LABIRINTO (+). 4456.

A: labyrinth. F: labyrinthe. G: Labyrinth. H: Laberinto. I: labirinto; laberinto. P: labirinto. R: (labirint).

Substantiva radiko. Vortformoj: labirinto, labirinta.

2. Labirinto estas neregula interplektiûo de vojoj interne de konstruaëo, cele al perdiûo de tiu, kiu eniras.

Dirite, pli vaste, labirinto estas meandra kaj plurdirekta vojirado malfaciliganta al eniranto la revenon al enirejo.

Nuance, meandro estas æiu aparta kurbo en kurbiøanta linio, ornamo, rivero, vojeto, dum labirinto la ensemblo de tiuj meandroj, kun la aldona malfacilažo de reveno.

Kiel ludo, labirinto interplektas la eraremajn vojojn tiamaniere, ke unu el iri kondukas al celo, sed malfacile.

3. Historie estas konata kiel labirinto tre antikva palaco de Minoo, en Knoso, Kreto, kies ruinoj ankoraý restas.

Ankaý restas la legendoj pri tiu labirinto.

Same estas dirata labirinto, al palaco de Faraono Amenemhet la III-a, en Egipto.

4. Figure kaj analogie estas nomata labirinto al tre komplikaj mensaj aranøoj, kies sinsekvo, - kvankam en si mem korektaj, - konfuzigas la normalan atingon de la kompreno.

Kiel simbolo, labirinto tuïas ofte filozofiajn aferojn.

Oni rimarku, ke la logikaj sinsekvoj estas atingataj de la homa kapablo ene de certa rapideco kaj kvanto. Pro tio rekomendindas la didaktikan distribuadon de la komprenenda elementoj.

Por infanoj tiu kapablo de kompreno estas ankoraý malpli rapida kaj malpli vasta. Jen kiam la didaktika distribuado devas ankaý esti pedagogia.

5. Per apartaj logikaj metodikoj kaj per empiriaj metodikoj, precipe per matematikaj kalkuloj, inkluzive helpe de maïinoj, eblas kontroli tre komplikajn labirintojn, jen de labirintoj en propra senco, jen de labirintoj en figura senco.

En la kampo de logiko jam la klasika greka logiko kaj la mezepoka skolastika logiko esploris plurajn metodikajn rimedojn, precipe en la kampo de silogismaj figuroj kaj modoj (vd). Modernepoke prosperis la simbola logiko, aý logistiko (vd).

Same progresis la matematikaj esploroj pri labirintaj aferoj (vd Jacob, Labyrinthe II-1 p. 1425).

6. En faka lingvažo estas nomata labirinto malgranda interna organo de la orelo, kaj kiu kontrolas la orientadon.

E. Pauli.

LABORI, -O (*). 4458.

1. Etimologie, labori devenas el specife nur latina radiko laborare (= labori, peni per laciga strebo). Pro manko en la pasinto de facilaj kondiæoj de laboro, tiu vorto enhavis karakteron de peno kaj strebo.

Oni rimarku, ke ergo (el la greka) kaj vorto (el la germana) devenas el la sama hindeýropa radiko weg (= ideo de laboro).

Verba radiko. Vortformoj: labori (ntr), laboro, labora, laborado, laboražo, laboranto, laborejo, laborilo, laboristo, laboristaro, laborulo, labordivido (vd), laborjusteco, laborpolitiko (vd), laborloko, laborkapablo, ellabori (tr), ellaborado, ellaborejo, ellaboriøi, kunlabori (ntr), kunlaborado, laborema, mallaboremulo, perlabori (akiri monon per sia laboro), pluslaboro, prilabori (ntr), prilaboriteco, reprilabori (tr), senlabora, senlaboreco, senlaborulo, trolabori (ntr), æenlabori (ntr) (per æiam la sama manipulo), hejmlaboro, manlaboro, taglabori (ntr), templabori (ntr) (pago laý la daýro).

2. Laboro estas produktado pere de homa forto.

Figure, bestoj kaj maïinoj ankaý laboras, kiam sub homa kontrolo.

Distingo inter laboro kiel produktanta ago kaj laboro kiel produkto de laboro, nomebla laboražo.

3. Specoj de laboro. Laýforme, laý la vidpunkto de la plenumo, laboro estas individua kaj kolektiva.

Labordivido (vd) estas formo de plenumo per taskoj distribuataj al pluraj, kiel oftas en la industrio.

