GABONO. Filozofio en... 2365.

Ûeneralaëoj (vd 2365-000).

Filozofoj de Gabono (vd 2365-002).

Resumo de la filozofio de Gabono (vd 2365).

GAJA, -ECO (*). 2366.

A: gay, glad; gayness. F: gai; gaieté. G: froehlich, lustig; Froelichkeit, Lustigkeit. H: alegre; alegría. I: allegro, leto, gàio; alegria, giòia. P: alegre; alegria. R: (besele).

1. Etimologie, gajeco devenas, tra la franca gai, el la latina participo gaudens (= estanta gaja), aö gavisus, ambaö el la verbo gaudeo, gavisus sum, -ere (= esti gaja, kontenta), enkadre de la greko-latina radiko ga- (= gajiûi), el kiu ankaö devenas ûojo (vd).

Adjektiva radiko. Vortformoj: gaja, gaje, gajo, gajeco, gaji (ntr), gajeta, gajigi, gajigisto, gajulo, malgaja, malgaje, malgaji (ntr), malgajo, malgajeco, malgajigi.

2. Gajeco estas psika stato viva kaj bonhumora, kun eksteraj signoj de kontenteco, elvortigo kaj rido.

Nuance, feliæa estas plena stato de kontenteco, precipe interna, dum gajecokarakteriziøas per la ekstereco kaj komunikado.

Kontenta rilatas al sufiæeco, kutime post manko plenigata, dum feliæo estas pli absoluta kaj gajeco pli ekstere komunikata.

3. Pro la socia efiko de gajeco, tiu eksteriga stato de bonhumoro estas dezirinda. Oni miru gajaj homoj kaj laýdi ilin. Se vi estas nature gaja, konsciu pri via bonfaro. Se vi ne estas nature gaja, lasu almenaý gajaj homoj influu vin.

E. Pauli.

GALANTA, -ECO (Z). 2368.

A: gallant; gallantry. F: galt

ant, courtois; galanterie. G: galant, hoeflich; Gallanterie; Hoeflichkeit. H: galante: galanteria. I: galante; galantería. P: galante; galanteria. R: (galantnyj).

1. Etimologie, galanto devenas el la franca galant (= vestita kun festovesto), siavice el gala (= festovesto), fine el la antikva alta-germana wallan (= ornami), îio enkadre de la hindeöropa radiko wel- (-ruli). Rimarku ke rilatas al alta-germana walla, la angla well (= bone, sana); same la germanaj Welle (= ondo), Walser (= valso).

Adjektiva radiko. Vortformoj: galanta, galanti (ntr), galantaëo, galanteco.

2. Galanteco estas kvalito de viro allogi virinon per rafinita ûentileîo, kutime per agoj kaj vortoj.

Nuance kavalireco (vd) diriûas pri viro iomete ceremonia, kaj rilatas al la aspekto de homo en pli alta socia rango, kiel ekzemple en Mezepoko, ol tiu de la vulgara plebo, dum galanteco pli emfaze strebas plâci la virinojn precipe per parolo, kun celo al iom da amindumo. Ûentileco estas atentemeco al aliaj sen la celoj de la galanteco de ama zorgemo.

3. Takse, galanteco estas normala sinteno de la virseksa junulo rilate la fraölinojn. Rekomendindas la galanteco pro tio, ke homoj devas vivi gaje kaj allogaj, enkadre de la ûenerala celo esti feliîaj. Galanteco valoras pli ol sukcesa militemo.

Kompreneble, la formoj kaj mezuroj de la galanteco fariûas laö sociaj normoj, eventuale aperintaj enkadre de la grupoj, en certaj grupoj kun pli da eksterebleco ol en aliaj. "Al eöropaj virinoj usonano impresas galante, îar la usonaj normoj de konduto estas pli galantaj" (Inge Hegeler, ABC de amo, sub Galanta, Kopenhagen,1972).

E. Pauli.

GALENA FIGURO. 2370.

1. Enkadre de la silogismaj figuroj (vd 2070) determinitaj de Aristotelo, nomiûas galena figuro, aö 4-a figuro, la inversiûo de la unua. Oni atribuis la kreon de tiu 4-a figuro al medicisnisto kaj aristotelano Galeno, naskiûinta en Pergamo kaj deëorinta en Roma je la 2-a jarcento a. K., sed per atribuo sen sufiæa historia fundamento.

Silogisma figuro dependas de la lokigo de la terminoj ene de premisoj kaj ene de la konkludo. Tiusence, per la malsamaj lokigoj, eblas kvar figuroj. Tamen, la aspekto de la unua figuro montriûas kiel inversiûo de la kvara; sed îar Aristotelo difinis la figuron pli strikte (vd 2190), lia listo prezentis nur tri silogismajn figurojn. Sed îar poste oni difinis la figuron nur per la lokigo de terminoj, la inversiûo de la unua figuro pasis al kategorio de kvara silogisma figuro, - la galena.

Oni komparu, per ekzemploj:

- anstataö diri

Neniu S estas M;

æiu M estas P;

do, iu P estas S,

- oni diru, per inversiûo, aý galena figuro:

Îiu M estas P;

neniu S estas M;

do, iu P ne estas S.

Vidindas klare, ke, en la konkludo, S estas granda termino, kaj pro tio la granda premiso estas S estas M"; en la rekta figuro tiu granda premiso aperas kiel la dua premiso, sed en la marekta kiel la unua.

