GEO. 2421.

2. Pluras la temoj pri la tero, kaj sekve nomataj per la grekadevena geo. Interalie: geocentra (vd 2422), geofiziko (vd 2423), geografo, -io (vd 2424), geologo, -o (vd 2425); geometro, -io (vd 2427), geopolitiko (vd 2430), geosciencoj (vd 2431), geosfero (vd 2432).

GEOCENTRA. 2422.

A: geocentric. F: géocentrique. G: geozentrisch. H: geocéntrico. I: geocèntrico. P: geocêntrico. R:

Adjektiva radiko. Vortformoj: geocentra, geocentrismo.

2. Geocentra estas astronomia sistemo kun la tero kiel centro, kontraste kun la heliocentra (vd), kun la suno kiel centro.

Pli abstrakte, geocentra estas astronomia starpunkto, per kiu la latitudo de astro estas rigardata kiel vidata ekde la centro de la tero.

3. Geocentrismo enhavas historian intereson, îar ûi estis la unua sistemo per kiu la homoj interpretis la kosman spacon, surbaze de la ajna aspekto de la mondo rigardata ekde de la rigardanto. Ptolomea sistemo ....

4. Filozofia antropologio estis tre influata de la geocentrimaj kredoj, îar tio sugestis, ke homo estis centro de la universo. La forigo de tiu geocentrisma sistemo avertis pri la sekundara signifo en la kosma kunteksto.

Kelkaj veraëoj de la tradiciaj religioj estas intime ligitaj al geocentrismo, kaj pro tiu eraro ili havas malafacilaëojn por resti kredindaj.

Ekzemple, la eskatologia mondofino, - de la zoroastrisma religio, heredata aliaj okcidentaj kaj mezokcidentaj, - per falo de la astroj sur la tero kaj preno de la justuloj en apartan æielon nur koheras enkadre de falsa geocentrismo.

E. Pauli.

GEOFIZIKO. 2423.

Substantiva radiko.

2. Geofiziko estas scienca branîo studanta la specife fizikajn fenomenojn, kiu agas sur la terglobo, klarigante pri la fizika stato kaj procezoj de formado de la firmaj teroj, oceanoj kaj atmosfero.

Malplivaste, geologio esploras la solidan ïelon de la tero, precipe pri la konsisto kaj dinamikeco de tiu formado.

Eblas doni al tiuj nomoj liberan interpreton, laývole de la uzantoj.

GEOGRAFO, -IO (+). 2424.

Substantiva radiko. Vorformoj: geografo, geografio, geografia.

2. Geografio estas kolekto de sciencoj pri individua objekto, la tero.

Filozofio ne okupiûas rekte pri la geografiaj temoj, sed nur formale kaj epistemologie.

3. Formale, pri la geografio kiel difinenda scienco, oni avertu ke la specifeco de scienco dependas de la forma (aý esenca) objekto, kaj ke tiu scienco povas esti dividita materie en plurajn specialajn partojn, kaj ke fine eblas ankaý esplori individuajn objektojn, precipe kiam ili estas aparte gravaj. Jen la kazo de la individua astro nomata tero, sur kiu loûas ni homoj.

Laýforme la sciencoj pri la naturo (= naturaj sciencoj) esploras la saman øeneralan vidpunkton. Pro tio, estas la tiel dirataj natursciencoj nur unu vasta scienco.

Grandaj materiaj dividoj distingas inter fiziko (vd 2232), kemio (vd), biologio (vd 0821). Novaj materiaj pli specialaj partoj povas esti eltranîitaj, laö la didaktika kaj aliaj utilaj eksteraj vidpunktoj, kiam, ekzemple, oni konsideras aparte la astrojn, per la tiel nomita astronomio (vd 0577). Tiu æi esploras la astrojn kolektive; sed fine, øi povas esplori iun astron individue, ekzemple la teron, per la geografio.

Oni rimarku ankaý la nomoj de tiuj materiaj redividoj varias semantike, laý la didaktika organizado kaj precipe laý la enmetita homa intereso.

La kolekto de sciencoj kiuj okupiûas geografie pri la tero havas do kriterion de limigo, kiu fariøas per la homa vidpunkto. Geofiziko (vd), kiu ekzemple ne rilatas rekte al la homo, ne estas kutime rigardata kiel parto de geografio.

4. Estas tiom da partoj en geografio, kiom da sciencoj okupiøas pri øi kun iom da rilato al la homa vivo.

Sed tiuj sciencoj jam povas esti subdividoj, kiuj okupi as pri malpligrandaj partoj, kaj fine pri la individuoj. Tiel same, æiu scienco havas sian metodon. Sekve, por operacii kun rigora scienca spirito, la praktikado de geografio postulas granda atenton de la geografo.

Kutime, la partoj per kiu subdividiøas la geografio kunordigas specife sistemajn dividojn kun eksteraj vidpunktoj de la didaktikaj kaj praktikaj celoj. Por kunordigi la multajn geografiajn partojn en du subgrupoj oni kutime uzas la gradon de rilato al la homo; jen kiam la øenerala subdivido de geografia fariøas en humanan geografion kaj fizikan geografion. La unua estas la geografioj pritraktantaj la geografiajn fenomenojn en kiu homo estas la aktiva faktoro: la dua estas pri la geografiaj fenomenoj en kiu homo estas pasiva elemento.

Kadro de la homana geografio:

a) geografio de la loûantaro;

b) ekonomika geografio (agrikultura geografio, industria geografio);

c) urba geografio;

d) politika geografio;

e) kultura aý socia geografio (geografio de la lingvoj, geografio de la religioj, geografio de la loûejoj, geografio de la alimentado, medicina geografio);

f) historia geografio.

Fizika geografio:

a) reliefo;

b) atmosfero;

c) hidrografio.

4. La interrilatoj inter la apartaj geografioj estas evidentaj, kaj devas pro tio esti pritraktitaj strikte. Same, la apartaj geografioj devas esti atentaj al la eksteraj sciencoj.

6. Epistemologie, la valideco de geografiaj konoj estas la sama de la naturaj sciencoj øenerale, kies branæo øi estas.

E. Pauli.

GEOLOGO, -IO (+). 2425.

A: geologist; geology. F: géologue; géologie. G: Geolog; Geologie, Erdbildungskunde. H: geólogo; geología. I: geólogo; geologìa. P: geólogo; geologia. R: (geólog); (geologija).

Substantiva radiko. Vortformoj: geologo, geologio, geologia.

2. Geologio, striktasence, estas scienca branîo de la fiziko, - siavice pli vasta branæo de na la natura scienco, - kaj temas pri la konsisto kaj genezo de la solida terïelo.

Kiel fiziko, geologio estas nur speciala parto de la menciita fiziko; cetere, la tero mem estas individua objekto, kaj sekve, kiel branîo de fiziko, geologio estas tre partikulara scienco.

Nuance, geofiziko (vd) studas îiujn fizikajn fenomenojn de la tero, dum geologio restas nur en la kampo de la solida.

Jen empiria scienco pri kio filozofio nur zorgas formalisme kaj epistemologie. Eventuale, tamen geologio malrekte servas al la spekulaciaj konceptoj de la filozofio mem.

Kiel branîo de alia scienco, geologio dependas logike (formale) kaj epistemologie de tiu alia scienco.

3. Vastasence, geologio povas esti kolekto de branîoj de pluraj sciencoj pri la sama objekto, la terïelo. Efektive, kompleta kompreno de la geologiaj fenomenoj dependas ankaý de kemiaj kaj biologiaj konoj.

GEOMETRO, -IO (+). 2427.

