NATURA, -O (*). 5312.

A: natural; nature. F: naturel; nature. G: natuerlich, Natur. H: natural; naturaleza. I: naturale; natura. P: natural; natureza. R:

1. Etimologie, naturo devenas el la latina natura (= naturo), siavice el nascor, -sci (= naski i).

Substantiva radiko. Vorformoj: naturo, natura, nature, natura1/4o, natureco, naturigi, naturismo (vd 5324), naturisto, naturesplori, naturkolora, denaturigi, kontraýnatura, supernatura. Proksimaj radikoj: naski (vd), naturalismo (vd), naturalisto, naturalizi (vd 5316).

2. Naturo estas tio, kio rilatas iamaniere kun tio, kio naskiøas.

Nuance, la gredevena fizika (vd 2228) signifas pli vaste, foje pli erudicie, foje kontraste al psika. Cetere, fiziko (vd 2232) estas nomo de la scienco pri fizikaj aferoj.

3. Semantike, krom la strikte propra signifo, pluras aliaj signifoj de naturo, kaj same pluras la signifoj de diversaj vortformoj, kiel natura, naturismo.

Pli abstrakte, naturo signifas la esencon de iu ajn afero. Tiusence, oni demandas pri la naturo de fero, de oro, de planto, de animalo, de homo, de Dio, de la penso, de la socio, ktp.

Adjektive, natura estas dirate pri æio, kio estas spontanea, kontraste al akirita, artefarita, formalisma, afektata.

Tiusence oni parolas ankaý, - kontraste al pozitiva, - pri natura leøo, natura juro, natura religio, natura forto, supernatura graco, superantura moralo, supernatura teologio.

Oni restu tamen en la prikonsidero de naturo kiel io konkreta. Tiusense naturo estas prikonsidero de la metafiziko, de la natura filozodio, de la naturaj empiriaj sciencoj.

4. En metafiziko, naturo estas tio, kio ekzistas kontraste kun Dio. En tiu metafizika dualismo (vd) estas Dio tute transcenda kaj nur infinita, dum la finita1/4oj estas de Li kreataj kaj de Li subtenataj.

Tiu dualisma metafizika interpreto de la naturo estas kutime la populara, sed ankaý restis en pluraj filozofiaj sistemoj.

Malsame, la metafizika monismo (vd) konceptas al Dio kaj al la naturo kiel reduktiøantaj inter si. Ordinate tiu interpreto estas nur filozofia, sed øi jam aperis æe la antaýsokratanoj, kaj reaperis en pluraj estontaj gravaj filozofoj.

5. En natura filozofio, naturo estas tio, kio kontrastas kun la homo.

Gravas, en tiu maniero koncepti la naturon, la nocion de valoro, per kiu la homo estis altigata super la natura medio.

La distanco inter naturo kaj homo malsame elstarigata de la de la sistemoj.

Unuj, precipe el la tradiciaj religioj, interpretas al homo kiel tute aparta krea1/4o fare de Dio. Restas la naturo submetata al la servo de la homo. Supernaturaj religioj eæ imagas ke, je la fino de la tempoj, bonuloj estos translokigitaj al alia mondo, nomata æielo.

Aliaj inkluzivas la homon iamaniere en la naturon, kvankam situanta en la pinto.

La kompreno de la homo, kiel enkadrigita en la naturo, okazis precipe post kiam la empiria scienco montris la evoluan linion de la homo ekde la aliaj bestoj.

Tamen, kiel koncepto, en ambaý doktrinoj, restis la parolmaniero distingi inter homo kaj la naturo.

6. En natura empiria scienco, naturo montriøas kiel organizo de fizikaj kaj vivaj fortoj. Tiusence, naturo estas povo de transformiøo kaj generado, kaj kun difinitaj leøoj.

Kompreneble, la empiria scienco nur kaptas la eksterajn rilatojn inter la fenomenoj de la naturo. Ekzemple, kie okazas la movo kaj kien; kiom da tempo daýras la movo, de unu loko al alia.

Per la natura filozofio estas farataj aldonaj demandoj pri la konstatoj de la empiria scienco.