Laumaterie, laboro estas nomata laý la afero produktata. Ekzemple, agrikultura laboro, industria laboro, intelekta laboro.

Certaj genroj de laboroj estas nomataj manlaboroj, en la senco de praktikendaj de servistoj.

3. Principe, laboro estas individua afero, kaj nur aldone la afero okazigas interrilatojn inter pluraj, kun la sekva socia karaktero.

Kiel individua afero, laboro estas fundamenta rajto de æiu homo. Neniu povas esti malhelpata, nek malpermesata labori.

La socio garantiu al æiu labori, kaj disvolvu tiun kapablon.

Kiam aldone laboro fariøas kun interrilato de pluraj aperas la sekva socia karaktero, kun la koncernaj sekvoj, en pluraj kampoj, precipe de justeco.

Ekde kiam prosperis la moderna organizado de la laboro, precipe ekde kiam disvolviøis la industria entrepreno per skala produktado kaj kiu fariøas per dungo de la laboristoj, kreskis la sociaj peroblemoj de la laboro. Jen karakteriza moderna problemo.

4. Pluras la temoj pri laboro, same kiel pluras la vortformoj:

- Labordivido (vd 4455);

- Laborista Partio (vd 4556);

- Laborpolitiko (vd 4558).

- Laborjusteco.

E. Pauli.

LABORDIVIDO. 4461.

A: labor division. F: duvision du travaille. G: Arbeitsteilung. H: divison del trabajo. I: divisione del lavoro. P: divisão do trabalho. R:

1. Labordivido estas formo de plenumo per taskoj distribuataj al pluraj, kiel oftas en la industrio.

Jen laýforma divido, laý la vidpunkto de la plenumo, kiu povas esti estas individua, kiel kutime okazas en arta laboro, aý kolektiva, per divido de la taskoj.

2. Historie, jam Platono, en Respubliko, avertis pri la nocio de labordivido kaj de la distribuado de la sociaj funkcioj.

Kreskis la labordividon en la moderna industrio kaj administracio.

3. Labordivido kreskigas la socian solidarecon, æar la homoj lernas kunlabori. Cetere, en tiu fenomeno la individuoj ankaý konstatas, ke la kunlaboro helpas la prosperon.

Pedagogie kaj didaktike lernejo funkcias kolektive, precipe kiam la taskoj petataj de la studentoj estas ankaý postulataj farendaj per grupoj, kiuj estu foje kaj foje instigataj. Oni disdonu ankaý taskojn plenumendaj individue, sed ne forgesu la taskojn disdonataj po grupoj, foje duope, foje triope, foje tute kolektive.

E. Pauli.

LABORISTA PARTIO. 4463.

A: Labour Party. F: Parti des travailleurs. G: Arbeiters Partei. H: Partido de los trabajadores. I: Partido degli lavoratori. P: Partido dos trabalhadores, aý trabalhista. R:

1. Laborista Partio estas politika partio kun aparta atento al la sociaj problemoj de la laboro.

2. Ideologie, koncerne al sociaj problemoj de la laboro, partioj devas esti atentaj al du øeneralaj principoj: al la koncepto mem de laboro kiel individua rajto kaj al la koncepto de partio kiel demokratia organizažo (ne kiel korporaciisma).

3. Ideologio kaj principe, laboro estas individua afero, kaj kiu tamen povas okazigi aldone interrilaton inter pluraj, kun la sekva socia karaktero (vd 4458).

Kiam la organizado de laboro per divido de la taskoj, kiel en la industria entrepreno per skala produktado kaj kiu fariøas per dungo de la laboristoj, okazas homaj interrilatoj pri kiuj zorgas la socia instanco, por garantii al æiu sian rajton. Tiu laborjusteco gravas, kaj fariøis karakteriza moderna problemo.

Æar la politika socio ne nur zorgas pri la justeco, sed ankaý pri la prospero, tiu socia instanco zorgas ankaý pri la kapablo de æiu homo labori efike. Jen temo de lernejoj kaj de pluraj aliaj plibonigaj iniciatoj.

4. Ideologie kaj principe, partio estas organizažo aganta demokratie enkadre de la socio tutaže, kies decidoj fariøas per la plimulto, kaj nur en aferoj specife politikaj (kolektiva sindefendo kaj kolektiva prospero de la individuaj civitanoj). Nur en tiu kadro povas agi laborista partio.