A: geometer; geometry. F: géomètre; géométrie. G: Geometer; Geometrie. H: geómetra; geometría. I: geòmetra; geometría. P: geômetra; geometria. R:

Komence, geometrio estis nur praktika kono pri la termezurado, latine dirata agrimensura (laölitere mensurado de bienoj). Jen pro kio okazis la etimologia rilato al la tero.

Nur modernepoke firmiûis la nuna abstrakta matematika senco de geomerio Substantiva radiko. Vortformoj: geometro, geometrio, geometria.

2. Geometrio estas parto de matematiko, kiu pritraktas la spacan kvanton. Îar la spaco kvanto klare divideblas en liniojn, planojn, volumojn, ofte la difinon mencias tiujn materiajn partojn. Sed tiu divido ne apartenas al la esenca difino mem de geometrio.

Ankaý tuj evidentas, ke geometrio (kiel same la matematiko ûenerale) atingas facile la dedukton. Sed, ankaý îi-rilate oni devas averti, ke geometrio (denove kiel same la matematiko ûenerale) estas unue indukta kaj empiria scienco, îar la unuaj elementoj dependas de la rekta empiria konstato de la donitaëoj, ekde kiuj ûi ekstartas. Unue okazas la donitaëoj kaj poste (la implicaëoj), fine la demonstroj, per indukto kaj per dedukto.

3. Historie, evoluis geometrio jam ekde la antikva tempo. Jam simpla homo scias, ke la spaco inter du punktoj estas la plej mallonga vojo. Tamen malfacile evoluis la geometrio tra la tempoj, sed ne per tiom da eraroj kiel okazis en la evoluo de la aliaj empiriaj sciencoj kaj filozofio.

Grekoj lernis matematikon kaj geometrion æe la egiptanoj. En tiu kampo fariøis elstaraj Pitagoro kaj pitagoranoj, Platono Eýklido, tiu æi vivanta en Aleksandrio, æirkaý la jaro 300 a. K., kaj aýtoro de Elementoj, en 13 libroj.

GEOMETRIO NE-EÖKLIDA. 2428

A: G: Nicht-euklidische Geometrie. P: geometria não euclidiana. R:

1. Îar îiu scienco dependas de principoj por la argumentado, oni povas imagi tiajn principojn nur formale, kaj ïanûi ilin. Jen, Geometrio neöklida estas unu el tuj kazoj kreita surbaze de la formalisma libereco.

Kiel sciate, Eýklido el Aleksandrio, æirkaý la jaro 300 a. K., verkis Elementojn, kun sistema ekspono de la postulatoj de geometrio.

2. La ne-euklidaj geometrioj aperis kiel polemika diskutado æirkaý la 5-a. postulato prezentita de Eýklido. Malfermis tiun diskutadon, dum 18-a jc., Sacheri kaj Lambert, reprenitaj de Legendre. La afero prosperis poste, kun Gauss, Lobacevskij. Bolyaay, Riemann.

GEOPOLITIKO. 2430.

A: geopolitics. F: géopolitique. G: Geopolitik. H: geopolítica. I: geopolìtica. P: geopolítica. R:

Substantiva radiko.

2. Geopolitiko estas scienco pri la geografiaj kondiîoj de lando rigardataj kiel kapabla determini la iniciatojn de la homa komunumo kaj koncerna Ïtato.

GEOSCIENCO. 2431.

2. La fleksebleco de tiu vorto, ebligas per la koncerna pluralo, - geosciencoj, - nomumi kolektive plurajn sciencajn branæojn okupiøintaj pri la tero.

GEOSFERO (N). 2432.

2. Geosfero estas la tero rigardata kiel medio kiu efikas ies agado. Same figure uzeblas diplomatia sfero, politika sfero, pedagogia sfero.

GERILO. 2433.

A: guerrilla, guerilla. F: guérilla. G: Guerilla. H: guerrila. I: P: guerrilha. R:

1. Etimologie, gerilo devenas el la hispana guerra (= milito), kun sufikso -illa (= eta). Tiu guerra kun simila formo en aliaj ladinidaj lingvoj, devenas el la germana radiko werra (= milito), el kiu devenis en la germana mem Wierren (= konfuzažo) kaj en la angla war (= milito).

Substantiva radiko. Vortformoj: gerilo, gerilisto.

2. Gerilo estas kaïa milito, kutime per embusko, fare de privataj grupoj kontraý instituciita registaro.

La metodoj varias, kaj kutime estas per teruraëo (vd). Dum efektiva øenerala milito, povas okazi kontakto de gerilo kun regula armeo, por helpi tiun æi en la malantaýo.

Varias la celoj de gerilo, foje inkluzive kiel manifestiøo de minoritataj grupoj, kiuj deziras sendependiûi.

Kutime rimedoj de gerilo estas akirataj perforte, ekzemple per alsalto al bankoj, aý malhoneste, per drogkomerco. Okazas ankaý de registaroj interesataj en la gerilaj operacioj.

Oftas la maldekstra karaktero de la gerilo, pro tio ke la maldekstraj ideologioj havas kutime ideologio de perforto.

3. Historie, modernepoke, gerilo okazis dumtempe en Hispanio kaj iom konstante en kelkaj respublikoj de hispanameriko.

En Kubo, januare de 1959, post sukcesaj gerilaj agoj, Fidel Castro, konkeris la regpovon, kaj nomis sian diktatoran socialisman administracion per la vorto Revolucio.

En Kolombio dum dekoj agis la komunisma organizaëo FARC - Fortoj de la Armeo Revolucia de Kolombio) kaj la gevarista organizaëo ELN - Armeo (Ejercito) Nacia de Liberigo. En Peruo agis la gevarista MRTA - Movado Revolucia Tupac Amaru. Similaj movadoj okazis en Meksikio, Gvatemalo (antisandinistoj), Venezuelo. Plifrue, jam en la deko 1980 estis forigitaj la gerilaj agantoj en Argentino, Îilio, Urugvajo. Same en Brazilo dum la deko de 1970.

4. Takse, estas malfacile opinii pri gerilo, kiel pri la militoj per la klasika formo, æar kutime gerilo okazas kun pluraj celoj, kelkaj certe bonaj.

Ordinare, tamen, gerilaj atakoj estas malmoralaj tiel kiel militoj ûenerale, îiam kiam okazas la rekta malrespekto al fundamentaj homaj rajtoj. Mortigi homojn nur estas akceptata pro rekta sindefendo (vd), ne pro simpla konkero, nek pro bonaj celoj.

Eble duona miljono da personoj perdis siajn vivon en latinamerikaj geriloj dum la 20 jarcento; jen alta nombro da viktimoj, ne forgesendaj por taksi la fenomenon de la geriloj.

Same en aliaj regionoj de la mondo, kie estis praktikata la gerilo, mortis amaso da homoj.

Oftas la argumentoj favore de revolucioj, favore de reagaj movadoj, favore de mortpuno. Sed ordinare ili estas sofismaj.

Îiun klopodon oni povas fari, kondiîe ke la rimedoj en si mem estu pravigeblaj. Bonaj celoj ne pravigas la rimedojn, se tiuj rimedoj en si mem estas malbonaj.

GERMANIO. Filozofio en... 2435.

Ûeneralaëoj (vd 2435-000).

Filozofoj de Germanio (vd 2435-002).

Resumo de filozofio en Germanio (2435-005).

GESTALT PSICHOLOGIE. (G: 2436).

Germana esprimo, Gestalpsichologio tradukeblas per psikologio de la formo (vd 2052). Signifas Gestalt formo, figuro, aspekto, sinteno.