Per la kombino de empiriaj fenomenoj kaj racionalismaj konceptoj fariøas la doktrino pri la naturo. Sekve estos forigataj la eksplikoj fare pere de mitoj (vd).

Jen la kunteksto de tipaj eldiroj: oni lasu ke la naturo agu! oni sekvu la naturon!

Tio estas, - oni lasu ke la fundamentaj principoj agu, æar ili estas la fonto de æio, kio okazas, kaj akorde de certa leøo.

Aristotelo, - æiam citante siajn antaýlojn, - vaste klarigis la koncepton pri la naturo kiel substanca principo:

"Naturo estas principo kaj kaýzo de la movo kaj ripozo de la afero, al kiu øi apartenas principe kaj per si mem, ne nur akcidente" (Pri Fiziko, II, 1. 192b 20).

Avertis ankaý Aristotelo pri la diferenco de la agado de la naturo, ekde la interno, kaj la agado de la homo, nur akcidenca.

Konceptis ankoraý Aristotelo la natura agado kiel havanta la celon en si mem (Pri Fiziko II, 199b 32) tiamaniere, ke la potencialo iras al sia natiura aktualo.

8. Doktrino pri la naturo kiel leøo. Sen granda diferencorilate la antaýan komprenon de la naturo kiel principo, la naturo povas esti konceptata simple kiel leøo de la fenomenoj. Æiuj aferoj, jen la plej fundamentaj elementoj, jen la kunmetita1/4oj, povas esti rigardataj kiel gvidataj per leøo, simple nomata natura leøo.

Tiu koncepto jam estas implica en la aristotela divido inter potencialo kaj aktualo, kaj en la divido inter materialo kaj formo. La dua elemento estas certamaneire la natura leøo.

Tiu koncepto de la naturo kiel leøo disvolviøis en la stoikisma monisma filozofio, laý kiu la formo estas kiel gvidanta logoso de æio (Diogeno Laerta, VII, 1, 148). Naturo do, estas ordo, leøo, racia neceso, valida en la tuta kosmo. Jen interpreto de la naturo vaste diskonigata de la modernuloj, ekde la aristotelanoj de Renesanco kaj poste de la fizikistoj Kepler, Galileo, Newton.

9. Naturo kaj Dio. Restas la problemo pri kia estas la vasteco de la naturo, - æu finita, æu infinita kaj dia. La malfacileco estas en tio, ke ni nur konas la eksterajn fenomenojn de la naturo, kaj do nur al la naturo naturata (vd L: 5317), dum pri la naturo naturanta, nur eblas decidi spekulacie.

Giordano Bruno (1548-1600) komentis:

"La naturo, aý estas Dio mem, aý estas la dia forto, kiu manifestiøas en la aferoj" (Summa terminorum, en Op. Latine, IV, 101).

Kiel sciate, Giordano Bruno elektis al panteismo (vd).

Same, Spinozo (1632-1677) identigis la fundamentan naturon kaj Dion (Etiko, I, 29 Schol.).

Aliaj restis en la dualisma teisma solvo, aý simple rezignis rilate la spekulaciajn racionalismajn rimedojn.

E. Pauli.

NATURALISMO. 5315.

A: naturalism. F: naturalisme. G: Naturalismus. H: naturalismo. I: naturalismo. P: naturalismo. R:

1. Kiel vorto, naturalismo devenas el tri latinaj elementoj: la vorto natura (= naturo), la sufikso -alis (= havi la kvaliton esti tio indikata de la radiko al kiu øi almetiøas), la doktrina sufikso -ismus (= ismo).

Substantiva radiko. Proksimaj radikoj: naturo, naturalizi.

2. Naturalismo, en øenerala filozofio, estas elstarigo de la naturo (vd 5312) sen supernaturalismaj influoj.

Tiusence, la raciisma deismo (vd 1076) estas naturalisma rilate al teismo kun malfermo al la mirakloj (vd), revelacioj (vd), supernatura teologio (vd).