Ne povas partioj esti korporaciaj, kun celoj de aparta grupo, nek de religiaj grupoj, nek de profesiaj grupoj.

Kiam partio estas rekte nomata Laborista partio oni tuj demandu, æu tiu partio estas korporacia?

Ordinare korporacia laborista partio pledas nome de aparta klaso kaj agas ene de la koncernaj sindikatoj.

Demokratia laborista partio pledas, ke ekzistu sindikato, sed ne estas korporaciisme ligita al sindikato. Tiam, kiel æiuj aliaj demokratiaj partioj, tiu demokratia laborista partio pledas favore de la laborjusteco kaj prospero de laboristoj, tiel same kiel favore de aliaj korporacioj de la socio.

Korporacia laborista partio atribuas la la laboristara organizado, precipe al sindikatoj, politikan karakteron, - jen la eraro.

5. Nomoj de partioj estu prefere specife politikaj. Ekzemple, Respublikana Partio, Demokratia Partio, Liberala Partio, Parlamentisma Partio, Partio de la Socia Justeco, Partio de la Socia Prospero.

Oni evitu, kiom eble, ne klaraj korporaciaj nomoj, kiel Laborista Partio, Agrikulturista Partio, Partio de la Ïoforoj, Katolika Partio, Kristana Partio, Kristana Laborista Partio, Islama Partio.

Kiel sugestas la nomo, Laborista Partio estas klasisma (favore de unu socia klaso kontraý alia).

Socialismo (vd) kaj Komunismo, kiel strukturo de la ekonomio, per la deviga kolektiva kapitalo, ne rekte rilatas al la korporaciisma laborista partio. Tamen, tiu estas la kutima pledo de laboristaj partioj.

E. Pauli.

LABORPOLITIKO. 4465.

1. Laborpolitiko rilatas al formo de laboro kaj al la rezultoj.

Estas laboro principe individua afero, per kiu la homo kreas utilajn varojn, kaj nur aldone la afero okazigas interrilatojn inter pluraj, kun la sekva aparta socia karaktero.

Kiel individua afero, laboro estas fundamenta rajto de æiu homo, kaj per kiu li havigas siajn vivrimedojn.

Neniu povas esti malhelpata, nek malpermesata labori. Jen la fundamenta principo de la laborpolitiko, kiu konsistas do en la protekto de la civitanoj, por ke ili povu libere labori.

Sed la socio ne nur garantias la individuajn rajtojn de æiuj, sed ankaý zorgas pri la prospero de la homa laboro.

Sekve, la socio, krom garantii al æiu la liberecon de laboro, devas disvolvi tiun kapablon.

2. Homoj kapablas labori kolektive, per divido de la taskoj. Jen kiam. aldone laboro fariøas kun interrilato de pluraj. Kie estas pluraj, aperas la sekva socia karaktero, kaj neceso de la Ïtato, por garantii ke æiu individuo respektu la rajtojn de la aliaj.

En tiu aparta kazo de laboro, la afero estas precipe pri la laborjusteco.

La divido de laboro (vd 4461) prosperis modernepoke, kiel pli efika produktado de varoj, precipe de la industriaj. Disvolviøis la industria entrepreno per skala produktado, kaj kiu fariøas per dungo de la laboristoj. En tiu sistemo gravas la interrilatoj, kaj kiu fariøas ne facile, pro pluraj aliaj sociaj peroblemoj.

Jen karakteriza moderna problemo, kiu ne nur rilatas al justeco, sed ankaý al elekto de rimedoj por garantii la prosperon. En tiu kampo de la prospero situas precipe la politiko de laboro.

3. Gravas en laborpolitiko la ekonomika entrepreno kaj la laboristaro.

Ekonomika entrepreno estas la komenciøanta kaj plenumanta iniciato por krei varojn per kapitalo kaj dungo de laboristoj. Jen afero tikla, kaj kiu postulas rimedojn kaj kapablon.

Jen grava temo de laborpolitiko. En tiu kampo, entreprenistoj povas agi kolektive, per la entreprenista sindikato.

Laboristaro estas precipe la kolektivo dungata de la entreprenoj. Jen denove afero tikla, pro tio ke laboristoj devas esti decidemaj por la laboro kaj kompetentaj en æiuj niveloj de la administracio. Samtempe, laboristoj devas esti garantiitaj de la laborjusteco.