E. Pauli.

GESTO (*). 2437.

L: gestus, -us.

1. Etimologie, gesto devenas el la latina gestus (= sinteno de la korpo, gesto), enkadre de la origine latina ges- (= porti, fari).

Substantiva radiko. Vorformoj: gesto, gesta, geste, gesti (ntr), gestadi, gestema.

2. Gesto estas signifa rimedo de homa korpa esprimo, en kiu la mano operacias kiel îefa rimedo, kun aldonebla partopreno de la brako kaj korpo.

Nuance, montro, svingo, mieno, mimiko, signifofaro estas kombino de diversaj esprimoj, dum gesto signifas pli vaste.

Kiel dirite, eblas kombini la plej diversajn gestojn: per movo de la manoj, brakoj, brovoj, eî de la haroj, okuloj, brusto, korpaj flankoj, piedoj, movo de foriro aö alveno. Kelkaj el tiuj gestoj nomeblas aparte, laý la prezentaj vortoj.

3. Ordinare, gesto ne estas izola esprimo, nek estas la îefa rimedo de esprimo, sed akompanas la vortojn kun samtempa aliaj formoj de vizaûesprimo.

Oratoro kaj teatra aktoro aldone fortikigas siajn esprimojn per altkvalitaj gestoj. Okazas en tiu kazo alianco de artoj, per sumo de pluraj esprimoj.

Rito (vd) estas procedaro, precipe religia, en kiu gesto havas notindan parton.

Same sociaj ceremoniaj konsistas grandparte el gestoj.

4. Specoj. Laýforme, tri estas la esprimrimedoj en la gesto, kiuj povas esti uzataj izole, sed ankaö samtempe. Sekve varias laýmaterie la temoj esprimataj.

Foje gesto esprimas nur eksteran reagon de interna stato; ekzemple, gesto de surprizo, gesto de kontenteco, gesto de kolero; pro tio, gestoj ne estas nur konvenciaj simboloj, sed eksterigo de animstatoj.

Foje gesto esprimas per ekstera imitado de la esrimitaj objektoj; ekzemple, gesto povas montri, ke io estas ronda, granda, alta, rapida, kuranta. Tiukaze, gesto redutiûas al arto de formoj.

Foje gestoj estas simple konvenciaj; ekzemple, per forpreno de la îapelo oni signifas respekton al iu persono, aö al iu loko.

E. Pauli.

GETTO. 2438.

A: ghetto. F:getto. G: Getto. H: ghetto. I: ghetto. P: gueto. R:

1. Etimologie, getto devenas el la itala ghetto, kies deveno estas ne klare konata, eble per mallongigo de borghetto (= malgrada borgo), kvartalo al kiu estis izoligitaj en Venecio, je la jaro 1516, la judojn.

Substantiva radiko.

2. Getto estis tipa juda kvartalo, kie judoj, ekde la antikveco, precipe dum mezepoke kaj komence de modernepoko, vivis devige apartigataj de la kristanoj. En Romo gettoj establigitaj de la Papo Paölo IV, 1556, îe la Tibro, estis translokigitaj al aliaj lokoj okaze de la novaj muroj de la urbo. Nur post la falo de la Pontifikaj Ïtatoj, je la fino de la 19-a jc, judoj povis denove vivi ie ajn en Romo.

Gettoj ekzistis en Anglio (Londono, Lincoln, Oxford, York), Germanio, Pollando, kaj en pluraj aliaj landoj.

3. Takse, la deviga formado de gettoj nek estis rekomendinda, îar surbaze de mallibereco de pensado, nek havis bonajn rezultojn, îar malhelpis la dezirendan relativan homogenecon de kulturo. La izolo de judoj rilate la kristanojn estis okazigata de ambaöflanka religia radikaleco, tipa de la pasinteco

Cetere, la apartigita vivo en getoj estis favora al la juda tendenco apartiûi kiel raso kaj kiel kulturo. En juda medio mem aperis pli universalisma movado, nome Haskalo (vd), enkadre de la germana romantikismo, al kiu apartenis Mendelsohn. Tiu estis la sinteno nakaý de Ludoviko Zamenhof, fondinto de Esperanto.

E. Pauli.

GEÖMATOLOGIO (N). 2440.

A: F: G: Geumatologie. H:gneumatologia. I: P: geumatologia. R:

Substantiva radiko.

2. Geumatologio estas parto de la filozofio, kiu temas pri gusto. Jen nomo ekvivalenta al estetiko, kiam tiu îi pritraktas la saman temon. Krug dividis la "Fundamentan filozofion" en logikon (aö doktrino pri la penso), metafizikon (aö doktrinon pri la kono), estetikon (aö doktrinon pri la gusto).

3. Laö krug, estetiko esploras la objektojn kiel kapablajn kaözi senton de plaîo kaj malplaîo. Por li, tiu plaîo aö malplaîo ne estas emocio pure neracia; ûi estas formo de kono, kaj kiu havas siajn apartajn leûojn, apartenantajn al la naturo de la homa spirito. La doktrino de Krug rilatas al la konceptoj prezentitaj jam de A. Baömgarten pri la estetiko kombine kun kantiaj influoj.

E. Pauli.

GEVIERT, (G: 2440).

1. Germana esprimo kreita de M. Heidegger, per la prefixo ge, de la pasinta participo, kaj verbigo de la numero kvar. Rezulte la signifo estas "kvarigita", aý "farita grupo de kvar". Substantivigite: "kvarigito". La unuaj pruvoj de traduko en la francan estis: quadriparti (A. Preau), uniquadrité (J. Beaufret), cadre, aý cadran (F. Fédier).

2. Kvarigito, laý Heidegger, estas la primitiva figuro fare de la homoj pri la mondo: Tero kaj æielo, Dioj kaj Mortemuloj".

Tiu primitiva koncepto estas ne nur en la menso de la antikva homo kaj de la simplulo ûenerale, sed aperas ankaý en la verkita penso de la unuaj filozofoj. Sed Heidegger mem montris tion nur iom post iom.

E. Pauli.

GEZERA. (He: 2441)

Hebrea medicinista esprimo, por signifi determinismon kaj propozicion.

E. Pauli.

GIGANTO (+). 2441

A: giant. F: un géant. G: Riese. H: gigante. I: gigante. R:

Substantiva radiko. Ortformoj: giganto, giganta, gigantismo.

2. Giganto estas troa grandeco de individuo, rilate al la ordinaraj individuoj de la speco.

En vivantoj la troa grandeco povas okazi konsekvence de misfunkciado de la endokrina glando hipofizo, kies sekreciitaj hormonoj influas la kreskadon kaj la metabolismon ûenerale; per la inversa kaözo fariûas nanoj (vd) kaj pigmeoj.

La troeco povas okazi en partoj de la korpo. Per akromegalio (malsano en la cerba hipofizo), povas okazi ankaö la hipertrofio de la manoj, piedoj, fingroj.

Nomeblas simpla gigantismo, la proporcia troeco, per kiu la giganteco vere impresas la ordinarajn homojn, precipe kiam la grandeco signifas ankaö forton, sanon kaj inteligentecon.

Antropologie, la gigantismo, same kiel la nanismo, avertas pri la varia ebleco de la homaj formoj, kiuj kapablas esti ïanûataj per la scienco kaj per la eventualaj evoluoj tra la eraoj.

Tio pruvas ankaö ke en la pasinteco la antaöuloj de ni homoj povis esti venintaj el malsuperaj tavoloj de la naturo, kaj kiuj evoluis poste, ûis la nuna formo.