Por la naturalisma filozofio estas vanaj superstiæoj la oftaj ritoj praktikataj de la tradiciaj religioj diskonigataj per la plej diversaj nomoj: misteroj (vd), sakramentoj (vd), sakramentaloj (vd), ktp.

4. Etika naturalismo estas la aplikado de la øenerala naturalismo al kampo de la etiko, per forgigo de la supernaturalismaj normoj.

Estas do etika naturalismo la reduktado de la morala vivo al la biologia vivo kaj al la kohera atento al la instinktaj kaj volaj tendencoj, aý deziro de vivo.

5. En estetiko, naturalismo ekvivalentas al realisma stilo (vd), doktrino laý kiu la arta esprimo reproduktas la objektojn tiel, kiel ili estas individue, sen universala idealeco, kaj konkrete, sen fantaziaj almentoj.

Foje naturalismo en estetiko inkluzivas naturismon (vd 5324).

6. En apartaj kazoj, naturalismo estas ankaý en kontrasto kun pozitivaj leøoj, idealigitaj formoj, sociaj formalismoj.

E. Pauli.

NATURALIZI. 5316.

A: naturalize. F:naturaliser. G: naturalisieren. H: naturalizar. I: naturalizzare. P: naturalizar. R: (naturalizovát).

1. Etimologie, naturalizi estas moderna vortformado, el la latina naturalis (= natura), kaj sufikso signifantan iun procedon. Komparu kun analizi.

Verba radiko. Vortformoj: naturalizi (tr), naturalizado. Samfamiliaj radikoj: naturalismo, naturalisto.

2. Naturalizi estas doni al fremdulo civitanajn rajtojn.

3. Principe, naturalizado estas fundamenta rajto de æiuj homoj, kiam ili restas definitive en alia lando, surbaze de la principo, ke æiuj povas iri ien ajn, kaj reveni el ie ajn (vd).

Tamen, oni distingu inter lando kaj Ïtato. Estas lando nur loko, dum Ïtato estas jura organizado. Iri al alia lando ne estas ankoraý aparteni al tiu alia Ïtato. Naturalizado estas integriøo en tiu alia civitana komunumo.

Sed resti definitive en tiu alia lando, inkluzivas la partoprenon en ties Ïtato, kaj sekve de devoj kaj rajtoj.

La kreskema facileco de komunikado kaj transportado okazigis ankaý la facilecon de enmigrado kaj de elmigrado. Pro tio naturalizado fariøis kreskem pli ofta.

E. Pauli.

NATURA NATURANS. NATURA NATURATA. (L:5317).

Latina esprimmaniero de la mezepoka skolastiko kaj uzata ankaý de Spinoza(Etiko, I, 29, skolio), natura naturans ekvivalentas al naturo naturanta (Dio). Kaj natura naturata ekvivalentas al naturo naturata (naturo kreata).

E. Pauli.

NATURA NON FACIT SALTUS. (L: 5318).

Latina esprimo, natura non facit saltus ekvivalentas al naturo ne faras salton. Jen aksiomo surbaze de la proporcio inter kaýzo kaj efiko, kaj kiu en la naturo rilatas precipe al la mekanika sinsekvo de fortoj.

E. Pauli.

NATURFILOZOFIO. 5320.

A: philosophy of nature. F: filozofio de la nature. G: Naturphilosophie. H: filosofía de la naturaleza. I: filosofia de la natura. P: filosofia da natureza. R:

1. Naturfilozofio, aý filozofio pri la naturo, temas filozofie pri la naturo. Kontraste, natursciencoj, aý sciencoj pri la naturo, temas empirie pri la sama naturo.

Nuance, naturhistorio (vd 5322) estas la empiriaj sciencoj kontraste al homaj empiriaj sciencoj (vd), kaj eventuale tiu naturhistorio diferenciøas de la naturfilozofio.

Enkadre de la filozofio mem, naturfilozofio rekte distingiøas de la metafiziko (vd).

Dum naturfilozofio temas pri apartaj entoj (korpoj, plantoj, animaloj, inkluzive homoj), metafiziko estas, laý la temo, øenerala filozofio, kaj do filozofias pri la komuna ento. Pro tiu øenerala temo, øi inkluzivas eæ la korpojn, plantojn, vivantojn, dum tiuj æi simple estas entoj. Sed kiel partikularaj entoj, ili estas temo de naturfilozofio.