Same, en la konkludo P estas la granda termino, kaj pro tio la malgranda premiso aperas en la dua loko; en la malrekta, en la unua loko.

2. Koncerne al modoj, - rilate al esti universalaj asertivaj (A), universalaj neivaj (E), partikularaj asertivaj (I), partikularaj neivaj (O) - ili estas kvin validaj enkadre de la galena figuro, laö la jenaj mnemoteknikaj vortoj:

Baralipton (vd 0730), Celantes (vd 0910), Dabitis (vd 1027), Fapesmo (vd 2126), Frisesemorum (vd 2323).

La supremenciita ekzemplo estas laö la modo Fapesmo.

E. Pauli

GALLARATE. Movado de... 2371.

1. Rilata al centro de filozofiaj studoj por profesoroj, komenciûinta en 1945, en fakulto de Filozofio Aloisianum (tiu æi kreita de la jezuitoj, 1935), en la urbo Gallarate (Varese, Lombardio, norda Italio), kun spiritualisma tendenco kaj renovigo de la itala filozofio.

Oni rimarkas la kreskon de la movado per la partoprenantoj: 15 en 1945; 45 en 1955; 150 en 1968. La îefaj iniciatoj estis kongresoj kaj publikigaëoj (kun elstaro la Filozofia enciklopedio, 2-a eldono en 1968-1969, 6 volumoj).

2. La orientiûo de la movado de Gallarate estis tendence spiritualisma kaj reakcia rilate la italan filozofion, ûis 1945 forte inspirita de la ideismaj kaj pozitivismaj doktrinoj. Tio restis tuj klare en temo de la unua kongreso de studoj pri la "Nuntempaj kristanaj orientiûoj de la kristana filozofio kaj de la nekristanaj filozofioj".

Partoprenis la movadon, interalie, Luigi Stefanini (1891-1956), dediîita al estetiko, eduko, religio; Umberto Antonio Padovani (1894-1968); Augusto Guzzo (1894-1986); Carlo Giacon (1900- ) (sekretario de la centro, jezuito); Felice Bataglia (1902-1977); Michele Federico Sciacca (1908-1975).

E. Pauli...

GAMBIO. Filozofio en... 2373.

Ûeneralaëoj (vd 2373-000).

Filozofoj de Gambio (vd 2273-002).

Resumo de la filozofio em Gambio (vd. 2273-005).

GAMETO. 2374.

A: Gamete. F: gamète. G: Gameten (pl), Geschlechtszellen. H: gameto. I: gamete. P: gameta. R:

Substantiva radiko.

2. Gameto estas generiga seks-îelo, rezultinta el divido de ordinara îelo, en du aö en plurajn. Kutime gametoj havas nur duonan parton el la kromosomoj (vd) de la originala îelo. Estas gametoj tre malsamaj, ekzemple, spermatozoo (vd), ovolo (vd). En superaj animaloj gametoj distingiûas per la kromosomoj XY (maskla) kaj XX (ina).

Gametoj kapablas kuniûi denove, por rekonstrui îelon kiel la antaöa, kaj tiel fariûas la reveno al la plena nombro de la antaöaj kromosomoj. Tiu fenomeno povas okazi kun gametoj el diversaj originoj; jen kiam la evoluo havas siajn ïancojn.

La plej kurioza gameta kuniûo estas tiu de spermatozoo kaj ovolo, kiuj per la unuiûo fariûas ovo, aö zigoto (vd). Per la unuiûo de du gametoj, ambaö XX, rezultas ino; per kuniûo de gametoj, unu XY alia XX, rezultas masklo. Per klono (vd) ne estas bezone kunigi gametojn, îar la generado fariûas ekde de kompleta îelo, kaj kiu dividiûas nur per novaj kompletaj unuoj.

3. Ordinare, en superaj animaloj, la kuniûo de masklaj kaj inaj gametoj fariûas per seksa kontakto de la produktantoj. Sed tiu sistemo ne estas esenca, kaj per aparta homa tekniko eblas la artifika fekundado.

En malsuperaj animaloj kaj plantoj oftas la forlaso de la gametoj en ekstera medio, kiuj eventuale renkontas unuj la aliajn. Fiïoj ekzemple lasas la gametojn en fluanta akvo, kie ili fekundiûas per si mem, sen neceso de seksa kuniûo kaj nek de akuïo.

En vegetala regno insektoj kutime portas gametojn el unu floro al alian. Ofte gametoj falas el supera medio, en malsuperan kie troviøas la inaj gametoj kaj okazas la fekundiøo.

Do, - kvankam per la kunigo de gametoj okazas la ekfunkciigo de generiga procezo, kies rezulto estas pli granda animalo, kaj kiu kutime estas simila al la antaýa, kiu produktis la gametojn, - la tuta procezo ne estas esenca.

4. Principe, gameto estas per si mem kompleta viva estaëo, kvankam sen signifaj propraëoj, nek ïancoj. Same, îelo, rezultinta el kuniûintaj gametoj, estas principe en si mem kompleta estaëo, sed jam kun pli alta nivelo de vivo. Jen du specoj de vivo, sed ambaö kiel vivo estas esence vivaj estaëoj.

Sed eblas, per novaj dividoj de la kompleta îelo, krei grupon de æeloj. Per tiu procezo kreiûas grade pli grandaj animaloj.