La stabileco de la genoj estas granda, sed ne totala. Pro tiu nestabileco fariûis malsamaj rasoj animalaj rasoj, kaj la nuntempaj rasoj transformiûos tra la tempo. Oni rimarku, ke unu el la transformoj tra la tempo estis la tendenco de homoj al gigantismo.

3. En mito kaj folkloro de pluraj popoloj aperas la figuro de gigantoj. Oni prudente dubu pri la aötenteco de tiu rakonto, æar la trovataj ostoj de la primitiva homo estas malpligrandaj ol de la nuntempa.

En la Biblio ne mankis la ideo pri gigantoj. Antaö la diluvo: "Gigantoj estis sur la tero en tiu tempo" (Gen. 6, 4). Pri la samaj gigantoj, en posta verko: "La antikvaj gigantoj ne pardonpetis je siaj pekoj, kaj estis detruitaj, malgraý ilian fidon je la propra forto" (Ekleziulo, 16, 8).

La senditoj de Moseo por esplori la konkerontan landon Kanaanan, kiam revene, informis: "Tie ni vidis la gigantojn, la idojn de Anak el la gigantoj, kaj ni estis en niaj okuloj kiel lokustoj, kaj tiaj ni estis ankaö en iliaj okuloj" (Nombroj 13,33).

Unu el la venkitaj reûoj estas priskribita kiel giganto: "Îar nur Og, la reûo de Baïan, estis restinta el la resto de la Rafaidoj. Jen estas lia lito , fera lito, jen ûi estas en Raba de la Amonidoj: naö ulnoj estas ûia longeco kaj kvar ulnoj estas ûia larûeco, laö la ulnoj de viro " (Readmono, 3, 11).

La profeto, poste, rememoris la pasintecon, pere de vortoj atribuataj al Dio mem: "Kaj Mi ekstermis antaö ili la Amoridon, kiu estis alta kiel cedro kaj forta kiel kverko" (Amos 2,9).

La filiïta giganto Goljato estis alta ses ulnoj kaj manlarûo (I Sam 17,4), tio estas pli ol tri metroj alta, kaj portis pezan kirason de îirkaö 80 kilograsmoj: "Kaj kupra kasko estis sur lia kapo, kaj per skvamita kiraso li estis vestita, kaj la pezo de la kiraso estis kvin mil sikloj de kupro" (17,5).

Egaj armiloj: "Kaj kupraj armaëetoj estis sur liaj piedoj, kaj kupra ïildo sur liaj ïultroj. La tenilo de lia lanco estis kiel rultrabo de teksisto, kaj la fero de lia lanco havis la pezon de sescent sikloj de fero" (17, 6-7).

E. Pauli.

GIHA. (He: 2441).

Araba esprimo rilata al qadyya (= propozicio).

E. Pauli.

GILGAMEÏO (N). 2442.

A: Gilgamesh. P: Gilgamexe (en Born).

1. Koncerme al vorto, Gilgameïo estas nomo de persono, kaj kiu fariøis ankaý nomo de poemo en akada lingvo.

2. Gilgameïo estas poemo de Babilonio, de la 2-a jarmilo a. K., kaj kiu konserviûis îefe en la fragmentoj de 12 tabuletoj, trovitaj en la librejo de Assur-bani-pal, en Ninevo. Fragmentoj kaj tradukoj estis trovataj en pluraj lokoj, inkluzive en Jeriko. Tio signifas, kt tiu poemo estia tre disvastigita.

3. La antaöbiblia karaktero de Gilgameïo okazas pro tio ke la bibliaj rakontoj pri la pratempo povas esti en dependo de pli fruaj verkoj ekster de la juda tradicio.

Oni rimarkas speciale la similecon de Utnapiïtim, babilona heroo de la diluvio (11-a tabuleto de la poemo), kun Noao, la hebrea biblia heroo de la sama diluvio (Gen, 7).

E. Pauli.

GILGUL. (He: 2442).

Hebrea esprimo signifanta cirklan movon, metempsikozon, migradon de animoj. .

E. Pauli.

GIMNASTIKO. 2443.

A: gymnastic. F: gymnastique. G: Gymnastik. H: gimnástica. I: ginnastica. R: (gimnástika).

Substantiva radiko. Vortformoj: gimanasto, gimnasti (ntr), gimnastejo, gimnastiko, gimnastika, gimnastiloj (aparatoj).

2. Gimnastiko estas praktikado de adekvataj movoj por konservi kaj plifortigi la muskolojn, kaj la ûeneralan korpan sintenon.

Nuance, fizikaj ekzercoj pli ûenerale atentas la korpan sanon, dum gimnastiko celas la efikecon, ekzemple de soldato kaj atleto, dum gimnastiko celas la efikecon.

Sporto (vd) plivaste ekfunkciigas la korpon, kaj ofte inkluzivas ludon kaj amuziûon, dum gimnastiko restas precipe en movoj de fortikigo de muskolforto kaj fleksebleco.

Ankoraý pli vaste ol gimnastiko, fizikaj ekzercoj, sporto signifas kulturo de la korpo, îar inkluzive la staton de sano kaj la belan aspekton.

Tiusence, oni fundamente dividas inter kulturo de la korpo kaj kulturo de la spirito. Tamen, ambaý interrilatas, pro tio ke korpo kaj spirito influas unu sur la alian.

3. Takse, valoras ambaö kulturoj, la fizika kaj la spirita. Estas forlasita de unuj la fizika kulturo pro manko de sufiîa intereso kaj strebo; de aliaj pro ideologiaj miskomprenoj, ekzemple pro manikeisma malestimo al la materio aö pro asketismaj troigoj.

Klasikaj grekoj sufiîe multe kultivis la gimnastikon, en apartaj gimnazioj îe la urboj, kaj kie ili ankaö zorgis pri la mensa instruo. Cetere, îiuj kvar jaroj, ekde 776 a.K., la helena mondo celebris la olimpikojn, kiuj internacie emfazis la praktikadon de la fizika disvolviûo.

Malpermesataj en 394 de la bizantia kristana imperiestro, la olimpikaj ludoj estis restarigitaj en 1896, kaj nun praktikataj mondskale. Konsidere, ke la efikeco de la gimnastikaj movoj dependas de scienco, gimnastiko fariûis disciplino de studo, foje nomata fizika eduko (vd).

Aliaflanke, tro da intereso por la fizika kulturo povas forgesigi la spiriton. Jen problemo de la profesiaj sportistoj. Tamen, en îio oni komencu per la korpa kultivo, por ke en sana korpo disvolviûu la psika riîeco.

E. Pauli.

GIMNAZIO (+). 2444.

A: gymnasium. F: gymnase. G: Gymnasium. H: himnasío. I: hinnasío. P: ginásio. R:

Substantiva radiko. Vorformoj: gimnazio, gimnaziano, gimnaziestro.

2. Gimnazio estas mezgrada lernejo, ordinare de adoleskantoj. En filozofio pri eduko (vd) oni avertas pri la graveco de tiu fazo de la lerneja instruo kaj eduko.

3. Historie, gimnazio en klasika Grekio estis loko de variaj okupiøoj, kun elstaro de la fizikaj gimnastikaj ekzercoj (vd 2443). La iom postioma enkonduko de la aliaj studoj, faris el gimnasioj gravaj grekaj lernejoj.

E. Pauli.

GIMNOSOFISTOJ (N). 2445.

A: gymnosophists. F: gymnosophistes. G: Gymnosophisten. H: gimnosofistas. I: P: gimnosofistas. R:

Substantiva radiko.

