca diferenciûas normalaj homoj kaj stultuloj.

Oni scias, ke dum la embria kreskado de îiu individuo ripetiûas la historio de la animala evoluo tra la jarmiloj. Embrie, estas similaj animaloj, kiuj post la plena kreskado diferenciûas inter si.

Tiu fenomeno sugestas, ke la diferenco inter animaloj kaj homoj estas grada, ne specifa. Ekde la sama potencialo en aktualiûo, la ïancoj, pro eksteraj kaözoj, povas esti pli grandaj por unuj, malpli grandaj por aliaj. En la estonto tiuj ïancoj montriûos denove en aliaj diferencoj.

ANIMIÛO. 0314.

A:animation. F: animation. G: Beseelung. H: animación. I: animazione. P: animação. R:

  1. Animiûo estas la fenomeno de korpo ekkomenciûanta vivi. En tiu vasta senco, animiûo estas dirata de iu ajn korpa estaëo ekfariûanta viva. Tiusence direblas ne nur homa animiûo, sed ankaö animala animiûo. Estas do animiûo la momento kiam oni konstatas, ke io supera ekfunfunkciiûas en korpo, kiu antaöe havis nur fizikajn manifestiûojn. Sekve viva korpo, per la animiûo, fariûis specife diferenca rilate la aliajn korpojn fenomenojn.

En pli strikta senco, animiûo estas dirata pri la momento, kiam homa feto fariûas specife racia estaëo.

2. La demando pri la naturo mem de animiûo estas dependa de pluraj antaösupozoj, precipe tri:

Se en la fenomeno de ekkomenciûanta vivo okazas kreo de io tute nova (fare ekzemple de Dio), kaj se inverse nur okazas ekvekiûo de antaöekzistantaj fortoj, psikaj kaj raciaj, - la animiûo en unu kazo kaj en alia ne estas la sama fenomeno.

Se la antaösupozo estas, ke homo havas racian animon, kaj ke la aliaj animaloj ne estas raciaj, - la animiûo en unu kazo ne okazas same kiel en la alia.

Se la naturo estas konceptata dualisme, kun animo kaj korpo konceptaj kiel aparta substancaj principoj, aö se inverse, la naturo estas konceptata monisme, kun fizikaj fenomenoj kaj psikaj fenomenoj kiel funkcioj de la sama fundamenta substanco (ankaö nomebla korpo, sed en pli vasta senco), - denove la animiûo ne estas la sama en unu kazo kaj en alia.

Tre influa estas tiu lasta antaösupozo rilata al dualismo kaj monismo, per kiu eksplikiûas animiûo per ekvekiûo de antaöekzistantaj fortoj. Tiu antaösupozo influas vaste ankaö la pritraktado de pluraj aliaj temoj: animismo (vd 0315), animo (vd 0316), rajtoj de la bestoj (vd 0792).

3. Dualistoj prezentas, - kiel premison de argumentado favore de la rekta kreo de la animo, fare de Dio, - la aserton, ke ne okazas proporcio inter korpa kaözo kaj la aperinta racia animo. Sekve, Dio fariûas dio-natura kaözo de îiu animo aperinta je la naskiûo de racia homo.

Okazas simileco de tiu dio-natura animiûo kun la teorio de Aögusteno (350-430) pri la dia eklumiûo aperiganta la universalajn ideojn. Æar ne okazas proporcio inter la individuaj objektoj kaj la universaloj, Dio estas prezentata kiel natura rekta kaözanto de tiaj homaj universaloj, kiuj sekve aperas kiel dia eklumigo (vd 1557).

Post la supozo, ke Dio, kreas rekte la racian homan animon, la dualistoj malakordas tamen pri la ûusta momento, kiam okazas la animiûo per apero de la animo en la koncipita embrio. Unuj estas prokrastigantoj de la animiûo, aliaj estas por la tuja animiûo.

La prokrastigantoj de la animiûo asertas, ke ûi okazas en la momento, kiam la feto atingas la unuajn trajtojn de la definitiva estulo.

Jen la opinio de Aristotelo (De gen. Anim., B, 3. 736b 27; De anima, II, 3. 736b 22-28), Tomaso el Akvino (Cont. gent, 1,II. î87-87-89; Sum. Theol., I, q. 76 a.2; q. 102, a.2). Asertis Aristotelo, ke la racia animo venas , kvazaö kiel per la (= pordo).

Modernaj skolastikistoj, jam influataj de biologiaj konoj, opinias ke la animiûo okazas en la momento de koncipo, kaj do je la momento de kunfandiûo de ovolo kaj spermatozoo.

4. Per la monisma rigardo, animiûo estas nur ekvekiûo de fundamentaj antaöekzistantaj fortoj de la korpo mem, kio okazas, kiam sufiîas la kondiîoj. Estas akceptata la esenca distingo inter tio, kio estas korpaj fizikaj propraëoj, kaj tio, kio estas psikaj propraëoj, sed ambaö apartenas al la fundamenta sama estaëo. Do animiøo estas nur emerøo de tio, kio jam ekzistas, kaj pasas al nova stato de vivo.

En la nuna stato de la scienco, ne estas ankoraö sufiîe konata la naturo mem de korpo. Oni simple konstatas, ke la fenomeno de animiûo okazas, kiam la korpo troviûas en tiu situacio.

La argumentado de dualistoj, - ke la aparta kreo de la animo okazas, îar en la materio ne ekzistas proporcia kaözo, - ne estas akceptebla, pro tio ke la potencialo de la naturo ne estas sufiîe konata.

Tamen, dum la premiso de dualistoj aspektas arbitra, restas pli akcetebla tiu de monistoj, îar ûi proponas hipotezon ekde de la animita korpo mem.

Cetere, - ad hominem, - se dualistoj akceptas la apartan kreon kaj eniron de animo en la korpon, ili devas ankaö akcepti la inversan eblecon, ke Dio ekde îiam povus krei la racion ene de la korpoj (vd 0316, 16). Li povus cetere, ekde îiam krei per ambaö formoj, per la dualisma kaj per la monisma.

Nuntempe oni ne konas sufiîe pri la materio, nek pri la ovoloj kaj spermatozooj antaö la kunfandiûo. Estas certe arbitra aserti esencan diferencon de la vivo, antaö kaj post la kunfandiûo de ovolo kaj spermatozoo.

Homa ovolo per si mem eble povos evolui sen la espermatozoo. Cetere, tiel same kiel aliaj animaloj diversiûis, ankaö homa vivo povos diversiûi iutage, per pluraj sistemoj de reproduktado.

E. Pauli.

ANIMISMO. 0315.

A: animism. F: animisme. G. Animismus. H: animismo. I: animismo. P: animismo. R: (animízm).

  1. Vortformado el anim-o kaj la sufikso -ism-, signifanta doktrinon, sciencon, kuriman manieron pensi, paroli, agadi.

2. Animismo estas doktrino en dualisma kunteksto, laý kiu la korpaj esta¼oj øenerale, enhavas apartan kunvivantan animon.