Jen grava temo de la laborpolitiko. En tiu kampo, laboristoj povas agi kolektive, per la laborista sindikato.

4. Polikaj misformoj de laborpolitiko povas okazi, per la neo de la individuaj rajtoj de entrepreno (vd), kiel en socialismo (vd).

Same okazas politika misformo de laborpolitiko, per la transformo de laboristaj sindikatoj en instrumentoj de la registaro, aý en instrumentoj de korporaciismaj laboristaj partioj (vd 4463).

La socia harmonio, per kiu ankaý okazas kunlaboro inter sindikatoj de entreprenistoj kaj sindikatoj de laboristoj, estas la fina idealo, por ke la sukceso estu tutaža.

LACA, -ECO. 4467.

L: lassus; lassitudo, -inis.

A: tired; fatigue. F: fatigué; las. G: ermueded; Ermuedung. H: laso, cansado; cansancio, fatiga. I: laso,faticato; fatica. P: cansado; cansaço, fadiga. R: ().

1. Etimologie, laca devenas el la latina lassus (= laca). Oni rimarku ke la liter s estis anstataýgata pel la c, simple pro lingvoplanado, por garanti la distingon rilate la verbon lasi (germane lassen; france laisser).

Adjektiva radiko. Vortformoj: laca, laceco, lacigi, laciga, laciøi, mallaciøi, nelasigebla, senlaca.

2. Laceco estas malviglo kun malagrabla sento kaj neceso de ripozo, pro troiga strebo.

3. Morale, estas bezone, mallaciøi, kun samtempla esploro de la kaýzoj de laceco, por adekvate kontroli la troigan strebon.

Troiga laceco mallongigas la vivon.

Fizika laceco kutime situas en la muskoloj, kies aktivado estis tro postulata.

Mensa laceco okazas en la psika kampo de aktivado.

E. Pauli.

LAIKO, -ISMO. 4470.

A: layman; laical (adj); laicism. F: laique; laicisme. G: Laye; Laizismus. H: lego, laico; laicismo. I: làico; laicismo. P: leigo; laicismo. R: ().

Substantiva radiko. Vortformoj: laiko, laika, laikeco, laikaro, laikismo.

2. Laiko estas la popola individuo kontraste al la aparta klaso de la pastraro kaj monakaro.

3. La socia distanco inter pastraro kaj monakaro havas kiel æefan fundamenton la aparta sankteco atribuata al la aferoj kaj personoj rekte pritraktajn la religion.

Aldone, surbaze de la saniteco atribuata al si mem, la pastraro kaj monakaro konkeris sociajn privilegiojn, per kiuj fariøis du sociaj kastoj (vd), - la klerikaro kaj la laikaro.

4. Figure, esti laiko en iu afero, signifas ne koni øin, laý la kono de fakulo. Principe, laiko estas konsiderata ne fakulo en klerikalaj aferoj, kaj tiel same li povas esti ne fakulo pri io alia komplika temo.

5. Laikismo estas movado de aýtonomigo de civilaj afero rilate la klerikalan influon, en la senco de religiaj instancoj.

Jen doktrino kun la plej diversaj historiaj formoj. Elstaris la moderna jusnaturalismo (vd 2548), kies liberalismo (vd) pledis la toleremon je religio kaj limon je la politika povo.

Laýforme, liakismo povas esti duflanka:

- kontraý la troa klerikala influo;

- kontraý io ajn partopreno de la klerikoj.

Laýmaterie, laikismo povas okazi en apartaj kampoj, kie okazas la postulata influo de la klerikoj. Jen øi estas postulata pri la politika povo mem, kiem en teokratio. Jen øi okazas en apartaj instancoj, - doktrina kontrolo, instruo, eduko, informo.

6. Laikismo æefe konstraýstaras la teokratian Ïtaton, kiu ofte okazis en la pasinteco.

En Okcidento la plej elstara teokratio estas la Pontifikaj Ïtatoj, finiøinta en 1870. Malgrande restoraciita en 1929, nome Vatikano (vd), tiu teokratia Ïtato estis tamen sufiæa por havigi al si la avantaøojn de la diplomatia sendependeco.

Duona teokratia Ïtato estas tiu, en kiu okazas apartaj privilegioj. En tiu rango de duona teokratia Ïtatio estas ka Reøimo de oficiala religio, - aý Unio de Ïtato kaj Eklezio. Jen la plej ofta formo de duona teokratia Ïtato, kaj kiu konsistas, interalie, en la subteno de la klerikaro.

