ANAMNESIS, -eos. (Gr: 0294).

L: reminiscentia, ae.

A: reminiscense. F: reminiscence. G: Reminiszens. H: reminiscencia. I: reminiscenza. P: reminiscência. R:

Kun la sama etimologio okazas en internacia lingvo Esperanto mnemoniko (vd) (arto helpi kaj disvolvi memorkapablon), Mnemozina (vd) (muzo de la memoro).

2. Anamnesis rilatas la kredon de orfeanoj kaj pitagoranoj pri la metempsikozo. Surbaze de la rememoro de faktoj konsiderataj de antaötempo, ili induktis ke la nuna vivo estas ripeto de vivo en aliaj antaöaj korpoj (D. Laerta, VIII, 4-5).

Tiu interpreto pri rememoroj oftas en îiuj epokoj, ankoraö hodiaö. Pro tio, tra la jarcentoj ripetiûas la kredo je metempsikozo.

Sed kontraö argumentas aliaj, ke tiuj ïajnaj rememoroj de antaöa vivo estas klarigeblaj kiel specialaj operacioj de la subkonscio (vd). Certe la homo havas la kapablon formi imagojn, kiuj amasiûas en la memoro por regula rememoro. Patologiaj situacioj povas reorganizi tiujn imagojn alimaniere, kaj redoni ilin kun aspektoj unuavide absolutaj, kaj kapablaj esti atribuataj al nekonata fonto.

Nun, en surtera vivo, enkarcerigitaj en homaj korpoj, la animoj rememoras iom post iom, instigataj de la sensaëoj, la pasintecon. Tio sensa instigo okazas, - laö la supozo de Platono, - îar, kiam Demiurgo organizis la mondon, li formis la materion laö la modelo de la eternaj arketipaj ideoj. Kvankam la mondo estas nur imito, tiuj imitaëoj tamen sufiîas por inciti la rememoron. La universalaj konoj de la filozofio estas rememoro, kaj ne aranûoj ekde la empiria kono (Men. 80e - 86c; Fedro 72e - 77a; 249b - 250b).

"Konsiderinte, ke la tuta naturo estas simila, kaj ke la animo lernis îion, nenio malhelpas, ke ûi rememoru ion ajn" (Men., 80e - 81e).

La unuaj neoplatonanoj, ekzemple Ploteno (æ. 205-270), ne ïanûis la platonan doktrinon pri metempsikozo surbaze de la rememoro (Enn. II, 9, 12, 7; IV 3, 25, 32).

La plimulto de la kristanaj neoplatonanoj lasis la rememoron rilate antaöan vivon. Ili konservis tamen kelkajn aspektojn de la platona doktrino. Aögusteno el Hipono (350-430) asertis, ke Dio lumigas la homan intelekton kun la universalaj ideoj, kaj konservas la doktrinon de arketipaj ideoj, laö kiuj Dio kreas la mondon. Pro tio, per la kono de la mondo, oni konas Dion per iu speco de anamneso.

Kontraste kun la radikala racionalismo de Platono sendependa de la empirio, la modera racionalismo de Aristotelo æiam ekdeiras de la empiria sperto. Tie, en la empirio, li atingas la enton, kaj iom post iom konstruas la metafizikon.

Mezepoke, Tomaso el Akvino (1225-1274) konservis la aristotelan gnozeologion, sed tamen akordigis la aristotelan ontologion kun la platono-aögustenisma doktrino pri la kreo de la mondo laö arketipaj ideoj de Dio.

5. La itala ideisto Benedetto Croce (1866-1952) nomis per anamnezo la procezon de la historia kono, enkadre de lia monisma doktrino, en kiu elstariûas la Absoluta Spirito. Tiu Absoluta Spirito ne havas alion por fari ol rememori la revenon al tio, kio troviûas en ûi.

La historiaj fontoj, inter alie dokumentoj, havas la funkcion de alvoko al rememoro (Croce, Teoria e storia della storiografia, 1917, p. 12 ks; La storia como pensiero e come azione, 1938, p. 6).

E. Pauli.

ANANKISMO (N). 0295.

A: anankism. F: G: H: I P: ananquismo. R:

Kelkaj el tiuj vortoj uzeblas kun la doktrina sufikso -ismo, kaj legeblas fatalismo, antaödeterminismo, anankismo.

E. Pauli.

ANAPODIKTIKA (N) (= Neapodiktika; inferenco). 0296.

A: anapodeitic; undemonstrable. F: anapodictique.; indémontrable. G: anapodiktisch; unerveislich. H: anapodictico; indemonstrable. I: Indimostràbile. P: anapodíctico; indemonstrável. R:

Adjektiva radiko.