Nuance, hilozoismo (vd) rekte atribuas al æiu materio la vivon, dum animismo atentas la psikan aspekton de la sama fenomeno. Cetere, hilozoismo estas pli erudicia vorto kaj grekdevena, dum animismo estas latindevena.

Okazas iom da distingo inter animismo en dualisma senco kaj la monisma interpretro de la naturo, en la senco ke la materio mem estas viva. En tiu monisma senco ne ekzistas morta materio.

3. Situas animismo ordinare en antropomorfisma kunteksto (vd 0386), kaj estas la pensmaniero, laý kiu homoj tendencas imagi la internon de la nehomaj estaëoj kiel havantajn animstaton kiel la homoj mem.

Animisma tendenco estas pli ofta en malplievoluintaj homoj, ne sufiæe kapablaj kompreni la internan tendencon de la animstatoj. Tiu miskompreno estas kaýzo de kredoj je efektivaj apartaj spiritoj, por îiu konkreta natura estaëo.

Ordinare al la animismo almetiûas la magia penso (vd), per kiu sufiîas la volo, por ke la fizikaj fortoj kaýzu efikojn.

4. Rilatas al animismo la platona kaj neoplatonisma doktrino pri animo de la mondo (vd 0318). Laý la difino de Platono, animo estas estaëo havanta memmovon, kaj kapabla movi la korpojn. Sekve, la eterna materio, kiam ûi moviûas, ricevas la movon de animo.

Stoikistoj konceptis la materian mondon kiel animalon, kies formo estas samtempe racia. Sed tiu stoikista esprimo estas nur analogio. En la metafizika monismo de stoikistoj æio estas rigardata kiel kunmeto de du inter si komplementaj principoj, same kiel en la hilemorfisma (vd) teorio de Aristotelo.

  E. Pauli.

ANIMO (*). 0316.

A: soul. F: âme. G: Seele. H: alma. I: anima. P: alma. R: (duchá).

Substantiva radiko. Vortformoj: animo, animi (tr), animiûo (vd) animismo (vd), reanimi (tr), senanima, egalanima, facilanima, facilanima o, grandanima, grandanimeco, unuanima, ventanima (tre facilanima). Proksima radiko: animalo, el la latina animalis (= animalo), komuna vorto por bestoj kaj homoj.

2. La simboloj, reprezentantaj la nevideblan animon, estas dependaj de la aspekto elstarigata. Kiel kapablo de nevidebla memmovo, la plej ofta simbolo de la animo estas la imago de spiro, blovo aý vento; pro tio, la nomoj de spiro, blovo aý vento servis por kreo de la nomo mem de animo.

Mikel-Anûelo uzis la imagon de tuïo, per kiu la fingro de Dio animigas Adamon, same kiel per tuïo oni ekvekigas la dormanton.

Enkadre de la dualisma interpreto, laý kiu oni imagas ke la animo post la morto elmigras en alian lokon, facile formiûas la imago de forfluganta birdo; ekzemple, kiel kolombo la animo supreniras la îielon.

Egiptanoj, kiuj kredis ke la eliranta animo restis en la proksimo, reprezentis ûin per birdo kun homa kapo, kaj restis fluganta proksime de la mortinta korpo, sed nevideble. La sankta Ibiso (cikoniforma birdo, kun longa kaj kurba beko, senplumaj kapo kaj kolo), tre ofta en egipta arto, reprezentas la æielan senmortan principon (akh), komuna naturo de la dioj kaj homoj.

Tiel same aliaj kulturoj havas siajn apartajn simbolojn, kaj adaptitaj al la diversaj ideologioj pri la animo.

3. Animo estas ne empirie perceptebla principo (aý kaýzo) de la tiel nomataj psikaj fenomenoj. Ekvivalentas diri, ke la animo estas kaözo de la psikaj fenomenoj menciitaj. Ekzemple, homa animo.

En la ordinara semantiko de la vorto animo, ûi estas nocio dependa de la dualisma interpreto, laö kiu tiusenca animo estas substance sendependa de la korpo.

Sed, erudicie eblas nomi per animo, tio kio estas signifata en la reduktisma monisma interpreto (vd), laö kiu animo kaj korpo estas unu sola substanco, sed kun du specifaj operacioj, la korpaj kaj la psikaj.

4. Proksimaj nocioj de animo, nuance distingaj, estas: psiko, spirito, vivo kaj vitala principo.

Tiuj proksimaj nocioj, kaj la nocio mem de animo, ofte (sed ne îiam) estas uzataj enkadre de adoptita interpreto (tio estas, enkadre de iu elektita ideologio). Oni estu do îiam atenta pri la eventuala kunteksto de tiuj vortoj.

Sekve eblas paroli pri la vegeta animo, sed ne rekte pri la psikeco de la vegeta animo.

Kohere, psikologio inkluzivas la vegetan vivon, kiam ûi vastasence temas pri la animaj fenomenoj, sed ne inkluzivas ûin, se la temo limiûas al konscia aspekto.

Spirito (vd) tre rilatas al la mensaj operacioj, dum animo rilatas al io, kiu aktivigas la korpon. Estas spirito tre kontrasta al korpo kaj materio. Spiritaj aferoj estas dirataj noblaj. Etimologie, spirito devenas el la latina spiritus (= spiro, animo), ekskluzive latina, dum animo, kvankam deveninta tra la latina, apartenas tamen, laý jam klarigite (vd 1), al la ûenerala hindeýropa radikaro.

Tiu spontaneeco rilatas antaö cio al la biologia vivo, kaj tiusence oni diras, ke plantoj, animaloj, homoj estas vivantaj.

Kiel spontaneeco, vivo rilatas pli al la nocio de animo ol al tiu de psiko kaj spirito, kiuj tamen estas spontaneaj kaj pro tio ankaý diriûas vivaj.

Apostolo Paýlo, influata de pluraj stoikismaj doktrinoj, ankaý tiel konceptis la homon:

"Via spirito kaj animo kaj korpo estu plene konservitaj sen kulpo îe la alveno de nia Sinjoro Jesuo Kristo" ( 1Tes 5,23).

Komparo kun alia teksto, en kiu li esploras la oponon precipe inter animo kaj spirito, li asertas:

"Tamen unua estas ne tio, kio estas la spirita, sed tio, kio estas la anima; poste tio, kio estas la spirita (1Kor., 15, 44).

Vitala Principo (vd 9898) signifas adjektive la animon. Vitala, el la latina vitalis, siavice el vita (= vivo) kaj la tipe latina sufikso -alis, signifas tion, kio havas la kvaliton esti viva.

En internacia lingvo Esperanto la sufikso, rekte signifanta la kvaliton, estas -eco (substantive), eca (adjektive).

Tamen, la latina sufikso -alis , - kun la senco havi la kvaliton esti, tio indikata en la radiko, - aperas ankaý en la Internacia, sed nur kiel pseýdo sufikso; ekzemple, potenciala, aktuala, vitala, ktp. En tiu etimologia kunteksto, vitala principo estas la principo, kiu havas la kvaliton esti viva.