En Francio okazis øis la revolucio de 1789 sistemo nomata de Tri Ïtatoj, - nobeloj, klerikaro, burgezio.

E. Pauli.

LAKSO, -A, -ISMO (*). 4472.

L: laxitas, -atis, laxus, laxo (v.).

A: lax; looseness. F: lache; laxisme. G: Durchfall. H: laxa; laxitud. I: P: laxo; laxitude; laxidão; laxismo. R:

1. Etimologie, lakso devenas el la latina laxus (= malstreæa).

Substantiva radiko. Vortformoj: lakso, laksa, laksismo, laksetigi, laksetiga, laksetigo, laksigo, laksigi, laksiga.

2. Lakso estas malstreæiøo de io, kio ordinanre estas pli streæa.

En biologiaj kaj medicinistaj aferoj okazas kiam la; dika intesto fluas tro fluide.

En moralo lakceso diriøas pri la malstreæa interpreto de konduto.

3. Laksismo estas morala doktrino, kiu proponas la laksan solvon.

Estas laksismo en kontrasto al rigorismo kaj puritanismo.

E. Pauli.

LAMAO, -ISMO. 4474.

A: Lama, ism. F: Lama, lamaisme. G: Lama, Lamaismus. H:Lama, lamaísmo. I: Lama, lamaismo. P: Lama, lamaismo. R:

1. Etimologie, Lamao devenas el tibeta radiko signifanta supera.

Substantiva radiko. Vortformoj: Lamao, lamaejo, lamaismo, æeflamo (= Dalai-Lamo).

2. Lamao estas komuna nomo de budista pastro en Tibeto kaj Mongolio (PIV), kies æefo estas Dalai-Lamo.

3. Lamaismo estas budisma branæo, disvastigita en Tibeto, norda Æinio, Mongolio, kun elementos ricevitaj de antaýaj religioj de Tibeto mem.

Surbaze de la kredo je sinsekvaj reenkarniøoj, la individuoj praktikas severan askezon, per kiuj ili esperas pligoniøi, øis atingi la eniron en la Nirvanon (vd). La diaj estažoj estas æirkaý 2000 (Herder).

Laý la kredo, Dalai-Lamo estas la enkarniøo de Budho mem, kaj 200 lamaoj la enkarniøo de aliaj diaj estažoj.

4. Lamaisma hierarkio estas gvidata de strikta hierarkio: en la supro Dalai-Lamao (samtempe civila æefo), kiu dividas la religian povon kun Taïi-Lamao, situinta en Taïihumpo. Miloj da lamoj vivas en monakejoj.

E. Pauli.

LAMARKISMO. 4476.

1. Lamarkismo estas evoluciisma doktrino de la franco Jean-Baptiste Larck (1744-1829) surbaze de du leøoj de li prezentitaj en 1800, poste detaligitaj (Philosophie zoologique, 1809).

La unua leøo asertas, ke æiu animalo, kiu ankoraý ne atingis sian tutan evoluo, la pli ofta uzo de organo disvolvas øin, dum la neuzataj organoj iom post iom disfalas øis la malapero.

La dua leøo, ke tiuj ïanøoj transdoniøas per generado, kiam ili okazas en ambaý la generantoj.

2. Pri la dua evolucia leøo okazis pli da polemikoj kaj malakcepto. Efektive, postaj esploroj pri la genetikaj elementoj montris, ke la generaciaj ïanøoj dependas æefe de la genoj, kaj ke en ili devas okazi la ïanøoj transdoneblaj. Genoj estas tre stabilaj, sed ne absolute stabilaj.

La resto influas tre supraže kaj malrekte, ekzemple, per la selekto de la plifortaj (vd).

E. Pauli.

LA-MUTAHNA-HI (Ar: 4477).

Araba esprimo, La-mutahna-hi ekvivalentas al infinito.

E. Pauli.

LANDO (*). 4478.

L: pagus, -i.

A: land, country. F: pays. G: Land. H: país. I: Paese. P: país. R:

1. Etimologie, lando devenas el la germana Land (= lando).

Oni rimarku, ke la latinidaj formoj (pays, país, paese) devenas el la malalta latino pagensis, siavice el pagus (= vilaøo). Same devenas el tiu latina radiko pejsaøo , - lando rigardata kiel vidažo.