2. Anapodiktika estas dirite pri aserto rezultinta el simpla inferenco, kontraste kun la asertoj dependaj de demonstro. Ekzemple, tio, kio estas, ne povas samtempe ne-esti. La simpla rezonado de la inferenco nomiûas pro tio ankaö anapodiktika rezono, kontraste kun la demonstra rezono (silogisma rezono, indukta rezono).

Nuance, inferenco (vd) signifas simplan rezonan procezon, dum anapodiktika estas adjektivo, per kio estas karakterizata tiu procezo. Cetere apodiktika estas ligita al apartaj uzoj de la vorto fare de la filozofoj.

Principe okazas tri specoj de evidentecoj: senpera eksplicita, senpera implica (aö pera implica), pera virtuala. La anapodiktika rezono situas en la dua, la silogisma rezono en la tria.

Anapodiktika rezono, aö inferenco, estas la irado el io eksplicite asertata en alian implicite entenata. Oni asertas, ke la anapodiktikaj propozicioj estas en si mem evidentaj, kvankam fakte ili estas nur implicaj; sed tiu impliceco tiel multe kontrastas kun la silogismaj rezultoj (nur enhavitaj virtuale en la premisoj, kiel forma efiko en forma kaözo), ke oni asertas ke tiuj lastas ne estas en si mem evidentaj. Cetere, la anapodiktikaj rezonoj servas kiel bazon de la silogismaj rezonoj (Sexto la Empiria, Hip. Piron., II,156; Cicerono, Top., 56-57).

3. En aristotela kunteksto, anapodiktika estas dirite pri la unuaj nedemonstreblaj premisoj de la silogismo, kiujn li ankaö nomis senperaj (Etiko al N., VI, l2. 1143 b l2; An. post., I, 2. 72 b 27 ks).

4. La logiko de stoikistoj disvolvis la anapodiktikajn rezonojn, per kiuj ili kompletigis la silogismajn esplorojn fare de Aristotelo. Kvin estus la fundamentaj anapodiktikaj rezonoj. Sen ili, laö opiniis Seksto la Empiria, falus îiu dialektiko.

Jen la kvin, per ekzemploj:

1-e. Se estas tago, okazas lumo; sed estas tago; do, okazas lumo.

2-e. Se estas tago, okazas lumo; sed ne okazas lumo; do, ne estas tago.

3-e. Se ne estas tago, estas nokto; sed estas tago; do, ne estas nokto.

4-e. Aö estas tago, aö estas nokto; sed estas tago; do, ne estas nokto.

5-e. Aö estas tago, aö estas nokto; sed ne estas nokto; do estas tago (Hip. Piron., II, 157-158; DL.,80).

Stoikistoj reduktis îiujn silogismojn al la anapodiktika hipoteza aö disjunktiva rezono, îar dependaj de tiuj fundamentaj principoj.

Kompreneble, en la logikaj sinsekvoj la antaöaj elementoj kondiîigas la sekvantajn, sed tio ne detruas la specifajn postajn procezojn.

La silogismaj deduktaj procezoj operacias per forma kaözo kaj forma efiko, kaj pro tio la konkludoj estas entenataj virtuale kaj havas pro tiu virtualeco sian apartan valoron.

5. Leibniz uzis "asilogisma", kaj "nesilogisma" en la senco proksima de anapodiktika, por signifi specon de rezono ne silogisma:

"Oni sciu ke ekzistas nesilogismaj konsekvencoj bonaj, kiuj strikte oni ne povus demonstri silogisme sen iom da ïanûoj en la terminoj; kaj tiu ïanûo mem de la terminoj faras, ke la konsekvenco estu ne silogisma... Ekzemple,

- Jesuo Kristo estas Dio, do la patrino de Jesuo estas patrino de Dio...

- Se Davido estas patro de Salomono, Salomono estas filo de Davido" (N. Eseoj, IV, 17, 4).

E. Pauli.

ANARKIO (+). 0298.

A: anarchy. F: anarchie. G: Anarchismus. Gr: , - . H: anarquía. I. anarchia. P: anarquia. R: (anárkhija).

Substantiva radiko. Vortformoj: anarkio, anarkia, anarkiismo (vd), anarkiisto, anarkiulo.

2. Anarkio, en tute ûenerala senco, estas manko de ordo, pro manko de organiziga aötoritato kaj ne kapablo de la individuoj organizi sin. Ekzemple, anarkio de ribelita popolaîo.

Principe, anarkio estas pasiva formo de socio, pro simpla manko de povo. Sed semantike, anarkio inkluzivas socian malordon.

Nuance, anomio (vd 0327) manko de leûo, dum anarkio estas manko de reganto.

3. La plej danûera formo de aktiva anarkio estas la postulo de efektivaj rajtoj, sed per ne permesataj rimedoj. Takse, la celoj ne pravigas la rimedojn.