2. Divido. Laýmaterie kaj vasteco, naturfilozofio dividiøas, kiel ordinare la sciencoj, en:

- øeneralan naturfilozofion;

- specialajn naturfilozofiojn.

Koncerne al specialajn naturfilozofiojn, la ordinara redivido estas en filozofiojn pri la korpo, pri la vegeta vivo, pri la psika vivo.

3. Pluras la nomoj pri la diversaj specialaj naturfilozofioj. Cetere, kelk nomoj havis semantikajn ïanøojn tra la tempo kaj eæ laý la uzo fare de la filozofoj.

Kelkaj nomoj estas uzataj samtempe en filozofio kaj empiria scienco, sed tamen dividas inter korpo kaj psiko.

Fiziko estis la ordinara nomo, en la klasika greka kunteksto, por la filozofio pri la naturo, precipe pri la corpoj.

Filozofia cosmologio (vd), kiu estas moderna erudicia vortformado, ankaý ekvivalentas al naturfilozofio, kontraste kun scienca cosmologio.

Christian Wolff (1679-1754), per tiu vorto cosmologio, de li kreita, signifis ambaý branæojn, - la filosofian kaj la eksperimentan sciencon pri la øeneralaj leøoj de la mondo.

Hegel kaj Schelling disvastigis la esprimon filozofio de la naturo, kontraste kun la logiko kaj filozofio de spirito, en ideisma kunteksto.

Apartan elstaron gajnis la nomon de filozofio de la naturo en novaj teorioj de Haeckel, Mach, Ostwald.

Naturscienco estas en kontrasto kun la formalaj sciencoj pri la fluo de la operacio, do en kontrasto kun la logiko (fluo de la mensaj operacioj), en kontrasto kun la planado (de agoj), ten kontrasto kun tekniko (de faroj).

Sekve kaj resume, naturfilozofio distingiøas unue de la metafiziko (aý øenerala filozofio) kaj fine de la logiko, planado, tekniko. Per tiuj sinsekvaj distingoj oni povas antaývidi la progreseman distingon de la niveloj de konceptoj.

E. Pauli.

NATURHISTORIO. 5322.

A: natural history. F: histoire naturelle. G: Natuergeschichte. H: historia natural. I: stòria naturale. P: história natural. R:

1. Naturhistorio estas komuna nomo de la sciencoj pri la naturo, precipe de la empiriaj, kontraste al la homaj sciencoj (vd). Menciindas kiel naturhistorio: fiziko, kemio, botaniko, biologio, geologio.

Takse, la nomo naturhistorio konservas resta1/4on de la greka etimo historía en la senco de informo, scienco. Pro tio, øi estas rekte tradukebla per naturscienco (vd 5326).

2. Principe, natursciencoj estas unu sola specifa scienco, kun elstaro de la fiziko (vd), kies apartaj branæoj estas la aliaj, - kemip, biologio, ktp.

E. Pauli.

NATURISMO. 5324.

A: naturism. F: naturisme. G: Naturismus. H: naturismo. I: naturismo. P: naturismo. R:

1. Kiel konduto, naturismo estas doktrino, laý kiu homo devas integrigi sian vivmanieron kun la naturo, precipe higienan, sportan kaj uzojn manøi.

Nuance, nudismo (vd 5576) estas aparta naturismo, kiu elstarigas la bonfarton per la elmetado de la korpo al aero.

Same, ekologiismo (vd 1561) elstarigas la øeneralan median ekvilibron de æiuj elementoj, dum naturismo emfazas la homan sintenon, kiu devas esti socie malpli formalisma.

2. Kiel interpreto de religia kulto, naturismo estas doktrino laý kiu la primitiva homo personigis la naturajn fortojn, kaj tiel kreis la dia1/4ojn kun la koncerna adoro kaj preøo.

Kutime fariøis dioj, en la supro, la æielo, la astroj, precipe la suno. Sur la tero la nokto, la fajro, la fortuno, la seksa forto.