Substantiva radiko. Vortformoj: lando, landa, landano, landido, landinterno, alialanda, eksterlando, enlanda, kunlandano, nenielandano, tutlanda, fremdlando, hejmlando, kuklando (fantazia), mirlando.

2. Lando estas tersurfaco rigardata kiel geografia apartažo kulture karakterizata de okupiøinta nacio. Ekzemple, lando de italoj.

Pro la rilato al naskiøloko lando ekvivalentas al patrujo.

3. Ordinare, lando difinas la nacion mem, kiam la nacio simple; identiøas kun la homoj naskiøintaj en difinita teritorio.

Æefe en Ameriko okazas la ekvivalenteco inter nacio kaj lando, kies geografia nomo fariøas la nomo mem de la nacio.

Inverse, en malnovaj kontinentoj, ekzemple en Eýropo, la nacia karakterizo estas tiel emfaza, ke ofte lando ricevas sian nomon ekde la genta nomo.

4. Principe, neniu gento estas absoluta posedanto de sia teritorio. Surbaze de siaj fundamentaj rajtoj, æiu individua homo rajtas iri æien ajn sur la terglobo, kondiæe ke li faru tion sen malordo.

Kutime la politika organizado postulas pasporton, per kiu la trairantoj identigas sin, kaj postulas de tiu trairanto la akcepton de la landa leøaro.

E. Pauli.

LANGO (*). 4480.

A: tongue. F: langue. G: Zunge. H: lengua. I: lìngua. P: língua. R:

1. Etimologie, lango devenas, tra la franca langue, el la latina lingua (= lango, idiomo), enkadre de la hindeýropa dinghw- (= lango).

Oni rimarku, ke la antikva latina dingua (= lango) fariûis lingua, influe de lambere (= leki). Samdevenas kaj samsignifas la ûermanaj formoj - gotika tuggo, angla tongue, germana Zunge.

Substantiva radiko. Vortformoj: lango, langa, langeto, akralanga, falslanga, hundlango,lutlangeto, terlango, vermolanguloj.

2. Lango estas la cêfa organo de la buïo, kaj kun pluraj funkcioj, precipe gusto kaj parolkapablo.

Koncerne al parolkapablo direblas, ekzemple, lango de saøulo, lango mallerta (balbutema), lango falsema, lango mensogema, teni sian langon.

3. Pluras simboloj rilataj al lango, sed kiel ekstere prezentata formo. Per eldiroj estas dirataj la simboloj de la lango, foje kiel figuro, foje kiel io analoga.

E. Pauli.

LAOSO. Filozofio en... 4481.

Øeneralažoj (vd 4480y000).

Filozofoj de Laoso (vd 4480y002).

Filozofio en Laoso, resume (vd 4480y005).

LAPSUS (L: 4482).

A: lapse. F: laps. G: H: lapso. I: P: lapso. R:

1. Latina esprimo, lapsus ekvivalentas al falo per glisado, laý la latina labi (- gliti), sed nun kun analogia figura senco.

2. Specoj de lapsus.

Laýforme, lapsus povas okazi sen ïajna motivo. Sed pli grave estas taksata tiu, kiu estas relapsus, kun signifo refalinta, pro senintereso plibonigi sian agon. Rimarku latinidajn formojn: A: relapse; F: relaps; H: relapso; P: relapso.

Laýmaterie, lapsus okazas en pluraj aferoj. Citindas lapsus linguae, eraro de elparolo (en la germana Versprechen) kaj lapsus calami, erari de skribado (germane Verschreiben).

Pri tiuj lapsus temis la psikanalizo de Sigmund Freud (vd).

E. Pauli.

LAPSUS TEMPORIS (L: 4483).

1. Latina esprimo, lapsus temporis ekvivalentas al ero de tempo.

Figure, lapsus temporis estas minimumo, kvazaý estus ebla la divido de tempo en erojn, kaj nomi unu per tiu nomo.

2. Ago principe ne bezonas tempon, eæ nek unu el tiuj nomataj lapsus temporis.

Nur la posta daýro fariøas la tempo.

Per la kreo fariøas la kreitažo kun sia daýro kaj tempo.

Ne ekzistas absoluta tempo kiel sendependa realo ekster la daýranta afero. La afero tempas, kaj dum tiu afero tempas, øi estas sia tempo mem.

E. Pauli.

LARØA (figure). 4484.

