ESPERI, -O (*).1948

Gr: ¦ 8 B \ H , -\ * @ H . L: spero, -atum, -are; spes, -ei.

A: hope; hope. F: espérer; espoir, espérance. G: hoffen; Hoffnung.. H: esperar; esperanza. I: sperare, aspettare; speranza. P: esperar; esperança. R: (nadézhda).

1. Etimologie, espero devenas el la latina spes, kiu jam kiel eýropa radiko signifas espero.

Verba radiko. Vortformoj: esperi (tr), espero, esperebla, espereble, esperigi, esperiga, malesperi (ntr), malespero, malespera, senespera, senespereco.

2. Espero estas atendo pri io, surbaze de ia ebleco.

Enkadre de klasifikado, espero estas formo de afekcio (vd), aö sento (vd), en la genro de la strebaj inklinoj (latine, irascibiles), kun alûustigo al objekto neîeestanta, senkonsidere de la realigenda marïo al tiu objekto.

3. Specoj. Oni rimarku, ke okazas diversaj specoj de afekcioj, aý sentoj, kaj kiuj laöforme malsamas rilate la cirkonstancojn de la objekto kiu kaýzas ilin. Per tiu prikonsidero la klasifikado de la afekcioj fariøas la forma vidpunkto.

Aldone, ankaý diversiûas la afekcioj per la materio, kiu afekcias kaj per subjektivaj prikonsideroj. Do, unue oni determinu, kio estas espero laý la forma (esenca) klasifikado, kiel supre estis farita, kiam øi estis difinita kiel streba inklino kun alûustigo al objekto, kaj poste oni faru aliajn distingojn, per la materio de la espero kaj per la subjektivaj kondiæoj.

Laýforme, estas espero en kontrasto kun la kontraýe klasifikitaj afekcioj. Espero ne estas afekcio de simpla inklino, do ne estas kiel amo kaj deziro, kun kiuj tamen similas.

Amo alûustiûas al objekto celata, kaj do en la alûustigo amo kaj espero aløustiøas; sed amo estas simpla inklino, dum espero estas streba inklino, kaj do nuance malsamaj.

Deziro distingiûas per du nuancoj; unue, deziro estas en la klaso de la afekcioj, kiel amo, de simpla inklino kaj alûustigo; due, deziro, diference de amo kaj espero, jam estas afekcio de tiu, kiu marïas al objekto celata, kvankam, dum marïas estas en stato de ne atingo de la objekto, kiu tamen de malproksimo afekcias la psikon.
    Fine, enkadre de la strebaj afekcioj mem, espero, kiel alûustigita al objekto, simetrie kontrastas kun malespero, kies objekto estas malalûustigita.
    Senkonsidere de la realigenda marïo al objekto, ambaý (espero kaj malespero) kontrastas kun la aliaj strebaj afekcioj rezultintaj el la marïo kaj atingo de la objekto: timo (vd), aýdaco (vd), kolero (vd).

3. Laýmaterie multaj estas la objektoj de la homa espero. Kelkaj fundamentaj postuloj - esti feliîa, agnoskata de aliaj, libera, sata, bonsana - konsistigas gravajn objektojn de espero.

La politika libereco de homogenaj grupoj, îefe surbaze de raso kaj kulturo, jen ofte kolektiva celo, kaj, kiam ûi ne okazas, restas kiel kolektiva espero. Îar en subevoluintaj kolektivoj la politikaj îefoj estas rigardataj religie, la liberigonto de popolo estas atendida kiel mesio (vd).

Esti senmortaj kaj eterne feliîaj, jen aparta espero, kiu tre influas la akcepton de religioj, kiuj predikas tion.

La espero pri tiaj aferoj nomiûas teologia, kiam ûi estas rezulto de dia aparta promeso kaj revelacio (vd 1950).