Apartan naturisman doktrinon disvolvis Max Mueller (n. 1906), Kuhn, Steinthal, kiuj avertis pri la impreson de la naturaj fenomenoj sur la imagado de la primitiva homo.

En estetikaj rondoj, precipe de literaturistoj kaj poetoj, ankaý floris ekde la fino de la 19-a jarcento floris la naturisma sinteno, surbaze foje de konceptoj disvastigitaj de Shelling kaj Nietzsche. Laý tiu naturismo reaperis la esprimo de bukolikaj sentoj kaj simpleco en priskriboj, kontraste al la sofismeco de la simbolistoj.

3. Historie, jam la antikva sekto de cinikuloj (vd 0957) kontraýstaris la kreskemajn sociajn formala1/4ojn de la civilizacio. Kiel heredantoj de tiu skolo, la filozofio de stoikismo (vd) akcentis la regadon super la plezuro kaj doloro.

Helenoj øeneraligis la nudan gimnastikon. Ekfloris la olimpiadojn kaj publikaj banejoj. Sed olimpiadoj kaj banejoj estis malpermesataj de la kristana imperiestro de Konstantinoplo, en 394.

Enkadre de la kristanismo aperis la movado de la adamitoj (vd 0066), sed sen prospero.

Modernepoke la naturisma ideologio reaperis je la 18-a jc per la prediko de intelektuloj. En 1896 reaperis la olimpiadoj. Same disvastiøis denove la publikaj banejoj.

E. Pauli.

NATURSCIENCO. 5326.

A: natural science. F: science naturelle. G: Naturwissenschaft. H: ciencia natural. I: scienza naturale. P: ciência natural. R:

Naturscienco ekvivalentas al naturhistorio (vd 5322), kaj estas, kiel tiu æi, komuna nomo de la sciencoj pri la naturo, precipe de la empiriaj, kontraste al la homaj sciencoj (vd). Menciindas kie naturhistorio: fiziko, kemio, botaniko, biologio, geologio.

E. Pauli.

NATURSTATO (de homo). 5328.

L: in natura.

A: state of nature. F: état de nature. G: Naturzustand. H: estado de natureza. I: stato di natura. P: estado de natureza. R:

1. Naturstato estas tiu antaýa kruda momento rigardata en rilato al posta pliboniga ïanøo.

Alimentoj, antaý la industria transformo, estas en naturstato.

Tiel same, homo antaý organizi la politikan socion estis en natura stato.

En religioj asertantaj ke Dio elektis la homon per almeto de supernatura graco, la naturstato konsistas el la homo sen tiu almeto.

Æiu ïanøo el la naturstato en la alian okazas per aparta procezo.

2. Doktrino. Unu konsideras bonan la naturstaton, kaj pro tio klopodas por la reveno al øi. Inverse, aliaj konsideras malbonan la naturstaton, kaj sekve celas eliri el øi, en alian plibonan.

Estas ankaý tiu, kiuj per specialaj aranøoj pensas eliri el malbona stato en pli bonan, - aý surtere, kiel planas la utopiaj socialismoj, - aý ekstere de la tero, en æielo, laý kredo je savo fare de dia supernatura graco, ricevata per bapto kaj virto.

3. Estas antikva la teoriumado pri la naturstato kiel ideala vivo.

Lucius Annaeus Seneca (3-65), latina stoikisto, favore de la naturstato, priskribis la oran aøon, kiam la homoj estis senmalicaj kaj feliæaj, vivis kun simpleco kaj sen superflua rafinita lukso.

Cetere, tiuj homoj en naturstato ne bezonis leøaron, æar ili obeis al la plej saøaj. Ekde certa momento la progreso de la artoj, aý teknikoj, okazigis la avidecon kaj la koruptadon, kun la sekva neceso krei la Ïtaton. (92-a Letero, al Lucilio).

Modernepoke, dum la romantikismo, denove oni avertis pri la boneco de la naturstato de la homoj.