Terorismo (vd) estas formo de anarkio, kiu pledas per tiaj nepermesataj rimedoj, kutimo per la anarkia formo de mortigo de civitanoj per bombo-eksplodoj.

Estas ankaö anarkio, kiam strikoj (vd) uzas ne permesatajn rimedojn por pledi, anstataö nur la rimedojn enkadre de la leûo.

4. En aparta ideologia senco, anarkio estas socio kun individua libereco, sen ïtata povo. Doktrine, tiu senïtata povo estas nomata anarkiismo (vd 0300).

5. Leøaro kaj politiko temas ankaö pri anarkio, kiel malpermesata kaj por premi la anarkiistojn uzantajn malpermesatajn rimedojn.

La rimedoj de premo kontraö la anarkio obeas la ûeneralajn normojn de la sindefendo (vd) kaj respekto al certaj subjektivaj rajtoj de la anarkiistoj mem.

E. Pauli.

ANARKIISMO (+) (ideologie). 0300.

1. Kiel vorto, anarkiismo, kiel kunmeto el anarkio kaj doktrina sufikso -ismo, aperis post la franca revolucio kaj disvastiûis ekde la 19-a jc.

2. Anarkiismo estas politika doktrino, surbaze de du principoj,

- ke la homa digneco situas en absoluta libereco, kiu ne povas esti subordigata al obeo de iu ajn ekstera aötoritato;

- ke la individuoj estas kapablaj gvidi sin kolektive, do sen neceso de iu ajn alia ekstera forto, kun karaktero de Ïtato.

Adoptita devizo: Nek Dio, nek majstro (france: Ni Dieu, ni Maitre).

Nuance, liberalismo (vd) elstarigas la individuon, kiu tamen libere, - tio estas demokratie, - kreas kaj kontrolas la politikan Ïtaton.

Koincide por anarkismo kaj liberalismo la natura leûo ne inkluzivas, kiel estanta natura, la politikan socion.

La liberalisma doktrino kreas tiun Ïtaton, kvankam nur per pozitiva iniciato de la socia kontrakto, kiel proponis Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).

Sed la anarkiisma interpreto de tiu transdono de povo al la Ïtato, fare de la individuaj civitanoj, ne eblas, îar neniam estas legitime rezigni la liberecon.

Cetere, anarkiistoj akuzas al la liberalisma Ïtato kiel ne sufiîe kapabla garantii al îiuj civitanojn siajn rajtojn, îar fine ûi falas en la gvidado kaj kontrolo de apartaj grupoj, ekzemple de riîuloj, tio estas de la burûaro.

Konsekvence, anarkia socio estas la kohera sekvo de la individuisma interpreto de la natura leûo.

3. Historie, la detaloj de la anarkiisma doktrino pri la socio ne montriûas klare. Diversaj formoj estis historie prezentataj. Foje ili estas eklektikaj anarkiismoj.

Kvankam la celo de anarkiismo estas atingi la kunvivadon sen la forlaso de la naturaj individuaj rajtoj, îiuj prezentitaj formoj ïajne ne atingas la celon kohere. Tiuj formoj tre variis laö la kapablo de imago de la anarkiistoj mem, foje klare utopiistoj.

4. Koncerne la ekonomikan sistemon, okazas du anarkiismaj proponoj.

Unu propono estas tiu de la anarkiisma kolektivismo, laö kiu la homa liberigo postulas la forigon de la privata propraëo kun la planado de la ekonomio.

Kontraste, la dua propono postulas la spontaneecon de la ekonomiaj iniciatoj sen iu ajn speco de limigo.

Jam en la antikveco, anarkiismo estis prediko de kelkaj gnostikaj sektoj. Denove, mezepoke.

Moderna anarkiismo komenciûis en 1790, tuj post la Franca Revolucio, kiam grupo de engagés predikis kontraö aötoritatan doktrinon, kaj pro tio estis nomata anarchistes.

Anarkiismajn ideojn publikigis William Godwin (Inquiry concerning political justice, 1793, kontraö la ïtata tiraneco kaj la privata propraëo.

Sen esti formale anarkiisto, John Stuart Mill (1806-1873) ne nur prezentis liberalismajn ideojn, sed ankaö emancipiûajn postulojn kontraö la tiraneco, kontraö la malegaleco de viroj kaj virinoj.

La anarkiisma movado kreskis ideologie en Francio kun la verkoj kaj agoj de Proudhon (1809-1865). Por li la malordo venas el la Ïtato mem. Liaj partianoj en la nelongedaýra I-a Internacio (1868-1873) oponas sin vigle kontraö la aötoritatecaj socialistoj.

Elstara teoristo de anarkiismo estis ankaö Max Stirner (1806-1856). En simila etoso verkis Frederiko Nietzsche (1844-1900).