Kiam la teologia espero estas kultivata, tiu teologia espero en Dio fariøas teologia virto

La kristanoj nombras tri teologiajn virtojn – kredo (vd), espero (vd 1950), karitato (vd). Ili estas teologiaj, îar rilatigitaj kun Dio.

E. Pauli.

ESPERO EN DIO. 1950.

1. Enkadre de la tuta cirkonstancaro de la mondo, îiu insdividuo esperas sukcesi. Tiu espero antaýsupozas, ke îio okazas kun sufiîa ordo, por ke oni povu esperi ion sufiîe bonan, por ni individue.

Tiu kosma espero konfirmiûas en la konstato, ke îio konserviûas, kankam kun grandaj kaj oftaj ïanûoj, sen rekta memoro pri la pasinteco.

La alia espero estas la teologia, laö kiu okazas aparta zorgo de Dio. Jen la teologia espero, pri kiu predikas la tradiciaj religioj, surbaze de revelacioj, ordinare pere de viziuloj, je kiuj ili kredas.

Certe estus granda avantaûo, ke tiu espero efektive verus. Sed la pruvoj ter malfacilas, kaj sekve de tio, nur parto de la monda loøantaro kredas.

2. La kristana teologia espero konsistas, øenerale, en la kredo je la eterna aparta vivo de la animo.

Tiu kristana teologia espero, aldone konsistas en la kredo je la fina reviviûo de la korpoj kaj en la kapablo rekte vidi la infinitan Dion, kun la sekva senïanûa feliîo.

Sed la kristana espero estas kondiîita al kredo je la dia Triunuo, nome de kiu estas farata la bapto, per kiu la kristano estas liberigata de la origina peko, kun la sekva integrigo en la dian regnon, kun la aldona devo plenumi la aliajn kristanajn ritojn kaj moralajn devojn.

Îar îio îi tio estas konsiderata ekster la kapablo de la homo, la kristana teologia espero inkluzivas la apartan esperon je la dia graco, per kiu estos garantiata al îiu sukcese peni por atingi la efektiviûon de la dia promeso.

Pri detaloj de la kristana espero okazas malkonsentoj, kaj sekve la sektoj. Romkatolikoj, kvankam kredantoj je la origina falo, ne akcentas la esencan koruptadon de la homa naturo, sed la neceso de la bonaj verkoj, kune kun la pratiko de la virto de espero (Koncilio de Trento, Denz. 798).

Protestantoj akcentas la disfalon de la originan naturon, sed anstataý akcenti la gravecon de la bonaj verkoj, metas la akcenton en la forto de la kredo kaj fido je la savo.

La kalvinisma protestantismo tendencas akcepti la antaýdestinon. Tiu, kiuj estas elektataj de Dio, konstatas tion per la sukceso.

Pelagianismo (vd) akcentis la bonecon de la homo, kaj neis la neceson de la bapto, kvankam ûi povas esti praktikata.

5. Same okazas kredantoj je teologia islama espero (vd), teologia hinduisma espero (vd), teologia budhana espero (vd), kaj je aliaj.

E. Pauli.

ESPLORI, -O. 1951.

L: exploratio, -onis.

A: investagate study; investigation, exploration. F: examiner, étudier; recherche; investigation. G: forschen, untersuchen; Forschung, Untersuchung. H: investigare; investigaión. I: ricercare, indagare; ricerca, indagine. P: investigar, pesquisar; investigação, pesquisa. R: (isslédovanie).

1. Etimologie, esploro devenas el la latina exploratio, siavice el ex (= el) kaj la e ropa radiko plor- kun la fundamenta signifo tereno, grundo.

Verba radiko. Vortformoj: esplori (tr), esplora, esploro, esplorado, esplorema, esploristo, elesplori (tr), neesplorebla.

2. Esploro estas aktiva sekvo de procedoj cele al malkovro de io. Varias la procedoj la esplorita afero. Por esti esploro, tio ne dependas de la procedoj, kies varioj de maniero nomiøas metodoj, foje analizaj, foje sintezaj.