John Locke (1637-1704), kontraý la politika absolutisma Ïtato de Hobbes, defendis la naturstaton kiel la homan perfektecon, æar øi estas "stato de perfekta libereco por reguli la proprajn agojn kaj por disponi la proprajn poseda1/4ojn kaj por sinteniøi laý persona prefero, enkadre de la limoj de la natura leøo, sen peti permeson, aý dependi de la volo de iu ajn" (Second treatease on government, II, 4).

Ankoraý pli emfaze Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) argumentis favore de la naturstato de la homoj, gvidataj de la instinktoj, principe bonaj kaj gividantaj en la rektan vojojn (De l'inégalité parmi les hommes, I).

Rousseau avertis ankaý:

"Cio, kiu; eliras el la manoj de la Kreinto, degeneras per la manoj de la homo" ("Émile, je la komenco).

Anarkiismo (vd 0300), jen alia moderna kompreno de la homa naturstato, sennacieca, sen la organizo de Ïtato kaj sen iu ajn individua propra1/4o.

La unuaj reprezentantoj de tiu doktrino estis Pierre Joseph Proudhon (1809-1865), Gaspar Schmidt, pseudonime Max Stirner (1806-1856), Miguel Bakunin (1814-1896).

Do, alia estas la efektiva nocio de naturstato. Tiusence, naturstato estas nur nekompleta situacio, kiun la homoj devas ïanøi, æar øi estas nur tiu antaýa kruda momento rigardata en rilato al posta pliboniga progreso de la potencialo en la aktualon.

Kant (1724-1804) avertis, ke naturstato estas "tiu, en kiu, ne ekzistas iu ajn distribua justeco" (Metaf. Der Sitten, § 41) (vd ).

Precipe Hegel (1770-1831) avertis, ke la ideo pri naturstato estas miskompreno, per kiu oni imagas, ke la natura leøo ekzistas unue aparte en la naturstato; sed øi ekzistas en la naturo de æiu afero (Enciklop., § 302).

5. La eliro el la kruda homa naturstato en la socion, per formoj , pri kiuj ankaý varias la opinioj. La plej antikvaj estas mitoj kaj poste estis prezentataj pli raciaj hipotezoj.

Praaj mezopotamiaj tekstoj mite parolas pri la unuaj homoj kaj inundoj.

La bibliaj rakontoj, de 7-a jarcentoj a. K., ripetas siamaniere tiujn praajn rakontojn, kun elstaro de la epizodoj de Paradizo (vd), granda diluvo, lingva konfuzigo fare de Dio okaze de la konstruo de Turo en Babelo (0713).

Platono (427-347 a.K.) elpensis mite la praan naturstaton de la homo, kies unuaj urboj estis destruataj de katastrofo:

"Jen la kondiæo de la homoj, post la okazado de la granda katastrofo: timiga soleco kaj sen limoj, la vastega tero kaj forlasita, preskaý æiuj bestoj pereitaj kaj la bovoj kaj kelkaj grupoj de kaproj restintaj al la païtistoj, kiel mizera resta1/4o por rekomenci la vivon" (Leøoj, III, 677 e).

6. Tra la tempoj, iom post iom, eliris la homoj el la simpla individua, familia kaj triba organizado en la socian.

Laý Epikuro (341-241 a.K.) kaj Francis Thomas Hobbes (1588-1679) vivis individue kaj izole, egoisme, sen iu ajn morala leøo, en konstanta konflikto, militantaj æiuj kontraý æiuj. Homo hominis lupus, - Homo estis lupo de la homo.

La socia transformo okazis per la perforto fare de la plej fortaj, - kiel elpensis Hobbes:

"Dum la homoj vivas sen esti subigatal al iu komuna povo, ili troviøas en la stato de milito, kaj tiu milito estas de æiu homo kontraý la alia homo" (Leviathano, I, 13)

Pluraj elpensis la alvenon de la homoj al socio per la socia kontrakto (vd) Tiu estis la transformo precipe laý la optimisma imagado de Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), kies homo estis perfekta kreo fare de Dio.

Kompreneble, la plimulto ne havas la konscion pri la socia kontrakto, sed implice ili konsentas pri la socio, kies klara formo estas la konstitucio (vd).