5. La malkovro, je la fino de 19-a jarcento, fare de la germana biologo Oskar Hertvig (1849-1922), ke la fekundiûo en superaj animaloj, okazas per la fandiûo de la nukleoj de du gametoj, ina kaj maskla, revoluciis la konceptojn pri la vivo.

La heredo de superaj animaloj ne dependas nur de unu, îar la patrino ne estis nur ora vazo de la vira semo, sed ïi ankaý transdonas gameton.

6. Efektive, ne okazas esence novaj naskiøoj, per transiro de io morta al io fariøinta viva. Gametoj rezultas el divido de antaöa viva îelo. Unu sola biologia kurento disfaldiøas en plurajn.

Eble æiu materio ekde æiam estas viva, kaj nur emerøas la vivaj fenomenoj kiel ekvekiøo. Tiu divido de æeloj en gametoj estas nur unu el la formoj de tiu universala vivo. Same povas esti tiel elpensata la redivido da la æeloj kiuj kreas pli grandan vivan organismon. Asimilo de nutraĽoj eble estas nur ekvekiøo de vivo jam antaýekzistanta en æiu materia partiklo, kaj kiu nun manifestiøas kiel emerøo (vd 1740).

Alia hipotezo proponas ke materio estas simple morta, kaj ke pro tio devas Dio alesti por krei æiun novan vitalan principon. Kompreneble, se oni antaý difinas la materion kiel ne vivan, la vivo de æiu nova æelo kaj de æiu vivanta nova gameto nur povas aperi æiufoje per aparta kreo. Jen dualismo (vd), kiu kredas ke korpo kaj vivo estas dua substancojn ne redukteblajn. Sed tiu hipotezo devas unue strikte pruvi, ke materio estas io morta.

Efektive, estas malfacile decidi inter la du hipotezoj, sed tiu de la viva materio plifacile kaj racie klarigas la fenomenojn de la naturo.

E. Pauli.

GANAO. Filozofio en... 2376.

Ûeneralaëoj (vd 2376-000).

Filozofoj de Ganao (vd 2376-002).

Resumo (vd 2376-005).

GANEÏO. 2378.

A: Ganesha. F: G: Ganesha. H: I: P: Ganeça. R:

1. Etimologie, Ganeïo ....

2. Ganeïo estas nomo de hindua dio de saûo, nomata ankaý Gana-pati, tio estas, Lordo de la Armeo. En la hindia panteono Ganeïo estas filo de Sivao(vd McMillan. Mirador hinduismo?).

La ekstera kutima prezentado de Ganeïo fariûas kutime per malalta dika viro kun elefantorostro kaj kvar brakoj.

E. Pauli.

GARANTII, -O (*). 2381.

A: warrant; guaranty. F: garantir; garantie. G: bürgen; Gewaehr . H: garantir; garantia. I: garantire; garanzia. P: garantir; garantia. R: (garantija).

1. Etimologie, garantio devenas, tra la franca garantir, el la germana wahren (= guardar), enkadre de la hindeöropa swer- (= gardi), el kiu ankaö devenas la latina servare (= konservi, gardi). El tiu deveno estas ankaö gardi (vd).

Verba radiko. Vortformoj: garantii (ntr), garantio, garantia, garantie, garantiado, garantiaëo, garantianto, garantiulo, garantidoni (tr), garantipruntisto.

2. Garantio estas preno de respondeco pri io, aý iu.

Formoj de preno de la garantio: avalo, per kiu tria persono devontigas sin pagi la sumon, se ûi ne estas pagata je la ûusta tempo de la subskribintoj; hipoteko (vd), rajto super nmovebla havo por sekurigi al kreditoro la repagon de sumo ïuldata de posedanto de tiu havo; lombardo (vd), per depono de io kontraö mona alprunto.

3. Estas garantio rajto de la konsumisto, tiusence ke varoj implicas esti laý la kunteksto de la kontrakto de vendo kaj aæeto.

4. Pro la socia karaktero de kelkaj aspektoj de la garantio, - inter alie æar estas afero inter pluraj, - ûi postulas estu antaövidata de la leûo, kiu devas perfektigi la prenon de respondeco pri io.

Moralaj aspekto rilatas precipe pri la fundamentaj rajtoj, kiu ne povas esti metataj kiel garantio. Do, neniu povas fariûi sklavo kiel garantio; nek iu ajn povas fariûi sklavo de iu al kiu li ïuldas ion ajn.

Sed tamen kiu ïuldas povas esti devigata labori por la ïuldato ûis la pago de la ïuldo, kondiîe ke en tiu situacio restu garantiitaj la fundamentaj rajtoj.

E. Pauli.

GARDI (*), -ISTO. 2382.

A: guard, keep; the guard. F: garder; garde. G: hüten, bewachen; Hueter, Wachter. H: guardar; guarda. I: guardare; guàrdia. P: guardar; guarda. R:(khraníti), (beréch); (storozh).

1. Etimologie, gardi devenas el la franca garder, siavice el la germana wahren (= guardar), same kiel garantio (vd), îio enkadre de la hindeöropa radiko swer- (= gardi), el kiu samdevenas la latina vortfamilio servare (= servi), conservare (= konservi), salvare (= savi).

Verba radiko. Vortformoj: gardi (tr), singardi, gardo, garde, gardado, gardantaro, gardataëo, gardejo, gardilo, antaýgardi (tr), antaýgarda, antaýgardema, prigardi (tr), sengarda, singarda, singardema, kapogardisto, korpogardisto, noktogardisto, taýrgardito.