Aldone, - laý la proponintoj de la esprimo vitala principo -, tiu principo estas interpretata dualisme. Do, vitala principo estas kiel aparta substanca principo, kiu movas plantojn, animalojn, homojn; tiusence, vitala principo ekvivalentas la animon en tradicia difino.

Sed ordinare animo diriûas prefere nur pri vitala principo kun psikaj operacioj, do nur pri animaloj, jen bestaj, jen homaj. Dume, vitala principo signifas pli vaste, jen la vivigan principon de animaloj, jen la vigigan principon de plantoj.

Vitalismo (vd) interpretas ankaý plantojn dualisme, kontraste kun la nedualismaj interpretoj.

Neovitalismo estas meza propono, per kio la vivaj fenomenoj de la plantoj estas konsiderataj specifaj, sed ne kaýzataj de aparta specifa principo; ekvivalentas al io nomebla materiisma vitalismo, paralele al la esprimo espiritualisma materiismo rilate la animalojn.

5. La adjektivaj formoj - anima, psika, spirita, viva, vitala, - uzeblas por kvalifiki fenomenojn, sendepende, îu ili havas apartan substancan principon, aý kaýzon, sendepende de la monisma aö de la dualismo interpreto.

Pro tio, per tiuj adjketivaj vortoj, oni povas demandi, ekzemple, îu anima (aö spirita, viva, vitala, psika) fenomeno havas, - aö nehavas, - kiel principon, iun substancan animon, iun realan spiriton, iun vitalan principon, iun psikon sendependan de la korpo?

Do, kiel avertite, en îi kunteksto anima fenomeno, - same kiel spirita, viva, vitala, psika, fenomeno, - signifas indiferente, ke tiu fenomeno povas aparteni, aö al iu substanca anima principo aparta rilate la korpon, aö al korpo kiel kapabla esti ankaö anima principo de tiaj fenomenoj.

6. Doktrino pri animo. Oni estu îiam avertata, ke pri la animo ne estas facile paroli, sen perdo de kohera sistemo kaj faro de eraro.

Unue oni ekvaciu adekvate la problemojn, por bone komenci la esploron, kaj por fine almenaý ne resti en naiva stato pri tio, kio estas la îefa elemento de nia homa konsisto. Pro tio oni jam komencis per tre prudenta difino, dirante, laýmetode, ke animo estas "principo", kiu kaýzas la psikajn fenomenojn.

Oni ne difinis, kio estas psika fenomeno, îar tio estas antaöpozo, aparte diskutata. Do, la sekvo jam estas en dependo de tio, kio antaöe estas determinita pri la naturo de la psika fenomeno. Îiu estu nur avertata esti kohera rilate la antaösupozon.

La celo, en la diskutado pri la animo, estas montri, que ûi estas principo de tiuj psikaj fenomenoj, kaj en kia kondiîo, îu per la monisma solvo, îu per la dualisma.

Tamen, didaktike, estas bezone multe atentigi pri la antaösupozoj, kiam la afero estas pri la animo. Jen enkonduko, en kio oni metos plurajn temojn, inkluzive historiajn, por fine eniri en la argumentadon, por decidi inter monismo kaj dualismo rilate la animon.

I - Antaýsupozoj por diskuti pri la animo.

7. Metode, determini la distingon, inter psikaj fenomenoj kaj fizikaj (precipe mekanikaj) fenomenoj, estas tasko de rekta konstato. Sed tiu konstato devas esti klare atingata fenomenologia priskribo:

unue, sen iu ajn spekulacia enmeto tiamaniere, ke nur estu montrata tio, kiu simple montriûas al rekta konstato de la observanto;

due, sen iu ajn manko de montrita karaktero de la fenomenoj tiamaniere, ke la fenomenolgia priskribo estu kompleta.

Do, kiel avertite, la pruvo pri la ekzisto, aö de aparta substanca animo, aý de animo identigita kun la korpa substanca principo, fariûas ekde la konstatitaj psikaj fenomenoj, do ekde la operacioj de kono kaj ago.

Tiuj psikaj fenomenoj konstateblas per interna konstato (fare de la filozofia psikologio) kaj per la empiria konstanto (fare de la eksperimenta psikologio)

Îar oni rekte konas tiajn fenomenojn, aý operaciojn, - sed ne rekte la animon mem, - fariûas klare, ke la pruvo decidanta pri la animo dependas de tio, kion oni povas postuli ekde la psikaj donitaëoj.

8. La demando pri la animo jam supozas esti plenumita la fenomenologia priskribo difinanta la psikon (vd) kaj la korpon (vd). Alidire, post klara kaj distinga posedo de kono pri tiaj fenomenoj, - la psikaj kaj la korpaj, - oni ekiras en la spekulacian demandon pri la fundamentaj kaýzoj, do en la demandon pri la substanca principo.

Kiam oni avertas pri la fenomenologia aspekto de la fizikaj kaj psikaj fenomenoj, estas nur por akcenti iliajn karakterojn, por garantii metode la antaöeniron por decidi pri la animo kiel principo identa al korpo, aö kiel identa al io alia.

Epistemologie la animo estas io ne perceptebla empirie, pri kio nur eblas pensi per racia elpensado. Ankaö la psikaj fenomenoj ne estas rekte ekstere empirie percepteblaj. Oni scias pri la psikeco, nur per interna sperto. La psikaj fenomenoj estas nur malrekte empirie atingeblaj.

Restas dubo pri la lasta principo de kelkaj movoj; se la principo estas nur fizika, la movoj restas nur fizikaj movoj; sed oni se scias empirie, îu samtempe kun la fizika principo agas psika principo. Povas do okazi la empiria percepto de fizika kaözo de movo, sen la samtempa empiria konstato de la psika principo, kiu eble havas en tiuj movoj sian malrektan manifestiûon.

Fine, post tiu konstato oni povas interpreti, per pure racia rezonado, ke sub la psika fenomeno okazas io pli fundamenta, kaj ke estas substanca principo, nomebla animo.

Sed oni ne tuj asertu, dualisme, ke tiu animo estas aparta rilate la korpon. Aö aparta, aö ne aparta, tiu principo nomeblas adjektive anima. Jen kiam okazas laö la prudenta aristotela difino:

"Animo estas tio, per kio oni vivas, sentas kaj komprenas" (Pri animo, II,1. 414a12).

9. Estas necese diskuti la proporcion inter la psikaj fenomenoj kaj la hipotezaj kaýzoj. Hipoteze, tiu kaýzo povas esti la korpo mem, îar en ûi aperas tiaj fenomenoj. Sed se ne okazas proporcio, la hipoteza kaözo estas io alia.

Por ke ne validu la reduktisma monisma hipotezo, necesas montri, ke ne okazas proporcio inter la korpa kaözo kaj la specife psikaj fenomenoj. Sed, neniu ankoraý sufiîe bone konas la korpan kapablon, kaj sekve haltas îi tie la esploro.