Laý tiu kredo, la unuaj gepatroj estis altigitaj al tiu supernatura stato, kiu donis al ili la rajtojn nemorti kaj fine la æielon, kies aparta nomo estas Dia Regno. Æar tiuj unuaj gepatroj pekis, ili refalis en la naturan staton, kaj tiel same la estontajn generaciojn.

Sed kiu kredas je Jesuo kaj estas baptata, tiu saviøos, kiel dirite en Evangelio:

"Kaj Li (Jesuo) diris al ili (al la Apostoloj): Iru en la tutan mondon, kaj prediku la evangelion al æiu kreita1/4o. Kiu kredos kaj estos baptita; tiu estos savita; sed kiu ne kredos, tiu estos kondamnita" (Marko 16, 15).

E. Pauli.

NAÖRO. Filozofio en ... 5330.

Ûeneralaëoj (vd 5330-000).

Filozofoj de Naýro (vd 5339-002).

Resumo de filozofio en Naýro (vd 5330-005).

NAÖZI, -O. 5831.

A: nausea. F: nausée. G: Ekel. H: náusea. I: nausea. P: náusea. R:

Verba radiko. Vortformoj: naýzi (tr), naýzo, naýza.

2. Naýzo, proprasence, estas vomemo kaýzata de la stomako reaganta kontraý io ne tolerebla, kaj kiu kreas senintereson manøi.

Nuance, tedo (vd) estas nur senintereso, dum naýzo inkluzivas iom da abomeno.

Figure, naýzo estas sento de malallogo. Nur en figura senco okazas alproksimiøo inter naýzo kaj tedo.

3. En ekzistencialisma kunteksto, esplorata æefe de Jean Paul Sartre (1905-1980), naýzo estas la malallogo de la a1/4oj, en la senco ke ili ne fariøas necesaj, sed sensignifaj por okupi min.

Sartre avertis pri la senkosta karakterizo de la ekzisto, kies sennecesa kontingenceco kreas en la homo la senton de naýzo; tiu estis la temo de sia romano La naýzo, 1938.

E. Pauli.

NAZIISMO. 5333.

A: nazisme. F: nazisme. G: Nazismus. H: nazismo. I: nazismo. P: nazismo. R:

1. Kiel vorto, naziismo devenas el la germana Nazismus, siavice el Nazionalsozialismus (= nacia socialismo).

Substantiva radiko. Vorformoj: nazio (membro de la partio), naziismo.

2. Naziismo estis nomo de la radikala naciisma doktrino de germana partio fondinta de Adolf Hitler en 1920, nomata Naciisma Socialisma Laborista Germana Partio (Nationalsocialistische Deutsche Arbeiter Partei, - N. S. D. A. P.), kiel anstataýanto de la øis tiam nomata Laborista Germana Partio (D. A. P.).

Kompreneble, kiel laborista partio, naziismo estis korporativismo (vd).

Sed naziismo estis precipe naciismo (vd), kaj tiusence ne estis humanismo (vd). Kaj aldone naziismo esploris radukale rasismon (vd).

3. La sociologia aspekto de naziismo estas esenca elemento por kompreni la socia momento de tiu partio.

En la tiutempa eýropa kaj monda konjunkturo, naziismo fariøis miksa1/4oj de kontraýdiraj idealoj de naciismaj idealoj, precipe de eýropaj landoj, æiuj elstarigantaj sian etnon.

Cetere, la naciismaj sentoj de judoj restis en strikte kontraýa kampo; sekve la raso de Abrahamo fariøis bedaýrinda viktimo.

Per la milito de 1939-1945 estis forigata la naziisma povo. La malbona fina rezulto estis la interna ruino de eýropaj nacioj, jen la naziismaj, jen la aliaj.

Krome, la venkantaj nacioj perdis sian antaýan kapablon je koloniismo en la ekstero, kie dekoj da landoj sendependiøis.

Post forpaso de naziismo kaj koloniismo, Eýropo, kies Ïtatoj naskiøis ordinare surbaze de etnaj diferencoj, pasis al la bona vojo, - al la Eýropa Unio.