A: wide. F: large. G: weite. H: lato. I: P: lato, largo. R:

1. Etimologie, larøa devenas el la latina largus (= larøa, abunda).

Adjektiva radiko. Vortformoj: larøa, larøe, larøo, larøeco, larøigi, dislarøigi, laýlarøe, mallarøa, plilarøigi, fingrolarøo, manlarøo, larøilo, larøumi (tr), traklarøo (ïpuro), veturlarøo (en ïoseo).

2. Larøa figure estas ne havanta striktecon de kvanto en senco kaj en devo. Ekvivalentas al malstrikta.

Senco povas esti larøasenca, kontraste al striktasenca. Ekzempe, larøasence. Jen per la latina, - latus sensus (vd 4497) kaj strictus sensus (vd).

Morala devo direblas foje pli larøe deviga, foje pli strikte deviga. Jen distingo, kiu supozas ke kelkaj agoj estas pli strikte difinitaj, kiel justeco, kaj ke aliaj ne.

Oni povas diskuti pri la praveco de tiu tistingo en moralaj agoj. Sed la vortsignifo estas korekte uzata.

Certe okazas disgingo ingter neaj devoj, kiel justeco, kaj pozitivaj devoj, kiel fari bonažojn. En ambaý okazas la bono, sed ne laý la sama vidpunkto.

LASCIVA, - ECO. 4486.

L: lascivus.

A: lascivious; lasciviousness. F: lascif, sensuel; lassivité. G: Lasziv; Laszivitaet. H: lascivo; lascivia. P: lascivo; lascívia. R:

1. Etimologie, lasciva devenas el la latina lascivus (= saltanta, lasciva, malhonesta), siavive el lascivio, -i, -ire (= salteti, ludeti).

Adjektiva radiko. Vortformoj: lasciva, lasciveco.

2. Lasciva estas voluptema nedifinita seksama stato.

3. Principe lasciveco ne estas io morale malbona, kiel æiu sento kun celo en si mem. Sed estas necese kontrolo pri stato ne facile kontrolebla.

E. Pauli.

LASERO. 4488.

1. Kiel vorto, lasero rezultis el la komencliteroj de "Lum-Amplifo per Stimulata Eligo de Radioj", en la angla light amplification by stimulated emission of radiation.

2. Lasero estas ondo produktata tre mallarøe kaj lumintense, kun preskaý perfekta reguleco. Dum la lumo de ordinaraj fontoj de ondoj disfandiøas, lasero konservas la saman direkton, kun la sama frekvenco de la fonto de radiado. Tiu fenomeno estis nomata kohereco de lumaj ondoj.

3. Historie, la teorio de lasero estis proponata, em 1958, de A. L. Schawlow kaj C. H. Townes.

En 1960 T. H. Maiman priskribis la unuan aparaton por la produktado de koheraj ondoj de lumo.

4. Per uzo de lasero eblas plenumi gravajn taskojn. Per tiu tekniko evoluis la medicino, sed precipe la scienco pri la atomoj, kaj do pri la naturo øenerale.

E. Pauli.

LASTA (*). 4490.

A: last; ultimate. F: ultime, dernier. G: letzt. H: último. I: ultimo. P: último. R:

1. Etimologie, lasta en Internacia Lingvo estas vortformita surbaze de la angla last.

Adjektiva radiko. Vortformoj: lasta, laste, lastažo, antaýlasta, praantaýlasta.

2. Lasta estas la fina en serio, per kiu la serio finiøas. Ekzemple, la lastan atakis la hundo.

3. Specoj. Laý la vidpunkto adoptita, foje logika, foje ontologia, la unua de la serio povas esti konsiderata, foje efektive la unua, foje la lasta.

Ekzemple, en tempa retroiro, la lasta atingata de la menso estas efektive la unua de la retroiranta serio. En tiu mensa retroiro, la ordo estas logika, laý kono, sed ne ontologia. Sekve, oni devas esti atenta, por percepti en kiu ordo io estas dirata la lasta, aý la unua.

En Aristotelo ofte uzis la logikan ordon. Tiu sence li nomis per lasta motoro, la senmovan unuan motoron de la kosma movo (Fiziko, VIII, 2. 244b 4); tamen, ontologie tiu lastalogike estas efektive la unua.

Same Aristotelo nomis lastan, al speco kiu estas prli proksima de la individuo (Metafiziko, III, 3. 998b 15). Ankaý li diris, ke la substanco estas la lasta substrato (Metafiziko V, 8. 017b 24).