  Certe devas okazi proporcion inter la principo kaj la koncernaj fenomenoj. Por ke la korpo estu proporcia kaözo de la psikaj fenomenoj, la korpo mem devas esti samtempe korpa kaj psika. Ne eblas ke korpo nur korpa kaözu psikan fenomenon. Certe korpo estas korpa; sed ne estas certa, ke korpo estu ankaö psika principo.

Redukti la korpon al nura fizika korpeco estas arbitra hipotezo. Inverse, pli facile estas imagi, ke îiuj fenomenoj (fizikaj kaj psikaj) fontas en unu nura principo, en korpo samtempe substance korpa kaj substance psika. Cetere, oni ne scias îu korpoj estas nur partikloj (vd), îu ankaý vasta unueca kampo; jen afero grava por diskuti la individuecon de la vivaj estaëoj.

Do, unue, oni determinu la specifecon de la psikaj fenomenoj, kaj specifan kapablon de la korpoj, kaj la ûeneralan naturon de la korpo, por ke tuj poste oni komparu la fizikajn fenomenojn kun la psikaj, kaj decidu kun epistemologia kompetenteco.

Se la korpo estus la kaýzanta principo de la psikaj fenomenoj, ekzistus ja animo, tamen ne necese en dualisma senco; la sama korpa principo estus la animo.

Jam îe la antikvuloj okazis doktrinoj, laý kiuj la animo estas io materia; sed tiu materiisma koncepto de la animo estis dualisma, îar nur kelkaj korpoj estis konsiderataj animoj, dum aliaj ne estis.

En strikta monismo îiu korpo estas samtempe animo, kvankam en la senco, ke ûi estas ununura principo de fizikaj kaj psikaj fenomenoj.

En la aparta ideisma formulado de Kant, la fenomenoj estas nur fenomenoj. Same elpensis Stuart Mill. Sed tiam, nek ekzistas substanca principo por la korpaj fenomenoj, nek ekzistas substanca principo por la psikaj.

La diskutado, pri la proporcio inter la kaýzo de la fenomeno kaj la rezultinta psika fenomeno, komenciûas per la determino de la specifeco mem de la fenomeno; post la determino de tiu specifeco per aparta fenomenologia priskribo (pri kiu oni jam avertis), oni demandos pri la koncerna proporcia kaýzo (metode, tiu nova fazo de la esploro estas spekulacia). Psikismo estas ja konscia ago, kiu rekte konstateblas. Sen konscio de la ago, ne okazas psikisma ago; sen memkonscio, la ago estas nur fizika. Neniu povas nei la specifecon de la psikisma fenomeno. Per ûi komenciûas la tuta afero en ni.

Kiel konate, psikologio dividiûas metode en objektivan (per observo de empiriaj sekvoj) kaj introspektan (per interna observo de la konscio). Foje kelkaj asertas, ke nur la objektiva psikologio validas. Jen inversiûo de tio, kio fakte okazas, îar îio îe ni komenciûas per la interna sperto, sen kiu ne eblas atenti al la ekstera sperto.

Oni restu kun la fakto, kaj ne metu la bovojn malantaý la îaro. Sen memkonscio ne eblas kompreni, ke iu objektiva fenomeno rilatas al la psiko.

10. Gravas distingi inter la donitaëoj rekte konstatitaj kaj la teorio donanta al ili iun substancan bazon. Por decidi inter la animisma dualisma interpreto (substanca korpo por la fizikaj fenomenoj, substanca animo por la psikaj fenomenoj) kaj la monisma interpreto (nur substanca korpo por ambaý specoj de fenomenoj, la fizikaj kaj la psikaj) estas necese diskuti, kiel jam dirite, la proporcion inter la psikaj fenomenoj kaj la hipotezaj kaýzoj.

Pro tiu aliro al animo nur pere de la psikaj operacioj eblas atribui tiujn operaciojn al korpo mem, anstataý al iu aparta substanca principo nomata sendependa animo. Ekzistus ja animo, sed ne em dualisma senco. Por unuj la substanca subjekto de la fenomenoj estas aparta rilate la korpon; por aliaj la korpo estas principo de ambaý specoj de fenomenoj, la fizikaj kaj la psikaj.

En la dualisma kunteksto la animo, kvankam distinga de la korpo, povas esti konceptata kiel fluanta materia estaëo, vivanta ene de la materia korpo, kaj ankaý povas esti konceptata kiel tute spirita estaëo. En la monisma kunteksto denove eblas koncepti per du manieroj la psikajn fenomenojn, kiuj aý estas funkcioj de la materio, aý estas fenomenisma konscio (kun pozitivisma nterpreto aý kun ideisma interpreto).

Kelkaj kompletigaj detaloj pri la animo rekte dependas, ke unue oni decidu inter la du eblaj tezoj, - îu validas la monisma solvo, îu la dualisma. Tiaj kompletigaj demandoj estas pri la origino de la animo (vd 0322), pri la senmorteco de la animo (vd 7807), pri la spiritualeco, pri la diversaj operacioj.

Kompreneble, se oni elektas la monisman solvon, la animo restas eterna en la senco de konservo de la materia mondo, samtempe ke spirita. Se oni elektas la dualisman solvon, oni devas zorgi apartajn argumentojn por pruvi animan eternecon, post kiam øi eliras la kunmeton korpo-animo.

11. La provo de pruvo, flanke de la dualistoj, pri la specifa naturo de animo ekiras ekde la supozo, ke kelkaj psikaj fenomenoj ne povas havi korpan kaýzon, pro manko de proporcio inter tiaj fenomenoj kaj tia korpa kaýzo. Sekve, la psikaj fenomenoj postulas alian apartan substancan principon, kontraste kun la korpa substanco.

Tiu argumento trovas gravajn embarasojn por fariøi definitiva. Oni jam parolis pri ili, sed nun oni avertas pri ili sisteme.

Nur post sufiîa kono pri la materio mem, ankoraý ne ûis la fino esplorata, oni rajtas definitive decidi, îu okazas proporcio inter la korpa aý materia kaýzo kaj la psikaj fenomenoj. Efektive, se ne estus proporcio, oni fakte ne povus atribui al materio la kaýzadon de la psikaj fenomenoj, kaj devus supozi alian apartan substancon, la animon (en dualisma kunteksto). Sed tiu sufiîa kono ne okazas ankoraý pri la materio.

Cetere, oni ne forgesu, ke en la sama substanco estas eblaj pliaj kapabloj (fakultoj), per kiu klarigeblas tre malsamaj efikoj.

Per tiu hipotezo eble ekzistas en la sama fundamenta principo de la korpo du genroj de fakultoj, tiu de la psikaj fenomenoj kaj tiu de la fizikaj fenomenoj.

Kompreneble, se la psikaj fenomenoj kaj la fizikaj fenomenoj ne estas samspecaj, ili povas supozi en la materio diversajn specojn de kapabloj (fakultoj); la homogeneco de la materio diversiûas pere de la diversigo de la kapabloj. Same, kiel en psiko okazas diversaj fakultoj (ekzemple, kono kaj volo), en la fizika mondo okazas diversaj fortoj (fakultoj), interalie la gravito kaj la magnetismo.