2. Gardi estas zorgi pri io, aý io, por ke ne okazu danûero. Povas gardo fariûi per kontrakto fare inter gardisto kaj la posedanto de la gardendaëoj.

Gardisto estas la figuro de tiu, kiu gardas. En ïtata nivelo, gardisto estas tiu funkciulo, kiu simple zorgas pri la sekureco de la publikaj havaëoj, kaj certamaniere pri la sekureco de la individuaj civitanoj.

3. Specoj. Laýforme, gardo povas esti pozitive zorgi pri la gardata afero, aý persono. Sed kutime, gardo estas nur protekto kontraý danøeroj.

Laömaterie, gardoj povas esti de mono, de objektoj ûenerale, de homoj, ekzemple de infanoj gardataj de la gepatroj, aö de kuratoroj.

4. Gardo de gepatroj pri la infanoj, jen afero tikla. Same okazas, kiam juûisto fordonas infanojn al kuratoro (vd). Analoga estas la kazo de adopto.

Koncerne al gepatroj kutime okazas amo al siaj filoj, kaj la gardo pri ili trovas emon gardi ilin.

Sed principe filoj havas sendependan personecon, tio estas, ili havas individuajn rajtojn, kiu devas esti respektataj. La sendependeco komenciûis je la tago, kiam la gametoj rezultis el divido de antaöa îelo. La dependeco okazas, sed estas akcidenca, kaj malkreskas iom post iom, ûis la plenaûeco. Post tiam restas ankoraö la socia interdependeco de la homoj, kiuj pro tio estas kuncivitanoj.

4. Aparta leøaro estas postulata pri la gardado, pro la socia karaktero de la gardado, æar la afero okazas inter pluraj. Jen pro kio civila leûaro priskribas la rilatojn de la gepatroj, de la adoptantoj, de la kuratoroj.

Gardistoj de objektoj povas evidente peti monon por la servo gardi ilin. Inverse, gardistoj devas ripare pagi, se la gardado ne okazis laö la kontrakto.

E. Pauli.

GASO (*). 2384.

A: gas. F: gaz. G: Gas. H: gas. I: gas. P: gás. R:(gás).

Substantiva radiko. Vortformoj: gaso, gasa, gaseco, gasigi, gasisto, gasujo, gasumi, gaskamero, gasmotoro, brulgaso.

2. Gaso estas aerforma fluidaëo. Îiu korpo kapablas esti en gasa stato, kiam en sufiîa grado de varmo. Sed kutime oni nomas gaso tiun elementon, kiu en ordinara grado prezentas tiun staton.

3. Pro ûia facila enspirebleco, gasoj havas apartan signifon por la vivo. Aero estas enspirata de la animalaj estaëoj, por diversaj funkcioj en la organismo.

Æu danûeraj gasoj povas esti ëetitaj por sindefendi dum militoj, por mortigi la homojn de la alia flanko? Kvankam principe milito povas esti pravigita kiel sindefendo, ûi almenaý ne uzu rimedojn kiel gasoj, kies detrua povo estas proporcie multe pli granda ol necese kaj kun karaktero forte malhumaneca.

E. Pauli.

GASTO, -AMECO (*). 2385.

1. Etimologie, gasto devenas el la germana Gast (= gasto), enkadre de la eöropa radiko ghost (= fremdlandano).

Substantiva radiko. Vortformoj: gasto, gasti (ntr), gastado, gastejo, gastigi, gastama, gastamo, gastameco, engastiûi, negastama, junulargastejo. Samfamiliaj vortoj, el la sama eöropa radiko, devenas la angla guest (= gasto), la latinaj hostis (= fremdlandano), hospes, -itis (= gasto), hospitalitas, -atis (= gastemo, gastamo), kaj la internaciaj hospitalo, hotelo.

2. Gasto estas persono ricevita de domastro, por resti kiel invitita vizitanto, aý por resti kontraý pago.

3. Gastameco estas virta konduto de persono, kiu amike ricevas vizitantojn îe lia hejmo aý îe tablo.

Estas do gastamo aparta maniero ami homojn kaj senti sin mem kontenta kun samspecaj homoj.

Æar homogeneco alproksimigas la homojn, gastameco okazas precipe inter parencoj kaj amikoj.

Tiu homogeneco kun la sekva gastameco okazas inter samideologiaj homoj. Ekzemple, inter samreligianoj, inter samprofesiuloj.

Estas notinde, ke la movadanoj de Esperanto montriûis esti tre gastamecaj.

E. Pauli.

GASTRONOMO, -IO (Z). 2387

Substantiva radiko. Vortformoj: gastronomo, gastronomio. Proksima radiko: gastro (teknika radiko, samsignifa kiel stomako, por kunmetitaj vortoj.

2. Gastronomio estas scienco kaj arto prepari bongustajn kaj plezurigajn nutraëojn.

Nuance, frandemo estas inklino al manûo nur pro plezuro, ne pro malsato, dum gastronomio emfazas la arton de la plezuriga manûo per lerta preparo.

Gatronomo estas specialisto pri gastronomio.

3. Morala doktrino. Gastronomo devas respekti la plifundamentajn normojn pri bona nutraëo, kvankam la koncepto mem de bongusta kaj plezuriga nutraëo ne rekte inkluzivas tion.

Malbonaj gastronomoj anstataö kontroli la salkvanton laö la bezono de sano, metas tiom da salo, kiom postulata de la subjektiva bona gusto; sekve okazas tro da akvoreteno en la organismo, kaj danûero por la rejnoj.