2. Gimnosofistoj estas la bramanaj saøuloj de Hindio, laö nomo donita de la helenoj, kiel konstateblas en pluraj tekstoj (Arist. Frag. 35; Strab., 16,2,39; Plutarko, Aleks. 64; Porfirio en trataëo pri la abstino; Diogeno Laerta, IX, 61), kaj kiuj kultivis la saûon kaj la plej simplajn kutimojn.

Nuance, fakiro (vd) estas hinda islama asketo, dum gimnosofistoj bramanoj, aö apartaj bramanoj, ekzistantaj jam antaö la religio de Mahometo.

3. La rekta kontakto de okcidentanoj kun la gimnosofistoj fariûis ekde la konkeroj de Aleksandro la Granda (+323 a.K.), kiu atingis la riveron Induso.

La filozofo Onesikrito estis komisiita de Aleksandro por alparoli al gimnosofistoj.

Pirrono (î. 200 a.K.), ïajne kontaktis rekte la gimnosofistojn. Vizitinte

Hindion, li imitis ankaö ties kutimojn (Diogeno Laerta, IX, 61).

4. Oni avertis pri la simileco inter gimnosofistoj kaj kinikuloj, por konstati iun eblan influon de la hinda filozofio sur la okcidenta filozofio.

Certe gimnosofistoj ne adoptis la kutimajn morojn, sed ne rekte reagis kontraö la sociajn konvenciojn tiel radikale kiel la kinikuloj.

Kelkaj metis la hipotezon, ke ankaö Jesuo estis en Oriento. Kiam vivis Jesuo jam estis plurjarcenta la orienta influo, precipe de la zoroastrisma de Persio (Iranio). Ne estis do necese klarigi kelkajn aspektojn de kristanismo per irado de Jesuo ao Oriento. Sed tamen estis tiutempe ebleco por iri tien.

GLATA TABULO. 2446.

A: tabula rasa. F: table rase. G: Tabul rasa. H: Tabla rasa. I: tàbula rasa. P: tábua rasa. R:

2. En la greka tradicio Esäilo (525-455 a.K.), la unua el la grandaj grekaj tragediistoj, estis la enkondukinto de la esprimo (Prometeo 789).

Platono komparis la animon al maso el vakso, kie gravuriûas la sensoj kaj pensoj, kiu poste estas rememorigeblaj (Teet., 191 d; Fil., 39 a). Aristotelo komparis la homan intelekton kun tabuleto, en kiu nenio estas skribita (Pri la animo, III, 4. 430a 1).

Klarigante pri la hegemonian parton de la animo, stoikistoj komparis tiun parton de la animo al papirio, sur kiu estas skribitaj la signoj de la aferoj (Plutarko, Plac., IV, 11; vd ankoraö Galeno, Hist. philos., 92; Seksto la Empiria., Kontraö mat. , VII, 228).

Aleksandro el Afrodizo, (de la 2-a - 3-a jc. p. K.) kaj komentariisto de Aristotelo parolas pri "tabuleto ne skribita".

3. En la latina tradicio la komparo inter si de animo kaj tabula rasa aperas en Boecio (Konsolo de Filozofio, V.4); Tomaso el Akvino (De Anima, a. 8; Sum. Theol., I, q. 89, 1, ad 3).

4. Modernepoke la esprimo glata tabulo servis recipe, por averti ke la îiu kono komenciûas per la empirio.

John Locke (Eseo, II, I, 2) defendis la empiriisman tezon, per uzo de tiu esprimo. Same Leibniz uzis la esprimon, kiam kritikis la Eseon de Locke per la fama verko Novaj Eseoj (II, I, 2).

E. Pauli.

GLORI, -O (*). 2447.

L: laödi,-atum, -are; gloria, -ae.

A: glory; glory. F: glorifier; gloire. G: preisen, rühmen; Glorie. H: glorificar; gloria. I: glorificare; glòria. P: glorificar; glória. R:

1. Etimologie, gloro devenas el la latina gloria, radiko ankaö origine latina.

Verba radiko. Vortformoj: glori (tr), gloro, glora, glore, glorado, gloraëo, glorigi, gloriûi, glorinda, glorama, gloramo, malglora, senglora.

2.Gloro estas io altkvalita, kapabla esti admirata de konanto. Ekzemple, la gloro de atleto esti la plej rapida; la gloro de poeto esti tre kapabla paroli per imagoj pri amo; la gloro de fraölino esti elektita kiel la plej bela; la gloro de Grekio esti patrujo de Sokrato, Platono, Aristotelo; la gloro esti prezidanto de la nacio; la gloro de la Kreinto de la kosmo kun tiom da vasteco kaj variebleco; la gloro de Dio mem esti intensive infinite perfekta.

Nuance, famo rilatas la diskonatecon, per kiu okazas sciigo, îefe objektiva, dum gloro estas io îefe objektiva kaj neniam malbona. Sen diskonateco ne ekzistas famo, dum la gloro, kvankam io konebla, ne malaperas sen la diskonateco. Kompare, laödo okazas flanke de tiu, kiu atentas la gloron de alia; la gloro mem ne dependas de laödo.

3. Du ûeneralaj elementoj okazas en la koncepto de gloro, la unua estas objektiva altkvaliteco de io. La dua estas relativa, en la senco, ke io objektiva povas esti konata kaj altiri la admiron.

La unua elemento de gloro, - la objektiva alkvaliteco, - estas fundamenta, îar per ûi komenciûas la gloro, kaj sen ûi la gloro ne ekzistas.

La dua elemento de gloro, - la relativa, esti konata de alia, - estas kompletiga; dum la unua objektiva elemento ne estas konata, gloro restas kaïita gloro.

Per si mem gloro montriûas, ekde sia altkvaliteco. Pro tio, gloro estas figure kiel brilo de lumo, laö trafa aserto de Cicerono. Efektive, la imagado figuras la gloron kiel certan brilon de enteco, manifestanta ion. Pro tiu disradiado de lumo, la objektiva gloro transdonas al aliaj la informon pri la altkvaliteco de la glorato.

Aögusteno priskribe difinis: Gloro estas klara notico kun laödo (Clara cum laude noticia ). Denove aperas la du elementoj de gloro; io elstara kaj kiu pro tio manifestiûas al aliaj kiel laödebla. La difino de Aögusteno elstarigas, tamen, precipe la diskonatecon, kiu efektive estas nur kompletiga elemento.

Gloro atingas la enton en sia ontologia tuteco. Ne ekzistas do estaëo sen iom da gloro. Nur la nenio, la malesto, la manko, ne entenas gloron. En malbonaj agoj, nur la manko ne gloras, sed tio kio en ûi restas enteca, ankoraö glore bruletas. Principe, îiu esto estas manifestiva de si mem, kaj montriûas en tio, per kiu ûi elstaras kiel io estanta pli alta ol la nenio.

4. Specoj. Laöforme, gloro estas objektiva, se estas konsiderata nur la objektiva fundamento de io altkvalita kapabla altiri la adimiron. Tiusence, îiu perfekteco havas la rolon de objektiva gloro; do la mondo kreita de Dio estas la objektiva gloro de Dio; same bonaj verkoj estas objektiva gloro de îiu homo, kaj la arto estas objektiva gloro de la artisto.

Kontraste, forma gloro, aö konscia gloro, estas la objektiva gloro farata konscia.

Sed okazas du formoj de konscio pri la gloro.

La unua formo estas la memkonskcia gloro. En tiu kazo, la havanto konscias pri sia propra gloro. Same, îiu individuo povas konscii pri sia altkvaliteco, do, denove, pri sia propra gloro.