Aristotelo kaj îiuj defendantoj de la aparta ekzisto de animo, kiel nereduktebla principo, apogas sin sur la supozo, ke la materio ne povas esti principo de psikaj fenomenoj.

Sed, se tiu supozo ne estas certa, pro manko de sufiîa kono pri la materio mem, la konkludo favore de animo kiel aparta alia substanca principo restas nur hipoteza. Pro tio, la monisma interpreto ne estis forigita per la aristotela argumento.

Îu Aristotelo pravis, kiam li reduktis la korpan formon nur kiel principo de fizikaj fenomenoj? Eble li konsideris la korpan formon nur abstrakte; efektive, abstrakte la korpa formo povas esti rigardata nur sub la vidpunkto de principo de la fizikaj fenomenoj; tiam, la proporcio inter efiko kaj kaýzo postulas, ke la principo estu almenaý sufiîa por kaýzi tiajn fizikajn fenomenojn.

Sed, el tio oni ankoraý ne povas indukti, ke la kaýzanta principo reduktiûas nur al tiuj fizikaj fenomenoj. Aristotelo antaödifinis la kapablon de la korpo. Eblas koncepti, ke la korpa formo estu multe pli kapabla; tiu hipotezo ne estas kontraýdira kun la jam konstatita kapablo kaýzi fizikajn fenomenojn.

Konkrete, - ûis kiam oni pruvos la kontraöon, - korpo ne nur fizikajn fenomenojn. Korpo eble kapablas esti ne nur fonto de fizikaj fenomenoj; sed ankaö kaözo de vivaj, sentaj, intelektaj, volaj fenomenoj.

Por ke ne okazu malproporcio inter efiko kaj kaýzo, tiaj fenomenoj postulas, ke la konkreta kaýzo (la korpa formo) estu ekvivalente pli vasta. Sekve, en tiu monisma kompreno de la naturo, kun pluraj flankoj de aktivado, korpo povas esti, ekde la fundamento, sufiîe supera principo de ambaö fenomenoj, de la fizikaj kaj de la psikaj.

Jam mezepoke, la nominalista skolastikisto William Ockham (æ. 1280-1349) avertis pri kelkaj mankoj en la aristotela hipotezo de la animo kiel substanca aparta formo rilate la korpan formon.

Laý Ockham, se oni komprenas per intelekta animo "nematerian formon kaj nekorupteblan, kiu estas tuta en tuta korpo kaj tutaëe en îiu parto, ne eblas kompreni kun evidenteco, nek per la racio kaj nek per la eksperimento, ke tia animo estu formo de la korpo kaj ke la kompreno estu propra de tia substanco" (Quodl., I, q.10).

Se Aristotelo mildigis la platonan doktrinon pri tute aparta animo per la reduktado de la animo al formo de la korpo, nun W. Ockam transiras al formo mem de la korpo, por defendi la eblecon, ke la korpo mem estas la ebla fonto de la psika kapablo. Li rimarkis, ke la eksperimento ne konstatas tiun animan formon, sed nur la "etendan formon, genereblan kaj korupteblan" de nia propra korpo. La intelekto kaj volo, kiun oni eksperimentas, povas esti propraj de tiu korpa formo.

Îar restas dubeblaj la rezonoj prezentitaj favore de la animo kiel aparta substanca formo de la korpo, W. Ockham, kiu estis franciskana religiulo, lasis la decidon pri la ekzisto de aparta intelekta animo por ricevi respondon, ne de la filozofio, sed de la revelaciita kredo, tiel kiel Duns la Skota faros rilate la eternecon de la animo (In Sent., prol. q. I; Quodl. I, q. 14; II, q. 12).

12. Tradicie, animo estas konceptata en dualisma kunteksto, laý kiu ûi estas aparta substanco rilate la korpon, en kiu ûi vivas kaj al kiu per la animigo ûi movas.

Ankaý tradicie, animo estas tio, kio kapablas per si mem moviûi, dum la korpoj nur moviûas per ricevita movo.

Tiu memmovo atribuata al animo estas io neniam sisteme klarigata. Se movo estas afero de korpo, ûi ne estas propraëo de la animo, kiu estas principe imanenta vivo. Do, mankas bazo, por diri ke la animo estas principo de movo.

La nereduktebleco de animo kaj korpo estas esenca al la tradicia dualisma koncepto de animo kaj korpo. Sur tiu bazo la morto estas interpretata kiel foriro de la animo, kun la sekva perdo de la koncernaj movoj de la korpo antaýe movata de la foririnta animo.

Aldone, tiaj doktrinoj devas demandi pri la nova loko kien iras la animo; la respondoj estas la plej diversaj, ne sufiîe klaraj, ofte ne koheraj kun pli fundamentaj filozofiaj principoj, kvankam fantazie belaj kaj laý la homa deziro de eterna vivo. Enkadre de tiu kunteksto operacias la pli multo de la religioj. Tamen, la religio en si mem ne ligiûas esence al tiu dualisma tezo.

13. En monisma kunteksto korpo kaj animo estas kontrastaj nur kiel funkcioj de du genroj de kapabloj apartenantaj al ununura fundamenta realaëo; restas la dualismo de la funkcioj, sed ne de la principo, kiu estas monisma.

Nur kun averto oni povas paroli pri aparta animo, se la kunteksto estas monisma. En tiu nova kunteksto, korpo kaj animo, kvankam ekzistantaj ambaý, ne estas du paralelaj substancaj principoj, sed nur unu fundamenta substanco, kun paralelaj specifaj funkcioj, la fizikaj kaj la psikaj.

Same kiel oni diras, ke en la ununura menso okazas distingaj fakultoj, tiel same en unu nura fundamenta nedividebla estaëo fontas du genroj de funkcioj, la fizikaj kaj la psikaj. En tiu monisma kunteksto, korpo sen la animo estas abstraktaëo; ankaö inverse, animo sen la korpo estas abstraktaëo. Nur rigardataj kune, ili estas konkreta substanca realaëo.

Îar ïanûiûis la enhavo, ankaö ïanûiûas la kunteksto de la lingvaëo. En dualisma senco korpo kaj animo signifas du substancojn; en monisma senco korpo kaj animo signifas abstraktajn aspektojn de unu konkreta afero, îar en monisma senco la korpa substanca principo estas ankaý la anima substanca principo.

En monisma lingvaëo oni povas aserti, per vastigo de la senco, aý ke la korpo estas la animo, aý inverse ke la animo estas la korpo. Sed kutime, tiu monisma propono diras, ke la korpo mem estas la fonto samtempe de la fizikaj kaj de la psikaj fenomenoj. Îar ne reduktiûas la fenomenoj nur al la fizikaj, nek nur al la mekanikaj, tiu sistemo povas esti difinita kiel materiisma spiritualismo, kontraste kun materiisma mekanikismo.

14. Kohere, en monisma kunteksto oni ne povas simple nei la animon, se estas akceptata la specifeco de la psikaj fenomenoj.