Anstataö aldoni fibrojn, per manûo de vegetaloj, malbonaj gastronomoj metas tro da viando, kies troiga kvanto da proteinoj devas esti transformata de la hepato en ureon, kiu postulas tro da laboro por esti elirigita per la urino.

Tiu gastronomoj troigas saturitajn grasojn, jen animalaj, jen vegetalaj (kokoso, kakao) kun la sekva kresko de kolesterolo en la sango. Same, gastronomoj ofte troigas karbohidratojn, kun la sekva grasiûo kaj korpa dikiûo.

Cetere, gastronomoj kutime ne modere trinkas alkoolaëojn, kaj pro tio ilia cerbo estas parte dormema, kaj ilia hepato foje difektiûas.

Pro manko de disciplino, gastronomoj fariûas pli frue malsanaj. Se ili tamen foje havas longan vivon, tiu vivo fariûas sufero. Por eviti tion, rekomendindas ke îiu spertu pri la arto bone manûi.

E. Pauli

GAZA (Z). Skolo de... 2388.

1. Gaza estas antikva havenurbo inter Egipto kaj Palestino, ofte menciita en Biblio.

2. Dum la helenisma periodo floris en Gaza la filozofio. Ekde de la 6-a jarcento nontindis la tiel nomata Skolo de Gaza, reprezentita de la kristanoj Eneas el Gaza, Zakario el Gaza, Prokopio el Gaza, samtempe filozofoj kaj teologoj.

Situintaj en la kadro de la neoplatonisma filozofio, ili tamen reagis kontraö la eterneco de la materio, polemikante precipe kontraö Proklo kaj koncernaj disîiploj. Anstataý la mondokreo nur kiel organizado de la materio, la kreo estis totala. Pro tiu aspekto la grupo estas foje rekte nomata kristana skolo de Gaza.

E. Pauli.

GAZETO (*). 2390.

A: gazette, magazine. F: gazette. G: Zeitung. H: gaceta. I: gazzetta. P: gazeta. R: (gazéta).

1. Kiel vorto, gazeto devenas el itala esprimo fogli d’ avvisi (= folio de avizo), de la komenco de la 17-a jarcento, speco de perioda novaëletero, per kiu estis sciigite pri la pagoj en Venecio kaj koncerna mara regiono. Jen do nomo de ëurnalo, redaktita en Venecio, kaj kiu kostis unu gazzetta, tiutempa monerunuo.

Substantiva radiko. Vortformoj: gazeto, gazeta, gazetaîo, gazetaro, gazetisto.

2. Gazeto estas perioda publikiga o pri lastaj novaëoj kaj temoj interesantaj la publikon.

Nuance, ëurnalo (vd) estas îiutaga, laö la etimologio mem de tiu vorto, dum gazeto povas esti plilonge perioda kaj havi aspekton de revuo.

3. La multrilataj aspektoj de la enhavo de gazetoj, devigas ilin atenti al ampleksaj aspektoj de moralo kaj juro. Pro la individua libero de penso, gazetoj rajtas la liberecon de presado.

Sed aliflanke, gazetoj estas respondecaj antaý la individuoj, kies civilaj rajtoj ne povas esti malrepektataj de la gazetoj.

E. Pauli.

GE- (*). 2391.

1. Prefikso montranta la konsiston de grupo el ambaý seksoj. Semantike, laö la vidpunkto de la øentileco, estas pli agrable alparoli aparte la seksojn, ekzemple "Sinjoroj kaj sinjorinoj", ol per la sintezo "gesinjoroj".

Memstaraj vortformoj: gea, geigi, geiûi.

2. La fundamenta gea grupo estas la familio, el kiu rezultas la ekzisto de geedzoj, geavoj, gefiloj, geonkloj, genepoj, genevoj, gekuzoj.

Geaj grupoj aparte gravas kaj devas esti pritraktataj laý filozofia vidpunkto: morala, eduka, socia, jura.

Elstaras la graveco de geedukado (vd), gelernejo (vd), gebanado (vd).

3. Principe, gea grupo konsistas el kombino de du seksoj, la maskla kaj la ina. Samseksuloj (vd) praktikas la geecon enkadre de la sama sekso, surbaze de la inversiûo en la seksa tendenco

E. Pauli.

.

GEEDZIÛO. 2392.

A: Wedding, matrimony. F: Marriage, G: Heirath. H: Casamiento. I: Matrimonio. P: Casamento, matrimônio. R: (zhenitva).

1. Geedziûo estas kontrakto inter du, per kiu viro kaj virino akordas ligi sin cele al familio; rezulte, la viro fariûas edzo (vd), la virino, edzino (vd).

Nuance, familio (vd 2105) estas viro kaj virino kiel grupo, al kiu eventuale sumiûas gefiloj, dum geedziûo estas la ago, per kiu ekfariûas la menciita institucio.

2. Doktrino. La formo de geedziûo estas la kontrakto. Æar nenio per si mem ligas difinitajn homojn al faro de tio en kio konsistas la familio, estas necese ke tiu kontrakto, per interkonsento, okazu, por ke fariøu la familio kiel rezultinta institucio.

Por edziøi, gravas do ke la geedzianto konu la familion kiel institucio (vd 2106).

3. Postulo de antaýpreparo por familii (vd 2111). Kaýze de la amplekseco de la familiaj funkcioj, øi postulas specialan edukitecon. Tiu edukado por familii akiriûas parte spontanee, parte intence.