En komunisma kunteksto elstaris la anarkiismo de M. Bakunin (1814-1896), Petr Kropotkin (1842-1921). Ankaö la rusa verkisto Leon Tolstoj (1828-1910) verkis literature pri anarkiismo.

4. Anarkia sindikalismo estis movado aperinta en Parizo, dum la deko de 1890. Tiam la anarkiistaj laboristoj eniris amase la sindikalismajn organizaëojn, inkluzive la Borsojn de Laboro (Bourses du Travails) kaj la Ûeneralan Konfederon de Laboro (Confédération Générale de Travail), kiam ûi estis fondita en 1895.

Konservis la anarkia sindikalismo sian kontraöecon al la politikaj institucioj.

5. Doktrino. Pozitive konceptata, anarkiismo signifas, ke la individuoj agas sufiîe virte, laö la naturaj kapabloj gvidi sin mem.

Principe, tiu baza aserto de anarkiismo estas korekta; îiu kapablo nur povas agi bone, kaj nur akcidence malbone.

Cetere, agi libere individue, estas idealo dezirenda, kaj kio, ûis certa punkto, estas bazo de la demokratio.

6. Tio, kio funkcias en ideala situacio, povas ne funkcii en la realo.

Koncerne al Dio, la diferenco estas ke, enkadre de infinita estaëo, ne eblas akcidence malbone gvidi sin.

Same, en la Dia Ïtato, laö la monisma ideismo de Hegel, tiu Ïtato ne povas erari, kaj pro tio ûi estas îiam la efika defendo de la homaj rajtoj. Sed en la realo tiu Dia Ïtato ïajne ne ekzistas, kaj dum oni ne konstatas tiun ekziston, ne eblas riski tiun dian bonan anarkismon.

Kompreneble, se la homoj eblus gvidi sin anarkie bone, tio estus prefera, ol esti gvidataj de ekstera ïtata forto. Same diriûas pri la socialisma socio, absolute pli bona ol la kapitalisma. Tamen, socialismo supozas la preparon de la civitanoj; dum tio ne okazas, la praktiko montras, ke nur sukcesas neokapitalismo (vd), per entreprenoj subordigata de la Ïtato.

7. Anarkiismo supozas, ke la socio per si mem estas kapabla organiziûi, sen ke la civitanoj estu devigataj pere de ekstera forto. Tio eblus, se îiu civitano pensus same kiel la alia pri aferoj postulantaj la kunlaboron.

Cetere, jen paradokso, - se en okazo de diverseco de opinio pri necesa kunlaboro la solvo fariûas per voîdonado, fakte reaperas la politika povo de la plimulto; tiu plimulto estas efektiva formo de Ïtato. Se kelkaj reagas kaj ne kunlaboras, revenas la problemo kiel solvi; se la solvo estas la perforto de la plimulto, aö de la plifortaj, aö de la pli kapablaj, revenis ja denove la Ïtato.

Sisteme dirite: la liberalisma socia kontrakto, per kio aperas la Ïtato, baziûas surbaze de, almenaö du motivoj, kaj tiuj malfacile forigeblaj de la anarkiistoj.

Unue, kelkaj individuoj fakte ne bone agas, se ne per kolektiva premo, kiu fine estas la apero de la Ïtato kiel defenda forto.

Due, pri kelkaj iniciatoj estas necese la decido de la plimulto; jen, denove, la apero de la Ïtato, nun kiel forto de prospero.

8. Eklektikismo. La anarkiistoj havas tamen siajn proponojn, per kiuj ili mildigas la malfacilaëojn. Kun iom da eklektikeco, solviûas kelkaj problemoj de la interna malkohereco, kaj fariûas la eklektikisma anarkiismo. Simile, fariûas diferenco inter liberalismo kaj neoliberalismo, sovaûa kapitalismo kaj neokapitalismo.

Difiniûas neokapitalismo kiel eklektika societo, îar fariûas kun kelkaj socialismaj elementoj, per kiu la Ïtato kontrolas la privatajn entreprenojn devigante ilin pagi impostojn kaj subigante ilin al la sindikatoj rilate la laboristojn.

Îiu eklektikismo estas elektebla, kondiîe, - interalie, - ke la homaj fundamentaj rajtoj estu respektataj. Tiel, eklektikisma anarkiismo fariûas neokapitalismo; inverse, neokapitalismo fariûas eklektikisma anarkiismo.

E. Pauli.

ANCILLA THEOLOGIAE. Philosofio.... (L: 0300).

1. Latina esprimo, Philozofio ancilla Theologiae ekvivalentas al "Filozofio servistino de la Teologio".

Dirmaniero enkondukita de mezepokaj skolastikistoj, por determini la servistinan rilaton de la filozofio al la teologio, kaj trovita unuafoje en teksto de Petro Damiano (1007-1072), itala influa kardinalo. Li avertis, ke la filozofio uzeblas en teologio, sed kies servistino, kvazaö per sklava respektema servo (sed velut ancilla dominae, quodam famulatus obsequio subservire) (De divina omnipotenti; ibid. D 603 D).