Eblas, ja distingi tri specojn de monismo, enkadre de la interpreto pri la specifeco de la fenomenoj:

- monismo tute mekanikisma, foje simple nomata materiismo, per reduktado de la psikaj fenomenoj al la fizikaj (ekzemple, atomistoj, Cabanis, d'Alembert, Feuerbach);

- monismo tute psikisma, per reduktado de la fizikaj fenomenoj al la psikaj (ekzemple Bergson);

- monismo fiziko-psika, per reduktado de la fundamento al unu principo, dum distintiûas inter si la funkcioj, tio estas, la fakultoj kaj koncernaj agoj (nomebla spiritualisma materiismo).

Sisteme, do, kiam la dualistoj argumentas kontra la monistoj, ili devas esti atentaj kontra kiu el la tri formoj ili argumentas. Kelkaj aspektoj de monismo apartenas al îiuj tri formoj, aliaj nur al la koncernaë specoj.

En îiu el la tri monismaj formoj ne okazas aparta substanca animo paralele al aparta substanca korpo, îar en la fundamento animo kaj korpo restas unu nura principo de ago.

15. Animo kaj morto. Laý la monisma hipotezo koncepti la tutan naturon, ne malaperas la animo okaze de la tiel dirata morto (vd), nek la animo iras en alian lokon (laý la dualisma doktrino), îar ûi estas identa kun la totala realo al kiu reduktiûas la korpo mem (vastasence konceptita). En tiu kunteksto nur haltiûas la produktado de la psikaj fenomenoj ekstere percepteblaj de la aliaj; nek malaperas, nek foriras la animo (îar kunsubstanca kun la korpo).

Same, la tiel dirata mortinta korpo ne moviûas helpe de la psika gvidado; la korpo daýras produktante fizikajn agojn, kaj denove agos psike, kiam okazos novaj ïancoj, pere de la sama anima principo kiu îiam restas latenta, øis nova; emerøo (vd 1740).

Kompreneble, se ne okazis ïanûo en la fundamento mem, kiam reaperos la kondiîoj, îio denove revivos, surbaze de la antaýa îiam supervivanta korpo-animo. Memoro (vd) dependas de iu strukturo, kiu konserviûas dum certa tempo; se restus tiu strukturo (kiel ekzemple bronza statuo restas sur la placo tra la generacioj), oni memorus pri la tuta pasinteco de miloj da miloj da jaroj.

16. Ambaý interpretoj de la naturo de la animo - la dualisma kaj la monisma - prezentas epistemologiajn malfacilaëojn ekde tiu du eblaj metafizikaj hipotezoj.

Tuj novaj hipotezoj subdistingas la konceptojn de animo; pri tiuj novaj subdividoj estas necese atenti, por klare kompreni la tutan aferon kaj sisteme progresi, kun ekirpunkto el la fundamentaj du hipotezoj.

Kelkaj aspektoj de la fundamentaj temoj postulas apartajn prikonsiderojn. Ekzemple, en dualisma kunteksto, la animo, kvankam distinga de la korpo, povas esti konceptata kiel fluanta materia estaëo, vivanta ene de la materia korpo; en la sama dualisma kunteksto, la animo ankaý povas esti konceptata kiel tute spirita senmateria estaëo.

En la monisma kunteksto, kiel oni jam avertis, okazas tri fundamentaj formoj. Tiuj monismaj formoj subdivideblas en novajn; ekzemple, en gnozeologia kampo: unuj konceptas la fenomenojn de kono kiel esprimon de io reala, dum aliaj reduktas îion al fenomenoj de la fakultoj mem de la subjekto, en îi lasta kazo foje kiel puraj fenomenoj (fenomenismo) en pozitivisma interpreto, foje kiel aprioraj formoj (en ideisma interpreto).

II - Ïancoj de monismo.

18. La monisma interpreto de korpo kaj animo, per reduktiûo al unu substanco, havas apartajn ïancojn, kiujn la defendantoj de tiu interpreto provas montri.

Eblas averti al dualistoj, per la argumento ad hominem, ke, - se eblas la kreo de aparta animo fare de Dio, por enmeti ûin en korpon,- povas okazi la kontraöon, ke Dio ekde îiam jam kreis la psikan karakteron en la fundamento mem de la korpoj. Se eblas unu hipotezo, ankaö eblas la alia. Kiu el ili havas pli da ïancoj?

Estas almenaö sep la ïancoj de monismo, per kiu reduktiûas korpo kaj animo en unu substancan principon.

Sed, malgraö tiuj apartaj ïancoj de la monisma interpreto, øi povas tamen ne prezenti sin definitivan; restas tamen tiu monisma interpreto nur pli akceptebla hipotezo. Sekve, eblas iu teologia kontraýa pruvo favore de la dualisma interpreto, kondiîe ke ûi estu firma; tion oni avertas, îar oftas la naivaj teologoj.

19. Unua ïanco. La monisma interpreto pri la animo atentas la principon de ekonomio, en la naturo. Jam avertis pri tiu ekonomio la skolastika mezepoka nominalisto William Ockam, ke oni ne multobligu la estaëojn, kiam ne necese (entia non sunt multiplicanda). Kompreneble, klarigoj kiuj fariûas per la unueco estas pli ekonomiaj kaj montras pli da saûeco. Rezulte de tiu argumentado la korpo kaj animo estas unu nura efika principo de îiuj kapabloj (aý de æiuj fakultoj) kaj ties agoj.

En îiuj fenomenoj favoraj al la monisma interpreto de korpo-animo elstaras, do, la principo, ke, per ûi ne estas multobligataj sen neceso la estaëoj, îar en îiu korpo jam enestas samsubstance kaj latente la principo de animigo. Per simpla emergo, la vivo venas kaj revenas alterne tra la tempoj.

Kontraste, en kohera dualisma sistemo estus necese krei tute novan animan principon okaze de îiu nova îelo, precipe de îiu nova spermatozoo, de æiu nova ovulo, de æiu nova embrio, de æiu nova semo, de æiu nova planto, de nova sporo (en kriptogamoj), de æiu nova ero de la fluanta sango, de æiu nova branîo de arbo por reprodukti kiel planton.

Kompare kun la pasinteco, oni konstatos, ke la dualisma hipotezo, kvankam tradicie ofta, bezonas pli streîe esti argumentata ol ûi estis farata ûis nun de la dualistoj.

20. Dua ïanco. La nekontestebla fakto de la interago de korpo kaj animo pli facile kompreneblas en monisma interpreto; la animo agas, per la volo kaj per la imagoj de la kono, sur la korpo, kiu agas per psika kontrolo, kaj inverse la korpa dispozicio influas la psikajn procezojn.

Oni simple ne povas kompreni, kiel tute aparta animo, laý la dualismo de orfeanoj, pitagoranoj, platonanoj, precipe de kartezianoj, povu agi sur io tute malsama, kiel la korpo. Ne sufiîas formeti la solvon per la vorto, ke tio estas mistero. Se alia hipotezo, kiel la monisma, povas klarigi tion pli kohere, ûi meritas esti akceptata kiel pli ïanca.