La spontanea eduko por familii okazas iom post iom dum adolesko kaj juneco per enamiûo kaj per fianciûo, ordinare øoja tempo de la homa vivado.

Intenca eduko por familii konsistas en teoria klarigado, kiu avertas la junulojn pri la devo mem antaöprepari sin kaj en la esploro pri kia estas la ideala familio; due en la motivado, por ke la individuoj deziru familii kaj efike dediîu sin al tiu tasko.

Kompreneble, estas devo eduki sin por la familio, pro la bezono familii bone.

La îefa edukisto estas îiam la edukenduko mem, precipe kiam la edukendulo estas adolto.

La aliaj estas nur helpantaj edukistoj, sed tamen kun difinitaj devoj; pro tio, saûaj gepatroj orientas siajn gefilojn okaze de la tempo, kiam ili foriras kaj ofte helpas ilin aîeti domon. Same superaj lernejoj kaj la Ïtato zorgas pri la novaj familioj.

4. La intenca eduko rilatas al informo. Oni atingu pri îio kritikan komprenon, kaj evitu la ideologiajn konceptojn naive transdonitaj de tradiciaj moroj. Îi-rilate la klariga edukado por familii trovas malfacilaëojn, pro tio ke la edziûo okazas kutime frue, kaj en kondiîoj malfacile esti kritike rigardataj. Estas necese inkluzive, per edukado, la juran komprenon pri la familio (vd 6).

Daýre, pri la preparo pri edziûo estas direnda, ke øi temas ankaý pri nasko planado (vd 2112) kaj pri eduko de la estontaj gefiloj, æar la familio estas la unua homa lernejo (vd 2110).

5. Eduko per motivado konsistas îefe en la entuziasmigo por familii kaj en iom da ekzercado pri la seksa kunvivado.

Konsiderinte, ke en geedziûo gravas la vola interkonsento kaj seksumado, eduki por la familio implicas prepari la volan decidon (precipe la kuraûon geedziøi) kaj la adekvatan seksumadon.

Pri tiuj du celoj kutime okazas ne interkonsento, krom la ofta manko de iniciato.

6. La iniciato de geedziûo apartenas al la kategorio de la fundamentaj homaj rajtoj. Pro tio, neniu instanco, - nek Ïtato, nek Religio, - povas influi substance la edziûon, nek por validigi øin, nek por malvalidigi ûin per malpermesoj.

Familio postulas la ïtatprotekton (vd 2113). Por fari tion adekvate, povas la Ïtato postuli, ke la geedziûo fariûu enkadre de kelkaj civilaj formuloj, por ke la civila garantio kaj apogo al la familio estu perfektigata laý tiuj leûaj formuloj.

Sed tiuj leøaj formuloj ne decidas pri la edziøo mem, æar estas nur kondiæoj, por ke øi estu rekonata de la Ïtato.

Same, Religiaj instancoj, povas enmeti kondiæojn de rekono de edziøo, enkadre de la ritoj, sed ne simple por substance decidi pri la valideco mem de la edziøo. Pri la edziøo mem decidas rekte la edziøantoj, kiel ties fundamentaj individuaj rajtoj.

7. La klariga preparo por familii inkluzivas la temon pri la fundamenta rajto de îiu homo povi familii, tio estas edziûi, havi filojn.

Klariga eduko por familii temas ankaö pri la interrilatoj inter geedzoj, por konsciiûi kaj respondeci pri la detaloj de la celoj, kiuj estas la motivo mem de la familio.

Gravas determini kian stabilecon okazas en la familia institucio kaj koncernan disfalon por nova geedziûo.

La fundamenta formo de la familio devas esti konata, kaj kiaj detaloj estas elekteblaj. Do estas metata la diskutado pri la monogamia karaktero de la familio, kaj pri eventualaj poligamiaj familiaj formoj.

Estas esplorenda aparte pri la malfacilaëoj je la egaleca rajto de la geedzoj, inkluzive pri feminismo.

8. Juraj interrilatoj. Æar gedziûo kaj familio estas afero inter pluraj. Jen pro kio la ïtataj funkcioj atingas la familion ek de la geedziøo mem.

Okazas la civilaj rajtoj de la edzo kontraö la edzino; de la edzino kontraö la edzo; de la gepatroj kontraö la gefiloj; de la filoj kontraö la gepatroj. En tiu kampo agas la socio. Sed tiu ago ne atingas la geedziûon substance en si mem, kiel jam avertite.

9. Stabileco kaj divorco. Pro la graveco de la familio, la socia instanco garantias øin kiel institucion, precipe por esti stabila kaj prospera.

La leûaro pri la geedziûo kaj familio ûenerale estas certe komplika pro la multeco de la faktoroj al kiu estas farenda la atento. Tiu atento estas necese havi ekde la momento de la konscia kaj respondeca edziûo: la kolektiva posedo de la bonhavoj en familio (vd), kaj kiel dividi okaze de eksedziûo; la rajto de la jura ekszedziûo aö divorco (vd 1327); la gardo de gefiloj (vd 2382,3); la karaktero, aý monogamia de la familio, aö ne monogamia.

10. La avantaûo de la stabileco de la familio certe estas konsiderinda, kaj pro tio divorco estu nur elektata por solvi apartajn kazojn de neceso kaj por determini kiel restu la respondeco post la eksedziøo.