La kunteksto de Petro Damiano estas reago kontraö la tiutempaj dialektikistoj, kiuj pritraktis la teologiajn aferojn helpe de filozofiaj subtilaëoj. Malgraö la averto, la racia esploro en teologio prosperis ekde tiu tempo îe la skolastikistoj, precipe fare de Anselmo el Canterbury, Tomaso el Akvino, Duns la Skota.

Sendepende de la historia origino, la esprimo atribuanta al filozofio la karakteron de servistino de la teologio, akceptas tri interpretojn, unu pozitivan, du negativajn:

- pozitiva interpreto, surbaze de la interdependeco de la sciencoj;

- akcidence negativa interpreto, per esploro nur de tiuj filozofiaj temoj interesaj al teologia disvolviûo, kiel okazis en Meza Epoko;

- esence negativa interpreto, per rekta doktrina subordigo de la filozofio al teologio tiamaniere, ke en la praktiko ûi restas senutila, kiel volis la menciita Kardinalo Petro Damiano.

La plureco de signifoj eblas, îar "servistino" estas varia figura esprimo.

2. Pozitiva interpreto. Rilate al la pozitiva senco, laö kiu filozofio estas servistino, tiu senco pravas, kaj ûi signifas, ke la filozofio estas scienco en si mem utila al la homo, sed ankaö utilas al la aliaj sciencoj.

Certamiere îiuj sciencoj estas servistinoj unuj de la aliaj, kiam la helpo fariûas per sia specifa objekto de esploro. Jen la interdisciplina (vd) interrilato de la sciencoj kiel tutaΌo. Îiu scienco temas pri io specifa, kio ne apartenas al la aliaj sciencoj, sed tamen povas utili al tiuj aliaj. Tiusence, la filozofio, per siaj rimedoj, povas helpi la teologion (do esti servistino de la teologio); inverse, teologio povas helpi la filozofion (do esti servistino de la filozofio).

Sciencoj estas nur apartigataj per abstraktado en si mem, se ili estas kiel partoj interrilatigitaj de granda korpuso.

Partoj estas parte sendependaj, parte dependaj. Partoj estas io en si mem, kaj samtempe ili povas rilati al la aliaj partoj. Konkreta objekto, post kiam dividita en plurajn abstraktajn partojn, povas esti temo de malsamaj sciencoj; pro tio, kvankam abstraskte sendependaj, la abstraktaj objektoj de la sciencoj konkrete interrilatas.

Sekve, en sia specifa objekto, îiu scienco estas sendependa; sed, kiel parto de korpuso, îiu scienco estas iamaniere dependa, kaj sekve iamaniere servistino de la alia, kaj tiusence filozofio povas esti servistino de la teologio, kaj inverse, teologio servistino de la filozofio.

Oni komprenas facile, ke la fiziko multe uzas la matematikon; sed en sia kampo la fiziko restas sendependa, same kiel la matematiko sendependas rilate la fizikon.

Logiko estas sendependa rilate la aliajn sciencojn, sed îiuj sciencoj, ankaö la teologio, devas obei la logikecon; ekzemple, apartenas al teologio la supernatura efiko de la bapto, sed la filozofio pri religio postulas, ke tiu rito havu iom da kohero, kiam ûi metas la homan destinon en dependo de ritaj detaloj (vd 0265).

Îiuj sciencoj, inkluzive la teologio, celas la certecon; sed pri la certeco doktrinas la epistemologio (parto de la gnozeologio, siavice parto de la metafiziko, aö ûenerala filozofio), kaj do îi-rilate ûi obeas al la menciita epistemologio. Sekve, nur valoras la teologiaj tezoj strikte pruvataj. Kutime tradiciaj religioj estas amaso da aferoj sen sufiæa pruvo.

Historio, kiu pruvas la ekziston de pasinteco, servas samtempe al îiuj sciencoj, kiam ûi prezentas la pasintajn opiniojn.

La formala difino de îiuj sciencoj apartenas al logiko, kiu estas la ununura scienco, kiu difinas sin mem. Same, la valideco de îiu scienco estas diskutado metafizika (gnozeologia), kaj nur la metafiziko establas la validecon de sia mema studobjekto; sed en îiuj sciencoj rilate sian objekton estas principe sendependaj, îar ilia objekto estas alia, do ne la formala (de la logiko) kaj ne la gnozeologia (de la metafiziko).

Oni povas inversigi la terminojn. Anstataö diri, ekzemple, ke la fiziko estas servistino de la matematiko, îar ûi uzas la matematikon, eblas diri, inverse, ke la matematiko servas al fiziko, kaj do matematiko servas al fiziko, kaj sekve matematiko estas servistino de la fiziko.