Nuance, esplori estas pli aktiva ol observi, rigardi, atenti.

Esploro estas antaý æio mensa procedo, æar la celo estas malkovri ion. Tamen esploro ne nur uzas mensajn rimedojn (metodojn), sed ankaý rimedojn kaj metodojn en la plano de ago (sisteme per projektoj, programoj, planoj), kaj en la plano de faro (sisteme per teknikoj).

3. Sistemo (vd) kaj metodo (vd) gravas en scienca esploro, por ke øi estu efika.
    Per la sistema empiria esploro disvolviøis modernepoke la sciencoj. En tiu scienca sistema esploro multe helpas la matematikon, per kiu la rezultoj estas adekvate ekvaciitaj.
    Pro manko de atento al sistemigo kaj metodo la filozofiaj esploroj, - principe pli malfacilaj ol la empiriaj, - disvolviøis malsame laý la homaj kapoj.

E. Pauli.

ESPRIMI, -O (*). 1952.

Gr: 8 X ( T ; 8 ` ( @ H , -@ L . L: exprimo, -essi, -essum, -ere; expressio, -onis.

A:express; expression. F: exprimer; expression. G: ausdrücken; Ausdruck. H: expresar; expresión. I: esprimere; espresione. P: expressar, expressão. R: (virazhénie).

1. Etimologie, esprimo devenas el la latina exprimere (= trapremi, figuri, reprezenti, esprimi), kunmeto el ex (= el) kaj premere (= premi).

Verba radiko. Vortformoj: esprimi (tr), esprimo, esprimado, esprimplen, miesprimo, misesprimo, neesprimebla, senesprima, fakesprimo.

2. Esprimo estas tio, en kio fariûas la fina rezulto de la konoperacio. Esprimoj estas konceptoj, propozicioj, rezonoj. Certamaniere, la sensoj ankaý estas esprimo.

3. Signifato, signifanto, intencionaleco. Okazas duobligo de objekto, -unu estas la atingata objekto, la alia estas la objekto en la esprimo mem. La duoblaëo estas signifanta la alian. Direblas, ke unu estas la signifato, la alia estas la signifanto.

La rilato, per kio el unu oni atentas la alian, estas la intencionala rilato, per kio la esprimo fariûas esence la kono. Do, la intencionaleco estas esenca al esprimo.

Per forgeso de la intencionaleco kiel esenca al esprimo restas nur em la psika aspekto de kono. Jen la psikologiismo, kontraste al intencionalismo.

Kelkaj filozofioj pri kono restis pli psikologiismaj, kontraste al kiuj avertis precipe la intencionalismo de Edmund Husserl (1859-1938).

3. Specoj. Laöforme du estas la fundamentaj specoj de esprimo, la imanenta (aö mensa esprimo), la ekstera (aö arta esprimo).

La imanenta esprimo estas kapabla de memkompreno, per kiu ûi konsciiûas pri si mem. La mensa esprimo operacias precipe per koncepto (1-a operacio), per juûo (2-a operacio), per rezono (3-a operacio

Îar kono estas ena operacio, la konesprimo restas imanenta, sen korpa aspekto. Esprimoj estas la ideoj, juøo, rezonoj.

Do, kiel avertite, la mensa esprimo havas la kvaliton de la memkompreno. Æiu ideo konscias pri si mem. Tiel same, kiu juøas kaj rezonas, tiu konscie juøas kaj konscie rezonas

La ekstera esprimo estas precipe artoesprimo.Ekzemple, bildo esprimas per imito de eksteraj formoj kaj koloroj.

Kelkaj eksteraj eksprimoj fariûas per konvencio, kiu metas ekvivalentojn; ekzemple, lingvo estas konvencia esprimo, kiun la homoj iom post iom kreas kaj fariûas akceptata de tuta grupo. Îiu speco de artoesprimo estas ne konscia pri si mem, kaj do bezonas interpreton fare de homo.