LATENTA. 4492.

L: latens, tis.

A: latent. F: latent. G: latent. H: latente. I: latente. P: latente. R:

Adjektiva radiko.

2. Latenta estas io efektiva, kies simptomoj ne estas percepteblaj ekde la ekstero.

Nuance, potencialo emfazas la tension kaj kapablon fariøi aktualo, dum latenta signifas ke la kapablo ekzistas kvankam ne tiel manifestiøanta.

3. Pluraj specoj de aferoj estas dirataj latentaj. Ekzemple, latenta malsano. Figure, latenta ideo, latenta inklino.

Æu latentas la vivo en la materio, el kiu øi poste emerøas? Jen demando tikla, tre grava por la øenerala komprenigo de la naturo.

Por monismo (vd) la vivo latentas en la naturo, kaj iom post iom emerøas, kaj same povas reveni al la origina stato; En tiu sistemo la fizikaj fenomenoj kaj psikaj estas nur du flankoj de la sama fundamenta naturo.

Por dualismo (vd), la diverseco de materio kaj vivo estas aferoj ne redukteblaj al la unueca fonto. Sed tiu aserto nur eblas, post kiam oni sufiæe bone konos tion, kio latentas en la naturo.

E. Pauli.

LATINO (lingvo). 4494.

A: latin. F: latin. G: Latein, lateinische Schprache. H: latín. I: latino. P: latim. R: (liatin).

1. Etimologie, latino devenas el regiona nomo Latium (= Latio), æirkaý Romo.

Substantiva radiko. Vortformoj: latino, latina, latine, latinažo, latineco, latinida, latinigi, latinismo, latinisto, novlatina.

2. Latino estis lingvo parolata en Latio, kaj kiu disvastiøis tra la okupiøintaj landoj de la Romia Imperio. Post la falo de Romio, en 476, disvolviøis iom post ;iom la latinidaj, - itala, franca, hispana, portugala, rumana, krom aliaj dialektoj.

Restis la latina dum pli ol jarmilo la æefa lingvo de la lernejoj, de la eýropa diplomacio. Cetere, la latina lingvo estis uzata de la Romkatolika Eklezio, precipe de la Liturgio øis almenaý la 20-a jarcento.

Dum la Romia Imperio ne falis la greka lingvo en la helena regiono, kaj samtempe øi estis uzata de instruistoj em Romo mem. Sed iom post iom prosperis la latina lingvo, precipe ekde de Cicerono (106 - 43 a.K,). Tiu prospero jam estas notinda je la tempo de Aýgusteno el Hipono (354-430), kiu ne sciis la grekan.

La efektiva graveco en filozofio de la latina okazis en Mezepoko, ekde Boecio (æ. 470-520).

E. Pauli.

LATUS SENSUS (L: 4497).

Latina esprimo, latus sensus ekvivalentas al larøa senco. Latus (= larøa). Sensus (= senco). La esperimo estas en kontrasto al strictus sensus (= strikta senco) (vd).

E. Pauli.

LATVIO (Letonio). Filozofio en... 4498.

Øeneralažoj (vd 4498y000).

Filozofoj en Latvio (vd 4498y002).

Filozofio en Latvio, resume (vd 4498y005).

LAÝDI, -O (*). 4501.

L: laudo, -avi, -atum, -are; laus, -dis.

A: Praise; praise. F: Louer; louange. G: loben; Lob. H: alabarI; alabanza. I: lodare; lode. P: louvarI; Ilouvor. R:

1. Etimologie, laýdi devenas el la latina laudare (= laýdi), enkadre de radiko nur latina laus, -dis (= laýdo).

Cverba radiko. Vortformoj: laýdi (tr), laýdo, laýdinda, mallaýdi (tr), mallaýdo, mallaýdinda, mallaýdo (vd).

2. Laýdi estas esprimi favoran opinion.

Nuance, glori estas honori, per averto objektiva, dum laýdi estas subjektiva aserto, kiu povas esti indiferente vera aý falsa.

Gloro estas speco de brilo, dum laýdo estas nur esprimo.

Estas tamen laýdo spontanea tendenco de rekono je la vero de tio, kio elstaras efektive.

Oni laýdas la belon, æar øi elstaras je perfekteco.

Same, estas laýdata Dio, pro ties elstara glora grandeco kaj bonvolemo. Jen la esenca karaktero de la religia kulto.

E. Pauli.