Same, anstataö diri, ke la aliaj sciencoj servas al logiko, îar ili uzas la logikon, direblas ke la logiko servas al la aliaj sciencoj, kaj do la logiko estas servistino de la aliaj sciencoj. Tiu inversiûo eblas, îar îiuj instancoj estas sendependaj en sia specifa objekto de esploro.

Kiel en moderna socia koncepto, laö kiu la servistino konservas siajn fundamentajn homajn rajtojn dum ïi servas, îiu scienco, en siaj interrilatoj kun aliaj, ne perdas sian specifan sendependecon kaj aötoritaton.

Enkadre de tiu pozitiva senco de la filozofio kiel servistino de la teologio rezultas, ke, sen bona filozofio, ne eblas bona teologio, îar multaj el la nocioj operaciataj de la teologo disvolviûas per raciaj prikonsideroj. La afero pri anûeloj (vd) estas tipe teologia, sed sen bona filozofio la temo povas kripligi la teologion mem. Jam la grekoj, ekde la avertoj de Ksenofano, korektis antropormorfismajn konceptojn pri Dio.

Per la jam ekzistanta klasika greka filozofio evoluis la kristana teologio. Grandaj teologoj kutime estas spertaj filozofoj. Pro manko de filozofio, multaj teologoj kaj predikantoj, ankoraö hodiaö, estas naivuloj. Efektive, la teologiaj temoj estas tre vastaj, subtilaj, profundaj; sen ekvivalenta, vasta, profunda filozofio, do sen tiu servistino nomata Filozofio, ne eblas iu ajn serioza teologio, nek bona religio.

Inverse, ankaö la filozofio povas ricevi, malrekte, kontribuojn de aliaj sciencoj, inkluzive de la teologio. Eî falsaj religiaj konceptoj kaj asertoj de inter si kontraöaj religioj foje servis kiel instigo al la filozofoj.

3. Akcidence negativa interpreto. En la senco parte negativa (sed nur akcidence negativa), la esprimo "filozofio kiel servistino de la teologio" okazas, kiam la filozofio estis kultivata nur en tiaj apartaj flankoj interesaj al la teologia disvolviûo.

La manko de la plimulto de la unuaj kristanaj filozofoj kaj de la mezepokanoj estis, ke ili ne sufiîe multe kultivis la filozofion rekte en si mem kiel rigide aötonoma sistemo. Jen pro kio okazis la limigitaj atingoj de la mezepoka skolastika teologio.

Mankis mezepoke precipe la esploroj pri epistemologio kaj gnozeologio, pri la socia filozofio kaj filozofio pri juro, pri la pozitivaj sciencoj ûenerale (empiria psikologio, biologio, fiziko, astronomio, historio), kaj pro tio okazis tiom da teologiaj eraroj. Certamaniere, sama estis la situacio en islamaj medioj kaj en la malproksima Oriento.

Kompreneble, la filozofio kultivata nur flanke de la temoj rilatigitaj al la teologio povas atingi foje bonajn rezultojn, kaj esti foje eî rekomendinda. En tiaj specifaj temoj pluraj teologoj bone filozofiis. Tomaso el Akvino, aötoro de Sumo de la teologio estas signifa ekzemplo; preskaö same direblas pri Aögusteno, Anselmo, Duns la Skota, William Ockam, inkluzive pri kelkaj judaj kaj islamaj filozofoj.

Principe, la faka esploristo de îiu aparta scienco, ankaö de teologio, pravas, kiam li utiligas nur la apartajn filozofiajn temojn interesaj al sia kampo, kondiîe, ke li ne defendu konsisti nur eel tio la filozofio. Pro manko de tempo, pluraj homoj praktikas fake nur unu sciencon. Sekve, juristo aldone al juro esploras nur la filozofion pri juro; pedagogo, aldone nur filozofion pri eduko; matematikisto, aldone nur logikon; fizikisto, nur filozofion pri la naturo.

4. Esence negativa interpreto. La tute negativa senco de la eldiro "filozofio servistino de la teologio" signifas esencan subordigon, kun perdo de la specifa aötonomio de îiu scienco.

Jen la senco en situas Kardinalo Petro Damiano. Cetere, li akcentis la sendependecon de la teologio, en tio, kie ûi fakte ne estas sendependa.

Kontraö la esenca servuteco de la sciencoj inter si, oni avertu ke, kvankam devige koheraj inter si, îiu tamen respondecas pri sia parto. Por pruvi tion, oni konsideru, ke îiu scienco ekiras ekde donitaëoj rekte konstatitaj, kaj poste sekvas per propra sistemo. Jam en la deirpunkto rekte konstatita, îiu scienco prenas sian abstraktan parton, tio estas, sian specifan vidpunkton.