La dua formo de konscio pri la gloro estas pri rekono de la fremda gloro, ekzemple pri Dio rilate la gloron de la kreitaëoj, kaj de kreitaëoj rilate la gloron de Dio. Oni avertu, ke religio (vd) estas fundamente rigardi en si mem la gloron de Dio, kaj aldone rigardi la gloron de Dio en la aliaj. Fine, estas rigardi la gloron de Dio en Li mem.

5. Laömaterie, la gloroj diversiûas per la multnombraj aferoj kiuj en æiuj apartaj kazoj konsistigas la objektivan gloron. Ekzemple, la gloro de la mondo konsistas el vantaj forpasontaj avantaûoj.

Jesuo faris mencion pri la gloro de Salomono. Oni ja scias, ke altas la spirita gloro. Tamen kelkaj gloroj kapablas esti sumataj unuj al aliaj. La objektiva gloro de Dio estas antaö îio la dia infiniteco mem; aldone, la tuta kosmo kaj iu ajn kreitaëo estas gloro de Dio.

En aparta signifo, kaj reduktebla al iu laömateria klaso, gloro, en biblia kaj skolastika teologio, signifas la îielan kompenson donata de Dio al bonuloj. "Gloro estas la perfekta ûuo de Dio" (Tomaso el Akvino, S. Th., III, q.53, a.3).

Same Spinoza identigis la biblian gloron kun la dia intelekta amo: "Tiu îiu amo aö beateco estas en la sanktaj libroj nomata gloro, kaj ne sen pravo. Efektive tiu amo, îu rilata al Dio, îu al intelekto, oni povas nomi ûin ûuo de la animo, kiu fakte ne malsamas kun la gloro" (Etiko, V, 36, Schol.).

6. Ekstera celo. Îar gloro estas io ekstera, ûi povas esti rigardata kiel ekstera celo. Tiusence, oni demandas pri la gloro kiel ekstera celo de la kreitaëoj rilate Dion; alidire, la kreitaëoj, kvankam havantaj kiel internan celon esti feliîaj, ekstere ili estas gloro de Dio.

Oni demandas ankaö, îu Dio mem celas la eksteran gloron (vd 2450), samtempe ke interne Li estas feliîa. Jen signifa temaro, pri kio oni povas vaste esplori.

Kiel altkvalita, gloro estas io kapabla altiri. Pro tiu propraëo, îiu deziras koni la gloron. Cetere, îiu deziras mem esti sufiîe altkvalita por mem esti glora homo.

7. Takse, gloro estas io en si mem bona kaj dezirenda. Ne estus la aoreolo de gloro, multaj aferoj ne estus farataj kun tiom da zorgo. Kiam la gloro estas tro mallonge daöra, ûi ofertas tamen momenton intense agrablan. La vanteco de la gloro nur estas malrekomendindan, kiam per supraëeco oni ne profitas plivaloran atingeblan gloron.

Malgraý îio, kio povas eventuale okazi al la gloro, ûi estas tio, kion oni pli digne povas deziri. Ankaö la bela naturo havas tiom da forpasontaj aferoj, ekzemple la tuj velkemaj floroj.

Gloro havas metafizikan fundamenton, îar ûi rilatas al Dio kaj estas la ekstera lasta celo de la homo (vd). Neniu gloro, - granda kaj malgranda, - restas nedezirebla, îar ûi fundamentiûas en æiuj kazoj sur io pozitiva.

Nekonskciaj estaëoj nur povas glori objektive; tiusence la nekonscia kosmo gloras la kreinton nur objektive.

Homoj forgesantaj Dion ankaö gloras Dion objektive. La diablo estas konceptata kiel ne gloranta Dion konscie, tamen li gloras Dion objektive. Paradokse, kiel enteco, tiu Diablo estas bona, kaj kapablas objektive esti gloro de Dio.

E. Pauli.

GLORIÛI, -O. 2448.

A: glorying. F: se couvrir de gloire. G: beruehmt werden. H: cubrirse de gloria. I: gloriarsi. P: gloriar-se. R:

1. Gloriûo estas interpreto de io, kiel propra gloro. Aldone tio povas esti eldirata per vortoj kaj ekstera kontenteco.

Nuance, propra gloro estas io objektiva de la individuo, kaj kiu estas kiel sia brilo, dum gloriûo estas la sento mem pri sia gloro.

Estas gloriûo sento principe bona, kondiîe ke tio, pri kio oni gloriûas estu sufiæe altkvalita kaj vera.

Oni nur povas koncepti Dion, kiel estaëon havantan pri kio gloriûi, kaj kiu fakte gloriûas. Oni rimarku, - Dio ne nur dias, sed Li estas ankaö sento pri sia gloro.

Laý la etika vidpunkto sento de propra gloro estas akceptebla kaj bona. Instruas malbone la humilecon, kiu diras, ke ni homoj neniigi sin mem por ne troigi siajn ecojn. Inter la bonaj agoj, unu el la plej altaj, estas la gloriûo pri si mem je la ûusta takso pri siaj memaj kvalitoj.

Eblas false gloriûi, pri io, kion la individuo ne havas. La plej multo en la naturo estas ekstera gloro, de tiu Dio, kiu kreis ûin. Jen la senco, laö kiu estas dirate ke homoj gloru sin en Javeo (Readmono 8, 17), kaj ne nur per si mem, îar grandparte tio, kion ili estas, ne dependis de ili mem, sed de Dio. Apostolo Paölo avertas, ke kristano gloru pri si mem, nur kun Kristo, rigardata kiel kaözo de la sankteco (Gal 6, 14), (Rom 6, 14).

2. Rekomendindas la ekvilibran senton pri sia propra gloro, objektive kaj subjektive. Per la objektiva taksado, oni lernu pri la efektiva homa kapablo. Unuflanke, oni ne diru, ke nur Dio meritas; ankaö ni meritas, îar ne îio estas determinisma; aliflanke, oni ne troigu nian parton, îar Dio estas kunkaözanto de îio (vd). Cetere, oni ne metu supren vanajn aferojn, sed îio estu rigaradata je la ûusta grado.

Subjektive, oni lernu gloriûi ne tro intense kaj samekvilibre kiel aliaj en nia medio. Oni pensu, ne nur pri nia gloro, sed ankaö por la gloro de aliaj. Sekve, ni îiuj estu glorantoj kolektive, - gloro de ni mem, gloro de Dio, gloro de aliaj kiel ni.

3. Krom la avantaûo de la agrablo, gloriûo rolas kiel instigo, por atingi novajn gradojn de bonaj kvalitoj, per kiuj fariûas îiam pli granda la ïanco agrable gloriûi. Konkuro (vd), ekzemple en ludoj, estas agrablaj ne nur pro la konkuro mem, sed ankaý pro la gloro de la plibona kvalito de la venkantoj kompare kun la venkitoj.

E. Pauli.

GLORO KIEL DIA KAJ HOMA CELO. 2450.

1. Enkadre de la metafiziko, la nocio de gloro vaste brilas kiel racia klarigado atinganta la egan realaëon, kia ajn ûi estu, monisma aö dualisma, konsistigata aö nur el Dio, aö el Dio kaj la kreitaëaro. Tiu nocio de gloro, kiel vaste lumanta îion, tre kapablas plaîi al la mistikuloj, sed estas metafizike io pli subtila ol la mistiko mem.