Malfacilaëoj ne konsistigas per si mem sufiîan motivon por simpla malpermeso de la divorco. La ofta malfacilaëo okaze de eksedziøo estas grarantii la subtenon de la filoj; principe tamen la solvo iamaniere eblas. Kiam ne ekzistas filoj, aý se ili jam adoltas, malaperis tiu malfacilaëo kontraý la divorco.

Ne estas sufiîa argumento kontraý la eksedziøo, averti, ke, post la enkonduko de la jura permeso de divorco, kreskis la kazoj, æar la rajto de rompo ne dependas de eventualaj kondutoj.

7. La biblia Antikva Testamento akceptas kelkajn formojn de divorco, kaj kutime nur per la vira iniciato. Jen diskriminacio kontraö la homaj rajtoj, îar tiurilate devas esti egalaj la viraj kaj virinaj rajtoj.

Kelkaj kuntekstoj (Samuel 3,14-16, rilata al Davido) montras la absolutan rajton de viro forsendi virinon. Sed kreskeme rigidiûas la leûo, permesante la forsendadon de la virino, nur kiam okazas io maldeca (Readmono 21,1).

Ankaö Jesuo okupiûas nur pri la virina situacio (Mk 10,2-12; Lk 16, 18), ne multe pri la vira. Cetere Jesuo prezentis, pri la virino (ne pri la viro), klaözon de escepto kaj kiam ûi povas esti forsendata Mt 5,32, klaözo ne ekzistanta en Lk 16,18.

Apostolo Paölo rajtigis la divorcon en kazo de ediziûo kun pagano: "Tamen se la nekredanto volas foriri, li foriru: la frato aö fratino en tiaj okazoj ne estas sklavigita" (1Kor 7,15).

Jen do okazis iom da ïanûo tra la tempo de la leûo pri la divorco. Îu oni povas nomi revelaciitan al doktrino ne klare proponita?

7. Ekde mezepoko civilaj kaj religiaj instancoj metis kanonikajn klaözojn de valideco tiamaniere, ke sen ili la edziûoj fariûas nevalidaj. Ekzemple, por valide edziûi devas la kandidatoj havi certan aûon, ne havi proksimecon da parenceco.

La Romkatolika Eklezio, precipe ekde de la 16-a jc kreis rigidajn normojn por la edziûo (Konsilio de Trento, Sesio 24, kanono 7). Escepte la kazo difinita de Paýlo, la divorco estas ne akceptata, kvankam ofte praktikata de la kristanoj mem.

Îu religiaj instancoj havas tiun povon meti klaözojn de valideco? Sama demando fariûas rilate la Ïtaton.

Kompreneble, fundamentaj rajtoj devas esti perfektigataj. Sed ne eblas montri, ke tio estas farenda per absolutaj malpermesoj, kiel per klaözoj de valideco determinitaj de Ïtato aý de religia instanco. Precipe, se okazas havo de filoj, post la eksgeedziøo, ne rompeblas la komuna respondeco pri ili.

8. Ofte religiaj instancoj elstarigas la geedziûon, kompreneble pro la ligiteco kun la vivo kaj moralo, precipe per peto de la dia protekto. Povas la religioj proponi al siaj aliûintoj certan dececon, por ke fariûu rita solemnaëo.

Tiel kiel la Ïtato ne povas decidi substance pri la familio (vd 3), neniu religia societo povas decidi, per substance malvaligaj malpermesoj.

Dum la unua jarmilo la kristanoj geedziûis sen rigidaj normoj de la Eklezio, sed laö la kutimoj de la koncernaj nacioj. Poste, dum la feýdisma reøimo de Mezepoko, iom post iom, la edziøo fariøis dependa de la Ïtato kaj Eklezio.

Dum la feýdismas servuteco kamparano restis tre dependa de la sinjoroj, kaj devis eæ dependi rilate la rajton edziøi. Paralele kreskis anakaý la devigaj ritoj, ûis kiam estis postulata por validigi geedziøon, ke øi fariøu per rita ceremonio antaö difinita pastro kun teritoria jurisdikcio. Aldone, la Romkatolika Eklezio prenis al si la rajton meti ankaö kondiîojn de valideco rilataj al jaraûo, parenceco, sama religio.

Je la fino de la 20-a jarcento komenciûis la pasiva reago enkadre de la katolikaj medioj mem, per la forlaso de la rita geedziûo. Multaj ankoraý akceptas ekstere tiun riton, nur kiel solemnan simbolon de geedziøo.

Certe, edziøi estas individua fundamenta rajto, kaj pro tiu rajto neniu alia instanco kapablas meti substancan malvalidecon pri tio, kion rajte decidas la individuoj pri si mem.

GEGENSTAND. (G: 2393).

Germana vorto, kiu signifas objekto. Laýlitere, estas tio, kio staras (stand) antaý aý kontraý (gegen).

El Gegen fariûas pluraj aliaj gravaj vortoj. Ekzemple: Gegenstandtheorie (vd G: 2394).

E. Pauli.

GEGENSTANDTHEORIE. (G: 2394).

1. Germana esprimo, Gegenstandtheorie ekvivalentas al teorio de la objektoj (vd), fake uzata de la austria profesoro de Graz, Alexius von Meinong (1853-1920): La hipotezoj - Ueber Annahmen, 1902; Metado de la teorio de objekto – Stellung de Gegenstandstheorie, 1904; Fundamentação da Teoria geral dos valores - Zur Grundlegung der allgemeinen Werththeorie, 1923.