Se tiel estas, îiu scienco ne dependas de alia en sia propra temo, îar tiu temo jam restis apartigita ekde la deirpunkto.

La kohereco inter la sciencoj komenciûas per tiu menciita sistema irado de îiu, tra sia vojo, el kiu ili ne foriras. Kelkaj sciencoj respondecas pli vaste pri la kohereco, îar ilia temo pli vaste disvastiûas laölonge de la vojoj de la aliaj, tamen sen miksiûo; tiuj pli vastaj respondeculoj estas la sciencoj rekte ligitaj al la penso, precipe la logiko (kiu inkluzivas la metodikon) kaj la ûenerala filozofio, aö metafiziko, precipe per la gnozeologio (kiu inkluzivas la epistemologion). Sed ankaö tiuj sciencoj, dum unu helpas pli vaste la aliajn, ne invadas la kampon de tiuj aliaj.

Se tamen eventuale du sciencoj montriûas kontraödiraj, oni devas agi pragmate, per atendo al rezultoj de novaj esploroj. Dum daöras la ne atingo de rezulto, persistas la paradokso de du veroj; sed tiu paradokso ne estas pri du objektivaj veroj; la kontraödiro estas pri du subjektivaj veroj.

Kvankam la scienco estas io en si mem objektiva, fakte, dum ûi estas scienco de iu homa kapo, tiu scienco estas en subjektiva stato (vd). Kiam falas unu el la subjektivaj veroj, la alia ankoraö restas subjektiva, îar, kiel jam dirite, la scienco restas en la kapo de iu persono. Sed, se unu el la subjektivaj veroj falis, restas pli da ebleco, ke la alia subjektiva vero estu samtempe ankaö objektiva.

Kiam la malakordo pri la veroj okazas en la kampo de praktikaj aferoj, kiu postulas, ke oni agu, la morala doktrino probabilismo (vd) rajtigas la homojn elekti libere.

5. En analiza filozofio (vd 0277). Nova servistina formo atribuata al filozofio estas tiu pozitivisma doktrino, per kio ûi estas interpretata nur kiel logika analizo de la lingvaëo.

Precipe empiriaj sciencoj de la naturo estus la tipe perfekta scienco, kaj regus la filozofion, kiel mezepoke la teologio îion majstris. En tiu kadro, la filozofio fariûas servistino de la scienco - ancilla scientiae - kaj do ne ;jam servistino de la teologio.

6. Programoj de lernejoj kaj de universitataj studoj estu principe, per adekvataj aranûoj, atentaj al la servoj de unuj sciencoj al la aliaj. Kant opiniis pri tio en aparta skribaëo Konflikto de la fakultatoj (Der Streit der Fakultaeten, 1798).

Religia instruo en lernejoj havu filozofian enkondukon. Îar religio estas ûenerala rigardo pri la tutaëo, tiu enkonduko estas nepre necesa. Sen bona filozofio kaj sen bona scienco ne eblas bona teologio. Nur bona filozofo fariûas bona teologo. Tiusence, - la pozitiva, - filozofio estas servistino de la teologio.

E. Pauli.

ANDORO. Filozofio en... 0301.

Ûeneralaëoj (vd 0301-000).

Filozofoj en Andoro (vd 0301).

Resumo de filozofio en Andoro (vd 0301-005).

ANDROGINO. 0302.

A: androgynous (adj.). F: androgyne. G: Androgene; Switter Getriemensch. H: andrógino. I: andrògino. P: andrógino. R:

Substantiva radiko. Proksima radiko: androgeno (substanco en virseksa hormono).

2. Androgino estas ambaöseksa planto kaj ambaöseksa animalo.

Nuance, hermafrodito (vd) estas nomo rilata al mito, laö kiu la filo de Hermeso (latina Merkuro) kaj Afrodita (latina Venuso) havis la karakterojn de ambaö seksoj, dum androgino rekte asertas la duseksecon.

En pluraj plantoj la androgineco estas normala. Okazas normale ankaö en kelkaj animaloj.

En tiuj, kiuj la vireco kaj la virineco okazas en apartaj individuoj, la androgineco povas tamen aperi patologie. Foje estas virseksa individuo kun aldonaj inaj organoj, foje inseksa individuo kun virseksaj organoj.

3. Science, la seka diverseco ne estas tiel fundamenta kiel oni jam pensis. La fakto mem de la androgineco pruvas tion.

Cetere, seksoj principe povos estu ne nur du, sed tri, kvar, ktp, kiel anøeloj kiuj estas el naý kategorioj.

Helpis androgineco difini la originon de la diverseco de sekso (vd), kiel formata iom post iom per evoluo de la formoj de unu, kutime la maskla, dum la alia sekso en la sama individuo konserviûis stabila.