La gloro, pri kiu okupiûas religio, ordinare estas dirita pri la gloro, per kio la kreitaëo adoras Dion. En tiu senco oni konceptas la kreitaëon kiel havantan, krom la interna celo (feliîo), ankaö eksteran celon (la gloro al Dio). Sed per pli integrigita kompreno de îio, la afero pri gloro devas esti prezentata ontologie, ekde la ento ûenerale. Ekde la ûenerala vidpunkto de la ento, Dio mem devas esti konceptata kiel havanta internan celon (la dian feliîon) kaj eksteran celon (la dian gloron).

La îefa gloro de Dio ne estas tiu veninta el la kreitaëaro. La gloro îirkaöanta Dion, ekiras el li mem, kiel estanta io altkvalita. Ontologie, îiu enteco estas io, kaj pro tio iagrade kvalita. Rilate al Dio, Li estas laödifine ento intensive infinita. Sekve, Dio gloras kiel la plejalto, sen manko de io ajn.

Sed tamen, la objektiva glorado al Dio inkluzivas, flanke de kreitaëo, la memamon (vd 0254). Efektive, se la kreitaëoj estas la gloro de Dio, ili amas al si kiel tiun gloron de Dio.

2. La doktrino pri la gloro kiel dia kaj homa ekstera celo postulas argumentadon kaj devas koheri kun la interna strukturo de pli ûenerala sistemo.

Oni avertu, kun Aristotelo, ke la ûenerala naturo de estaëo estas determinata per kaözoj (vd). Li nomis, vastasence, kaözo, îiu faktoro el kiu la estaëo dependas. Du kaözoj estas internaj, la materia kaj la forma; tamen, la forma kaözo estas la îefa interna kaözo, per kiu iu ajn ento estas esence kosistigata. La eksteraj kaözoj estas la efika kaözo kaj la cela kaözo (interna kaj ekstera).

Kompare, en Dio kaj en finiaj estaëoj la kaözoj ne same operacias, sed analogie.

a) Koncerne la efikan kaözon, Dio ne estis kaözata de alia; tamen analogie, Li estis iel kaözita, por ke li ekzistu (laö la principo de sufiîo). Dio nur povas esti konsiderata kaözo de si mem; tiu memkaözado estas komprenata kiel havanta memsufiîon de ekzisto ekde îiam, kaj nun, kaj en la îiamom.

b) Ankaö rilate la forman kaözon, øi ne okazas en Dio kiel en la aliaj estaëoj. Nur analogie paroleblas pri forma kaýzo en Dio.

Efektive ne havas Dio formon, en la senco de determino, kiujn la aliaj estaëoj havas, per kiuj ili determinas sian ekziston enkadre de strukturo; tiu strukturo estas la formo, kies fundamentaj determinoj estas la esenco kaj kies eventualaj determinoj estas la akcidencoj.

La dia ekzisto ne estas determinata de ia ajn speco de formo, sed liberigata rilate iun ajn determinon. Tiusence, direblas ke Dio estas ekzisto sen determino, sen formo, sen esenco, sen strukturo.

Tamen analogie direblas, ke la dia esenco estas ne havi esencon; ke la dia determino estas ne havi determinon; ke la dia formo estas ne havi formon. Æar Dio estas intensive infita, la dia formo estas infinita, tio ekvivalentas paradokse, - kiel dirite, - ke Dio ne havas formon.

c) Surbaze de la antaöaj konceptoj, adekvate oni atingas la aferon pri la celoj en Dio. Ne okazas ja ne Dio celoj same kiel en la operacioj de la finiaj estaëoj. Tiuj îi havas sian eksteran celon (la gloron al Dio) rekte dependa de la kreinto. Dio ankaö havas eksteran celon, sed elektata de li mem. Cetere, okazas du flankoj en la dia ekstera celo: la ekstera eterna dia gloro (sendepende de kreo) kaj la ekstera dia gloro okaze de kreo.

En Dio la eterna dia gloro antaö îio esta la manifestiûo de Dio al si mem. Îar Dio estas memkonscio kapabla koni sin mem, li samtempe konas sin mem kiel altkvalita, sekve kiel estanta glora Dio.

Realigita kiel enteco, la gloro de Dio estas objektiva, sed îiam samtempe forma (konscia) gloro de li mem konata kaj ankaö konebla de la kreitaëoj eventuale ekzistantaj.

3. Rilate iun kreon, fare de Dio, ne facile oni kapablas pravigi tion sufiîe racie, nek por klarigi la kreon mem, nek por determini kiel la kreo celas la gloron de Dio. Aparta diskutado estas postulata pri la afero.

Îu eblas krei ion? Jen la baza problemo (vd). Nur poste eblas paroli pri la gloro kiel ekstera celo de Dio por krei la mondon kaj por determini la dian gloron kiel eksteran celon flanke de la kreitaëoj.

Okaze de kreo, la elektita celo de Dio nur povas esti la gloro. Por determini la gloron kiel ununuran eblan dian celon, estas necese unue montri kial aliaj celoj neeblas, kaj poste montri kiasence eblas meti la gloron kiel estanta tiu celo.

a) Ne eblas ke Dio en la kreo havu celon, kiu signifu kompletigon, îar li jam estas plena aktualo sen manko de io ajn kion li povu deziri. La kreo estas dirata ago en al eksteron en la senco, ke ûi ne celas enkonduki ion en la internon de la kreinto. Îar Dio jam estas interne plena, ne eblas enmeti ion novan kiel kompletigon.

b) Restis malfacila propono, per kiu Dio kreas en al eksteron kaj kun la gloro kiel ekstera celo.

Sed kiel koncepti ion en la eksteron de Dio? Eble, oni povas koncepti ion en la eksteron de Dio, en la senco de alia individuo, kiel ricevantoj de la kreo.

Laö la neoplatona koncepto de kreo, el Dio emanas la kreitaëoj per abundeco. Siavice, ago en la eksteron signifas favore de alia individuo; do eblas krei nur favore de aliaj subjektoj.

La kreo kiel ago en la eksteron estas fordono al alia, kaj sekve ne al Dio mem, tiel ke ne okazas ïanûiûo en Dio mem. Kompreneble, tiu tezo ne facile pruveblas (vd).

c) Restas precizigi kial la kreo per simpla fordono en la eksteron fariûas gloro, kaj ke tiu ekstera dia celo nenion almetas al Dio mem. Kiam Dio kreas, li simple donas. Jen, tio havas aspekton de manifestiûo de Dio kiel Dio, kaj sekve estas dia gloro.

La neoplatona ekzemplisma doktrino faciligas kompreni tion, - kiel gloro povas esti ekstera celo de la kreinto rilate la kreitaëon. Ago metita racie antaökonas la celon. Principe, Dio agas racie, kaj do kapabla antaökonition, kion Li kreas. Aliflanke, îiu racia ago metita kun ekzemplera ideo havas kiel celon reprodukti tiun ideon en nova estaëo.

Siaflanke, la nova estaëo ne nur estas io en si mem (kun interna celo), sed ekstere ûi restas kiel notico de la ekzempliga ideo, laö kiu fariûas la kreo. Nu, la dia ago havas al Dio mem kiel ekzempleran ideon de la kreitaëo. Sekve, la kreitaëo restas notico de Dio mem, tio ekvivalentas esti gloro de Dio.

Enkadre de adekvata koncepto pri Dio, nur eblas kompreni la kreadon kiel gloron de Dio mem. Unuflanke, ne povas okazi kaözo sen celo. Aliflanke, gloro ne okazas kiel kompletigo de io mankanta en Dio.

E. Pauli.

GLORO KIEL RELIGIO ESENCE. 2452.

1. Oni distingu inter religio materie, kio estas la veraëoj supozataj de la religio, kaj la religio formale. En ambaö kazoj, la esenca estas la gloro.