Aristotelo, kvankvam proponinto de dualisma doktrino pri korpo kaj animo, almenaý provis solvi la interrilaton inter korpo kaj animo, per la propono de doktrino, laý kiu la korpa formo fariûas la formo mem de la animo. Dum la vivo okazas, ambaý formoj (tiu de la korpo kaj tiu de la animo) fariûas unu.

Enkadre de la aristotela hilemorfisma teorio, korpo estas kunmeto el materio (potenciala) kaj korpa formo (aktuala), tiu korpa formo inkluzivus ankaý la animan formon; ambaý formoj estus nur unu formo, kun pliaj kapabloj.

Mezepokaj skolastikistoj rekte demandis, îu eblas multaj formoj en la sama subjekto. Tomistoj opiniis pri la unueco de la formo, tiamaniere, ke en la viva korpo la anima formo certamaniere absorbas la korpan formon, kaj ke, nur per la morto, la animo forlasas la korpan formon, kiu revenas al sia antaýa stato; tiu teorio, kun iom da proksimeco kun la monisma interpreto de korpo kaj animo, almenaý provas iamaniere klarigi kiamaniere la animo povas agi sur la korpo.

21. Tria ïanco de la monisma interpreto pri la animo. Îu du estaëoj povas resti unu ene de la alia? Jen la ûenerala demando pri la antitipio (vd), per kiu la korpo rezistas por la konservo de la okupata loko, ne invadebla.

Îu, tamen, animo povas invadi la korpon? Cetere, viva korpo estas kunmeto el pluraj malpli grandaj korpoj. En tiu kazo, kie restas la animo? Aö en îiu aparta korpusklo estas aparta animo? Aö la animo estas samtempe en pluraj korpoj?

En kazo de transplantado kaj de transfluo de sango al aliaj, la demando fariûas ankoraö pli konfuza.

Kiam spermatozooj foriras jam sendependaj, îu îiu spermatozoo havas apartan animon? Kiu diferenco okazas inter spermatozooj, kiuj trovas ovolon, kaj tiuj ne trovantaj?

Cetere, okazos aliaj antitipiaj problemoj okaze de la morto. Se la animo eliras la korpon, tio signifas, ke ûi iras en la lokon de alia estaëo. Îu pro la alveninta animo tiu alia estaëo fariûas vivanta?

Kelkaj imagas, ke la animo de la mortinto iras en iun vakuan spacon; jen nova problemo, îar fakte ne ekzistas absoluta vakuo (vd). Se la animo restas en la korpo de la mortinto, îu tiu korpo fakte restas morta? Tiaj kaj pluraj aliaj problemoj okazas, enkadre de la dualisma teorio.

Loko (vd) estas determino, per kio la korpo havas siajn partojn distribuataj en formo de spaco; iamaniere, loko estas aspekto de la spaco. Loko povas esti pli granda, aý malpligranda laý la menciita distribuado de la partoj en la spaco.

Siavice, spaco (vd) ne estas io absoluta, aparte de la korpo; spaco estas determino de la korpo mem, kiu etendiûas. Iamaniere, îiu portas sian spacon kaj sian lokon. Se oni pli vaste konsideras tiujn fundamentajn nociojn, restas îiam pli komplika imagi la animon kiel ion apartan, kaj foje loûantan ene de certa korpo, foje irantan al alia spaco kaj loko. Tiu sama problemo okazas rilate la anûelojn (vd 0310.6).

La problemo pri antitipio kaj problemoj rilataj al multobleco de korpuskloj ne okazas en la monisma sistemo, îar fizikaj kaj psikaj fenomenoj baziûas sur unu sama ûenerala principo, kies du flankoj ili estas. Tiu estas profunda ïanûo en la koncepto de vivo kaj de mondo.

22. Kvara ïanco. La monisma propono, per kiu unuiûas korpo kaj animo en unu nuran principon, solvas pli facile la demandojn pri la evoluo en la naturo (vd 2056), pri la fenomeno de naskiûo (vd), pri la asimila (vd 0561).sorbado de manûitaj substancoj

Efektive, la evoluo en la naturo fariûas facile konceptebla, se, laý la monisma koncepto de la animo, la principo de fizikaj kaj psikaj fenomenoj situas en la sama substanco korpo-animo.

La tiel nomataj nevivantaj korpoj enhavas la potencialan kapablon por ambaý fenomenoj, kaj por la fizikaj kaj por la psikaj. Kiel rado ne îirkaýiranta, sed kun interna kapablo, povas ekkomenci moviûi per kontakto kun alia, same la psike ne aktiva estaëo, kun nura aspekto de senviva korpo, tamen potenciale interne viva, povas fariûi aktuale vivanta, nur per aktivado okazonta je aparta ïanco.

Kontraste, en dualisma koncepto de animo, la evoluo en la naturo proporcie postulas specife pli altan kaýzon, kaj la tuta procezo fariûas pli komplika. Laý la leûo de ekonomio (vd 1571) estas preferinda la pli simpla interpreto, îiam kiam ûi restas kohera.

24. Kvina ïanco de la monisma interpreto de la animo. Gravas la fenomeno de naskiûo por difini la naturon de la animo. Reduktiûas al tiu fenomeno la tiel nomata animiûo, - la momento kiam oni konstatas, ke io supera funkcias en la homa embrio.

Dualistoj malakordas pri la ûusta momento, kiam aperas la animo de nova koncipita embrio.

Unuj estas prokrastigantoj de la animiûo al momento, kiam feto atingas la unuajn trajtojn de la definitiva estulo. Tia estis la opinio de Aristotelo (De gen. Anim., B, 3. 736b 27; De anima, II, 3. 736b 22-28), Tomaso el Akvino (Cont. gent, 1,II. î87-87-89; Sum. Theol. Aliaj, kiel modernaj skolastikistoj, situas la animiûon en la momento mem de la koncipo.

La argumentado estas, ke la aparta kreo de la animo okazas îar en la materio ne ekzistas propocia kaözo. Jen arbitra aserto, îar la potencialo de la naturo ne estas sufiîe konata.

Antikvuloj ignoris preskaý îio pri tio, pro manko de adekvataj instrumentoj de observo. Ili ne konis la vivan îelon, nek spermatozoon, nek ovolon. Sed ankaö nuntempe oni ne konas sufiîe pri la materio, por simple nei la monisman interpreton pri la animo, kaj postuli alian devenon por ûi.

Apartaj fenomenoj okazantaj en la transformo de la îeloj devigas nin ïanûi fundamentajn konceptojn pri la vivo, kaj kiuj fine favoras la monisman interpreton de la animo, ne nur de la homo, sed de îiuj vivaj estaëoj.

  Îiu îelo estas aparta vivanta individuo, ankaý kiam ûi vivas en granda organizita organismo. Jen fenomeno estiganta la demandon, îu povas ekzisti ûenerala aparta animo por îiuj îeloj samtempe?