Fakte en viro evoluis kelkaj formoj de la sekso, - pro tio nomata viraj, - dum aliaj konserviûis stabilaj, certa maniere ne evoluintaj. Tiel same, en virino evoluis kelkaj formoj de la sekso, - pro tio nomataj inaj, - sed precipe ne evoluis kelkaj formoj, kiuj tre ïanûiûis en la viro.

La vira pompa peniso estas la virina nekreskinta kaïita klitoro. Per inversa evoluo, la virina utero estas la vira ne evoluinta prostato. Sekve, la androgineco estas la fundamenta stato de îiu viro kaj de îiu virino.

Krom tiuj organaj diferencoj, okazis la kromosomaj diferencoj, en kiuj estas faktoroj de kontrolo de la diferencoj de sekso.

4. La patologia androgineco okazas nur per eventuala inversiûo de la naturaj fortoj mem, kvankam ne tiel facile. Eble la estonta scienco malkovros la leûojn de tiu fenomeno, kaj kontrolos pli fundamente la homan virecon kaj virinecon, - afero ne tiel natura ol oni pensis en la pasinteco.

La ïanco de seksa inversiûo povas okazi ankaö en la psika konduto. Kiam okazas la psika inversiûo, la individuoj emas fakte resti en la inversita stato, îar ûi montriûas al ili normala. Tamen, la interrilatoj kun la aliaj homoj ne fariûas facila.

La potenciala androgineco estas ïanco por la estontaj eblecoj de la sciencaj atingoj. Hipoteze, oni povas imagi, ke la plenpotenca homo estas tiu, en kiu ambaö seksaj organoj funkcias samtempe. Sed dum tio ne eblas, la homoj, apartigitaj en du specojn, kompletiûas per paroj.

Aliflanke, pro la limigoj de la naturo, la diverseco de seksoj ebligas la specialigon de îiu aparta sekso. Per la sumo de la apartaj specialaëoj atingataj, la finaj atingoj povos esti pligrandaj.

5. Antikvaj mitoj ilustras la naturon de la androgineco.

Îu Adamo, laö la juda Biblio estis androgino? La unua teksto pri la homo diras: "Dio kreis la homon laö Sia bildo, laö la bildo de Dio Li kreis lin; en formo de viro kaj virino Li kreis ilin" (Gen 1, 27).

Kelkaj interpretis tion kiel kreon de androgino. Poste la virino estis elirigata.

Laö Kabalo, îiu animo origine estas kombino de masklaj kaj inaj elementoj, kiuj apartiûas unu de la aliaj, kiam ili venas al la mondo. Sed restas la tendenco reveni unu al la alia, kaj tio estas la heteroseksa amo inter edzo kaj edzino.

Prezentita de Platono (Simpósion, 189 e), la greka mito pri la androgineco ankaö celas klarigi la seksan inklinon. Komence viro kaj virino estis unuiûintaj, per korpo kun kvar brakoj kaj kvar piedoj, unu kapo kun vizaûo antaöe kaj malantaöe.

Îar tiu eksterordinara estulo volis grimpi Olimpon, por atingi la îielon, Zeöso tranîis lin en du partojn, kaj faris ilin viro kaj virino. Kiel reveno al la unuiûo je la komenco, la du partoj praktikas la amoron.

Ankaö la juda kaj kristana Biblio prezentas iom da androgineco, îar Eva estas kreskigata ripo de Adamo.:

"Kaj Dio la Eternulo faligis profundan dormon sur la homon, kaj îi tiu endormiûis; kaj li prenis unu el liaj ripoj kaj fermis la lokon per karno. Kaj Dio la Eternulo konstruis el la ripo, kiun Li prenis de la homo, virinon, kaj Li venigis ïin al la homo" (Gen 2, 21-22).

Îu okazas en la biblia rakonto biologia inversiûo? En la animala evoluo la inaj formoj aspektas pli antikvaj. La vira sekso, precipe la peniso, aperis per posta diferenciûo, tio estas, per nova evoluo, dum la inaj formoj tendencis konserviûi stabilaj.

Sed ankaö en virinoj okazis apartaj evoluoj. La embriigado estas posta evoluo en superaj animaloj, per kio la embrio, kvankam sendependa vivulo, vivas kiel parazito. Potenciale viroj ankaö kapablus iamaniere ricevi paraziton, kondiîe, ke ilia biologia sistemo adaptiûu per tia evoluo.

6. Psikaj, moralaj, sociaj kaj edukaj problemoj en androgineco fariûas malfacile solveblaj.

Principe, androgineco ne estas stato, kiun tia individuo devas forigi per submeto al kirurgio. Se eblas determini almenaö la îefan sekson, la anderogino estu edukita laö tiu flanko. Sed se tio ne okazas, tiu homo riskas vivi laö la kontraöa sekso, kaj poste havi psikajn problemojn por reveni al la realo.

E. Pauli.