2. Pli vaste ol la tradicia metafiziko, pritraktanta nur la ekzistantajn realajn objektojn, teorio de la objektoj temas pri la objektoj, simple kiel objektoj, kaj do simple kiel eblaj, sendepende de la efektiva realo, kiu tamen povas ekzisti. Li avertis la intencionalisman karakteron de la kono, kiu do æiam pensas objektojn.

E. Pauli.

GEHENO (Z). 2395.

2. En Geheno ekzistis templo dediîata al dio Moloc (aý Tofet) kaj kiu estis detruita de la reûo Joïija. La loko estis utiligita por forëeti la balaaëojn de la urbo, kun konstanta fajro (2 Sam 1,3; Jer 7,31).

Analogie Geheno fariûis nomo de malbeno (2 Sam 23,2-10) kaj de Infero, precipe en la postekzila juda kredo.

.

3. La juda Geheno signifis lokon por pekintoj, punataj per fajro. La juda kredo imagis, ke ekzistas loûejo por la mortintoj, nomata ïeolo (vd) (= Infero, en la senco de Malsupro), kie ili restis sendepende, îu bonaj, îu malbonaj (Am 9, 2; 3 Re 2,6-9).

4. La senco ripetiûas en drastaj vortoj de Jesuo: "Kiu diros al sia frato - Raka! Tiu estos en danûero de la Sinedrio; kaj kiu diros - Malsaûulo, tiu estos en danûero de Gehena de fajro" (Mt 5,22).

5. Takse, - îu Gehenio ekzistas? Kiel fajra puno Geheno koheras kun la kruela karaktero de la antikvaj semidaj religioj (vd).

La demando iras al detalo, îu tio koheras kun filozofio pri religio?

Jen afero rilata ankaö al Infero (vd) kaj al puno (vd). Se eblos pruvi la koherecon, la resto apartenas al la teologio, kiu tamen, laö la epistemologia postuloj, devas strikte pruvi la aserton.

E. Pauli.

(Plus en Born)

GEJÏO. 2396.

A: geisha. F: gheisha. G: Geisha. H: gheisa. I: gheisa. P: gueixa. R:

1. Etimologie, gejïo devenas el la japana geiša (= dancistino), kunmeto el gei (= arto) kaj ša (= persono).

Substantiva radiko.

2. Geijïo, en japania kunteksto, estas profesia virino servante alloge festenajn gastojn en publikaj ejoj, kutime per dancado kaj kantado, aldone ankaý per servo de trinkaëoj. La japana gejïo similas al la helena hetairo (vd).

Tradiciaj formoj de gejïado estis influataj de internaciaj okcidentaj formoj, rezulte de la Japana prospero kaj tendenco al tutmondiøo de la kutimoj kaj artesprimoj.

E. Pauli.

GEMATRIO (N). 2398.

A: P: guematria. R:

Substantiva radiko.

2. Gematrio estas ekzegeza scienco surbaze de la nombrovaloro de la vortoj, kiuj do ne nur enhavas la rektan signifon, sed ankaö aliajn, precipe mistikajn.

La rilato inter vorto kaj nombro estis sugestita per la fakto mem, ke la antikvuloj ne havis apartan sistemon de notacio per ciferoj, kiel okazos nur post la invento de la arabaj ciferoj (vd 0953).

En la hebrea numerado îiu litero ekvivalentas unu nuran nombron, kaj la pli grandaj nombroj estas formitaj per kombino de literoj. La sumo de îiuj nombraj valoroj de la literoj donis al la vorto sian tutaëan nombron, kaj signifon.

Krom la ordinara kvanto, nombroj povas enhavi simbolajn signifojn, kiuj ankaö estas do esploreblaj. Epistemologie, evidentas, ke, per tiu vojo, eblas atingi la plej diversajn rezultojn, precipe en la kampo de mistiko. Kompreneble, pri tiu fina mistika valoro ne eblas prudenta kredo.

3. Historie, la hebrea gematrio disvolviûis en post biblia periodo, kaj ne estas tiel antikva kiel la pitagoraj esploroj en tiu îi kampo. En primitiva Biblio maloftas la indicoj pri la simbola karaktero de certaj nombroj, kiel okzazos en la postaj kaj en la kristana patristiko. La pitagora spekulacio pri 1 kaj 3 (masklaj), pri 2 kaj 4 (inaj), pri 7 (virga) nur poste influis en la judan kaj kristanan ideologion.

La juda Filon el Aleksandrio (æ. 25 a. K. – æ. 50 p. K.) verkis Pri numeroj, kiu tamen perdiûis, pri kiu restas nur la mencio en la apokrifa Vivo de Moseo (3,11), kiu eble enhavis klarigajn informojn.

4. La mistikisma aspekto de la nombroj esplorataj de la gematrio okazigis ravajn interpretojn; kvankam ne sufiîe fundamentitaj, ili estas literature signifaj. Jen, Dio kreis la mondon per la literoj de la alfabeto: la unua tago estas la unua litero, la dua tago la dua litero, kaj tiel ûis la sepa tago, sepa litero.

Tiel same, per la gematrio oni kreis la tutpovajn nomojn de Dio kaj de la anûeloj. Per la gematrio oni determinis la kvantojn de vortoj de la plej bona preûo. Cetere, per la gematrio oni spekulaciis pri la tempo, kiam venos la Mesio.

E. Pauli.