Aý ekzistas ûenerala animo samtempe kun la individuaj animoj de îiu îelo; aö, se tio ne eblas, okazas iu pli forta animo (aý ekvilibrita grupo de pli fortaj animoj), kiu subordigas iamaniere la aliajn. Tiu gvido de grupo de pli fortaj animoj fariøas per la organizado nomata organo. Cerebro estas multaj æeloj, sed ne nur tio; cerebro estas organizita ankaý kiel organo, kies kapablo estas kontroli la tutan sistemon de granda vivanto.

Cerebra morto estas nur perdo de kontrolo de unu grupo de æeloj sur pli granda sistemo. Ne estas efektiva morto, æar æiu æeloj restas vivaj. Sed pro manko de la necesa øenerala kontrolo, iom post iom mortas la æeloj.

La ûenerala mirinda tutaëo de apartaj îeloj vivantaj en granda sistemo de kunlaboro estas helpata de la rapideco de komunikado tra la nervoj kaj komunikado tra la hormonoj de la sangocirkulado.

Transplantado, jam menciita, de korpaj partoj estas ebla precize pro tio, ke la îeloj estas esence apartaj vivantaj sistemoj. Pro tio ankaý okaze de la entombigo de la tiel dirataj mortintoj, kelkaj îeloj povas ankoraý resti vivantaj kiel antaýe, dum pli da horoj, ûis kiam ili asfiksiiûas pro manko de kunlaboro de la antaöe organizita organismo.

Sed se oni malfermus la tombon, kaj prenos kelkajn el tiuj îeloj ankoraö vivantaj por esti kulturitaj per efikaj rimedoj, ili daöre vivos, generos aliajn, same kiel la aliaj vivantaj estaëoj. Se la îeloj prenitaj el tiu entombigita mortinto estas spermatozooj aö ovoloj, el tiu mortinto naskiûos novaj filoj per post morta koncipado.

Je la naskiûo de embrio, spermatozooj kaj ovoloj, jam estis komplete vivaj estaëoj antaý la kuniûo. La trafa demando estas, îu mortis la antaýaj vivantaj principoj, kaj aperis novan, îu okazis nur transformo? Cetere, ovoloj ankaö povas disvolviûi sen kunmeto kun spermatozooj, precipe en malsuperaj animaloj.

Kiam îelo dividiûas, îu la afero fariûas per morto de la antaýa principo de vivo, kun apero de du novaj, îu io tute alia okazas? Fakte, per divido fariûas du fratoj; ne okazas la fenomeno de sinsekvo, per kiu patro generas filon; oni redifinu do la konceptojn de patro kaj filo.

En monisma kompreno de la tuta afero, îiuj estoj estas potenciale vivaj, îar la korpo-animo estas îiutempe principoj de fizikaj kaj psikaj fenomenoj; antaýe ili jam estis substance vivaj, kaj nun ili nur emerøas per eniro en novan vivan staton. Je la naskiøo fariûas efektivaj la latentaj potencialoj ankoraý ne aktualigitaj, kaj daýras efektive vivantaj, tiuj, kiuj venas de la antaýa situacio.

Ordinare, kiam okazas divido de îelo novaj elementoj almetiûas, por ke la antaýa îelo kapablu dividiûi kaj la novaj formitaj individuoj konservu la staton de la antaýa.

25. Sesa ïanco. Ankaý gravas la fenomeno de la asimilo (vd 0561) por pravigi la monisman hipotezon de korpo-animo. Se la nutraëoj estas potenciale vivaj principoj, sufiîas ke ili trovu novan sanîon fariûi aktuale vivantaj; potenciale ili estas ja (en monisma sistemo) îiam vivaj. Kiel rado, kiu komenciûas îirkaýiradi, kiam ûi kontaktiûas kun alia rado jam îirkaýiranta, tiel la manûitaj aferoj, interne jam vivaj, aktualiûas kiel vivaj, kiam ili eniras en la kampon de influo de aktuale vivanta estulo.

La fenomeno de asimilo, en monisma koncepto de animo, konsistas nur en mema aktualigo de la interna potencialo de la manûaëoj.

Kontraste, en dualisma koncepto, la asimilita nutraëo ne ricevas la movon por memmoviûi, sed fariûas moviûema per konstanta ekstera ricevo de forto. En tiu dualisma maniero esti, la manûitaëoj vere ne fariûas vivaj, sed nur movigitaj; la nutraëoj ne kontribuas al nova sistemo de fortoj. Okaze de naskiûo de nova îelo, fakte estus kreita ankaý nova substanca principo.

Malgraö la dirado de Platono, ke en dualisma sistemo korpo estas arestejo de la animo, fakte okazas la kontraöo, - korpo fariûas arestato de la animo.

Kontraste, en monisma sistemo, ne estus kreita nova animo, îar ûi jam ekzistas, kaj nur eliras el potenciala stato en aktualan staton de principo de vivaj fenomenoj. Same, intelekto antaýekzistas al la efektiva penso; dum kelka tempo okazas la penso, kaj poste la intelekto revenas al sia potencialeco.

26. Kiom da animoj ekzistas? En la kazo ke korpoj estas nur sistemo de multaj partikloj (subatomaj, sub-subatomaj). Dualistoj povas imagi, ke okazas tiom da animoj, kiom da korpaj partikloj, aö plus, aö minus ke la kvanto de korpaj partikloj.

Em monisma sistemo okazas simpla paralelismo inter korpaj fenomenoj kaj psikaj fenomenoj, îar la substanca principo estas unu por ambaö.

Per kreskeme pli komplikaj kunmetaëoj de la partikloj manifestiûas novaj aspektoj de la korpaj fenomenoj; same per apartaj kunmetaëoj manifestiûas grade pli signifaj psikaj fenomenoj. Pri la kreskema disvolviûo de la fortoj, oni atentu la teoriojn de holismo (vd), psikologio de la formo (vd 2288), kaj similaj sistemoj de klarigo.

Sed tiu priskribo de la naturo kiel estanta ega konglomerato de partikloj eble estas nur supraëa aspekto de la efektiva fundamenta realo. Eble la divido de realo en atomajn kaj subatomajn partiklojn estas nur ïajno. Îio estus kiel speco de kampo de fortoj sen vakuaj spacoj inter partikloj.

Oni scias, ke ne pritrakteblas nur pri partikloj, îar trairas la kosmon altiraj fortoj, gravitaj fortoj, magnetaj fortoj. Cetere, îu inter la partikloj estas vakua spaco? Eble ne ekzistas vakua spaco. Kaj do? La efektiva realo aspektas esti vasta unueca kampo. Sekve, pri kiom da animoj ekzistas, malfacile respondeblas, îar eî la demando mem ne estas farebla kun klare determinitaj elementoj.

27. La demando fine atingas la hipotezon pri iu animo de la mondo (vd 0318), sed pri kiu denove tre varias la opinioj rilate la manieron koncepti tion.

Tre vasta estas la kosmo. Se ûi ne enhavus la psikon, oni devus diri, ke îio estas stupideco. Sed se, laö la monisma tezo, en îio egale okazas psiko kaj korpo, kiel du flankoj de la sama afero, îio fariûas pli racia kaj pli optimisma por la estonta evoluo de tiu naturo.

E. Pauli.