Senkapablo de interpreto, malraciaj animaloj ne komprenas la artajn esprimojn.

E. Pauli.

ESSE. (L: 1954).

1. Latina esprimo, esse ekvivalentas al esto. Tiu esse estas la verbo en infinitiva formo, kiel ens, -tis la participa formo.

Cetere, la infinitiva formo esse (= esti) eblas esti substantivigita. En la latina lingvo la substantivigita formo esse (= esto) konservas la saman eksteran vorton tiamaniere, ke la diferenco inter esse kun senco de esti, kaj esse kun senco de esto, nur percepteblas per la kunteksto.

Tiu fenomeno paralelas kun tiu de ens, foje nur signifanta kiel participo ens (= estanta), foje kiel substantivigita participo ens (= estanto, ento). Sed en la latina oni ne uzas kutime la participan formon ens en strikte participa uzo de estanta; restis nur ens kiel substantivo, do en senco de estanto (vd).

Oni avertu, ke fundamente la verbo en la modalo infinito signifas substantive, en modalo participo adjektive. Sed la substantiva infinito, en Internacia Esperanto, kun propra finaëo -i, povas substantiviûi per finaëo -o, adjektiviûi per finaëo -a; entute tri formoj, ekzemple, esti, esto, esta, aö ami, amo, ama.

La modalo participo jam estas origine indikata per adjektiva finaëo -a (kiel en estanta), kun ebleco esti substantivigita per la finaëo -o; entute nur du formoj, ekzemple estanta, estanto, aö amanta, amanto.

Pri Parmenido, vd la tekston en Fil. Rev. SIMPOZIO n. 1, 1983.

En internacia lingvo Esperanto la vorto ento, kvankam deveninta el la participo, estas nun nur substantiva radiko, sen rilato al la participo, kiel en estanto kaj ekzistanto.

2 . Essens, -entis estas latina erara formado de participo de la verbo esse. Tamen, surbaze de tiu filologie erara formado oni aperigis en hispana lingvo esente (en la aliaj latinidaj lingvoj estus essente), iniciate de Vitorino Nemesio, en prefaco al libro de poemoj de Johano Maia Verbo de verbo, 1957, kaj filozofie uzata de alia hispano Xavier Zubiri (Sobre la esencia, 1963, p. 3)

Malgraý filologie erare, îar la rekta formo estas ens, -entis, tamen la latinidaj esente, essente, praviûas almenaö parte, sed nur en la cirklo de latinidaj lingvoj, pro manko de fleksebleco de la participoj en tiuj îi lingvoj.

(Vd Fil. Enc. Logos: Essente, 262).

E. Pauli.

ESSE EST PERCIPI (L: 1955).

1. Latina esprimo, ekvivalenta al "esti estas percepti sin". Jen aserto, per kiu la irlandana episkopo George Berkeley (1685-1753) karakterizis sian akosmisman filozofion, neante ekziston al la materia mondo: esse rerum est percipi, esse esta aut percipere aö percipi (esti estas aö percepti aö percptiti sin (vd Flew).

2. La argumentado de la akosmisma ideismo de Berkeley estas: Oni povas nur aserti la ekziston de tio, kion oni konas; ni ja nur konas niajn ideojn; do, nur ekzistas niaj ideoj.

La korpoj estas konataj de ni pere de sekundaraj kvalitoj, kiuj estas subjektivaj; rilate la primarajn kvalitojn, ili estas konataj pere de la sekundaraj.

E. Pauli.

ESSE IN ACTU (L: 1956).

1. Latina esprimo, ekvivalenta al "esti en aktualo", kontraste kun esse in potentia (= esti en potencialo).

En la kunteksto de la teorio, per kiu du fundamentaj principoj konsistigas la realan finitan enton, - la potencialo kaj la aktualo,- oni diras, ke la potencialo fariûas aktualo, tio estas esse in actu...