Rilate Dion la kreitaëoj estas îiam objektiva gloro (vd 2447). Sed tio ankoraö ne estas la religio. Tamen ekde la objektiva gloro fariûas la religio, kiam tiu îi objektiva fariûas konscia. Certe pluraj aliaj elementoj apartenas al religio; sed neniu el la aliaj elementoj tiel multe gravas ol la konscia gloro.

Kutime religio estas difinita kiel respekto al Dio. Sed per tiu respekto al Dio estas komprenata unue la pozitiva aktiva respekto, kiu estas rekoni lin kiel elstaran estažon, tio estas, altkvalita, laö la difino de gloro. Ankaö kutime la gloro al Dio estas komprenata per simboloj, kiuj elmontras per signoj, precipe per vortoj kaj apartaj korpaj sintenoj, la internan konscion. Sed gloro al Dio ne estas en la unua instanco la simboligo; la kreitaëo per si mem estas la gloro de Dio. La homoj devas realigi sin bone îiuflanke por fariûi kiom eble bone realigita gloro de Dio.

2. Konkrete, koincidas la interna kaj ekstera celoj. Jen granda avantaûo, îar dum estas realigata la interna realiûo per la feliîo, samtempe realiûas la ekstera, la dia gloro. Efektive, la interna realiøo de la kreitažo estas samtempe la objetiva gloro de Dio. Do sufiæas ke la kreitažo konsciu pri tio, por ke øi estu formale gloranta Dion.

E. Pauli.

GLOSOLALIO. 2454.

L: glossolalia (scienca latino).

A: glossolaly. F: glossolalie. G: Glossolalie. H: glosolalía. I: glossolalía. P: glossolalia. R:

Substantiva radiko.

2. Glosolalio estas psika fenomeno, okazanta dum ekstazaj psikaj statoj, kiam la individuo parolas kun iom da artikulado lingvajn vortojn, foje identigeblaj kun la propra lingvo, foje kun alinaciaj.

Jen fenomeno ofte ligita al religiaj grupoj kaj pri kio legeblas ankaö en Nova Testamento de la Kristanoj.

3. Serioza scienca esploro pri glosolalio postulas la sisteman analizon de la elvortigitaj paroloj pere de la lingvistika scienco kaj per la analizo de la psika stato de la parolanta individuo. Jen scienco kiu ordinare mankas al simplaj homoj, kiuj pro tio kredas je supernaturaj okasažoj.

La lingvistika analizo de la glosolalio disvolviûas ekde la fino de la 19-a jarcento kaj celas determini la lingvan strukturon okazantaj en tia kazo. Foje pli, foje malpli ellaboritaj, glosolalio povas konsisti el la patrina lingvo, enmiksigita kun fremdaj sonoj.

La ellaborado de glosolalio ne estas sufiîa, por ke eblu fari sintagmatikan kaj paradigmatikan analizon de la unuaëoj. La nesufiîe artikuligitaj vortoj ne enhavas signifon kaj ne kapablas komuniki ion. Foje la glosolaliaj sonoj estas akompanataj de ïajnaj gestoj. Kiam pluraj individuoj estas en stato de glosolalio, foje okazas imitado de konversacio inter ili.

3. La okazado de la glosolalio en religiaj situacioj povas krei, - kiel jam avertite, -la iluzian kredon, ke la kaözo estas supernatura.

La kristana teksto de Nova Testamento mencias oftajn glosolaliajn fenomenojn, je kies supernaturo kredis la kristanoj. Sed la rakonto povas enhavi ne historiajn elementojn, æar la teksto estis skribite post dekoj da jaroj, kaj de ne æeestanto.

Okaze de la Pentekosto (vd), kiam la disîiploj de Jesuo estis unuanime en unu loko "al ili aperis disirantaj langoj kvazaö el fajro, kaj sidiûis sur îiuj el ili. Kaj îiuj pleniûis de la Sankta Spirito, kaj komencis paroli aliajn lingvojn, kiel la Spirito donis al ili paropovon" (Agoj, 2, 3-4).

En la kunteksto de la kristana Nova Testamento glosolalio estas reduktata al io ne necese tiel signifa ol la fenomenoj de plurlingveco

Tiu fenomeno ripetiûis kaj fariûis ofta. Informas detale kelkaj tekstoj, pri la glosolalio en la komunumoj de Cesareo (Agoj 10, 46), de Efezo (Agoj 19, 6), de Korinto (1Kor. 12,10; 14, 2-19).

En la kunteksto de la kristana Nova Testamento glosolalio estas reduktata al io ne necese tiel signifa ol la fenomenoj de plurlingveco, sed kutime konsistis en ûi, kiel okazis precipe en Pentekosto (Agoj 2,4). Tiu fenomeno ripetiûis kaj fariûis ofta. Informas detale kelkaj tekstoj, pri la glosolalio en la komunumoj de Cesareo (Agoj 10, 46), de Efezo (Agoj 19, 6), de Korinto (1Kor. 12,10; 14, 2-19).

4. La rakontisto, propra iniciate atribuis la kaözon al certa "Sankta Spirito". Kritike oni demandu, - îu tiu estis efektive la kaözo? Cetere, kion li komprenis per "Sankta Spirito" (vd), æar du estas la sencoj de tiu vorto en la bibliaj skribažoj.

La malsupreniro de la Sankta Spirito ne signifas necese la malsupreniron de la Tria persono de la Triunuo.

En alia senco, tiu esprimo Sankta Spirito kaj koncernaj priskribitaj fenomenoj povas signifi nur specialan dian gracon, aö donon. Inter la manifestiûoj de tiu graco estas la glosolalio.

Oni rimarku, ke efektive la apostolo Petro okupiûas pri la dono de la Sankta Spirito kaj pri la dono de glosolalia plureco de lingvoj kiel estanta la sama fundamenta fenomeno (Agoj 10, 47; 11, 15; 15, 8 ks).

Okazas ankaý kurioza interrilato inter "langoj kvazaö el fajro" kaj la glosolalio. Oni komparu tiun pentekostan tekston kun la aliaj rakontoj pri la postaj ripetadoj de la sama fenomeno.

5. Takse. La supernatura karaktero de glosolalio estas tamen principe ebla. Sed epistemologie oni devas strikte pruvi tion. Cetere, oni konsideru ke, se Dio volus manifesti sin, Li kapablas fari ion pli bonan ol la konfuza psika glosolalio.

Kaj nuntempe, îu ankoraö glosolalio estas fenomeno îe la kristanoj? Pluraj kristanaj grupoj atentigas pli ol aliaj pri la pentekostaj fenomenoj. La pentekostismaj eklezioj (vd), kelkaj naskiûintaj en Usono, emfazas pentekostajn mirindaëojn. Certe ili estas aýtentaj, se oni komparas ilin kun la unuaj øojaj kristanoj.

GLOSOKRONOLOGIO (N). 2456.

A: glottochronology. F: glottochronologie. G: H: I: P: glotocronologia. R:

Substantiva radiko.

2. Glosokronologio estas kompara esploro pri la momento kiam lingvoj apartiûas ekde antaöa komuna lingvo kaj prenas novan sendependan formon. Kompreneble tio rilatas al formado de ne planitaj lingvoj, kaj kiuj obeas al sociologiaj situacioj. Æar la situacioj ripetiøas, oni povas antavidi absolute iun ajn evoluon de lingvo.

Certamaniere, ankaý planitaj lingvoj havas internan evoluon, sed pli racian. Sekve de tiu glosokronologio, eblas rekoni la gnosokronologion de Esperanto, øis nun, kaj antaývidi la estontan evoluon.

E. Pauli.