Sed pri la intensive infinita Dio, oni avertas ke li estas ekde îiam nur aktualo, tio estas, nur esse in actu.

2. Enkadre de la finitaj estoj la aktualo povas estiûi nur parte, povanta aktualiûi poste. Ekzemple, aktuala homo havas intelekton en potencialo, kaj kiu post la akiro de la kono fariûas intelekto en aktualo, tio estas, intelekto in actu.

E. Pauli.

ESTAËO. 1956

A: thing. F: chose. G: Ding. H: cosa.I: cosa. P: coisa. R: sutchestvó.

1. Esta¼o estas îio ajn, kio konkrete ekzistas. Oni atentu, ke la sufikso -aë-o signifas konkrete la diraton de la radiko, kaj ke la radiko est-i diriøas pri îio ajn; sekve, estaëo direblas pri îio ajn konkreta afero.

Dume, la aliaj radikoj, post la ricevo de sama sufikso -aë-o, nur rilatas al la respektiva kampo de signifo.

Ordinare, la ekvivalentaj vortoj en naciaj lingvoj signifas, krom la konkreton, ankaý la saman nocion kiam fariøas tiu kunteksto.

2. Inter si kontrastas estaëo kaj esteco (vd). Per estaëo, pro la sufikso -aë-o, tiu vorto kontrastas kun tio, kio diriûas abstrakte per la sufikso -ec-o en esteco.

E. Pauli.

ESTANTECO. 1957.

1. Vortforme, participa substantivigo en abstrakta formo. Estanta fariûas estanto, kaj fine estanteco.

2. Estanteco estas rilata al tio, kio nun estas; estinteco estas rilata al tio, kio estis; estonteco estas rilata al tio, kio estos.

Tio povas estimdirata pri la sama afero, kio havis estintecon, kaj konservas sin estantece, kaj estas en stato de estonteco.

E. Pauli.

ESTANTO. 1958.

Gr: Ð < , @ < J @ H (gen).

A: being. F: étant (?). G: Seiendes. H: ente. I: ente. P: ente. R:

1. Vortforme, participa substantivigo de la verbo esti.

2. Estanto, pro la verba radiko, inkluzivas agon; sed kiel participo, ankaý adjektivan kvaliton kaj enkadre de la ekzisto.

Same kaj ordinare, la participa substantivigo mencias personon en tiu stato de ago; ekzemple, la prezidanto, la faranto, la ministranto.

E. Pauli.

ESTETIKA, -ECO. 1960.

A: aesthetic; esthetic. F: esthétique. G: aesthetisch. H: estético. I: estètico. P: estético; esteticidade. R: (estetícheskij).

1. Vortformado el estetiko (vd).

2. Estetika povas esti tio, kies efiko aö efekto estas la estetika sento. Tiusence, estetika estas eco de tio, kio ekvekas la estetikan senton.

Inverse, la estetika sento estas io estetika.

Kiel du temoj, okazas du estetikoj: estetiko de enhavo (vd 1963), kiu temas pri la studado de la estetikeco de tio, kio efikas la estetikan senton; psikologia estetiko (vd 1964) rilata nur al la produktata estetika sento.

2. Principe objektoj estas estetikaj, se ili estas koneblaj, kaj precipe kiam ili estas grandaj, proporciaj.

Objektoj estas estetikaj, kiam ili estas elstare perfektaj. Al perfekteco apartenas esti grandaj kaj proporciaj.

E. Pauli.

ESTETIKA SENTO.1960.

1. Aparta sento, rezultinta el la kono, precipe de elstare belaj kaj perfektaj aferoj.

Kiel studobjekto, la estetika sento estas temo de la psikologia estetiko (vd 6970), unu el la diversaj partoj de estetiko (vd).

2. Estetika sento estas sento de plaæo rezultinta el la kono, precipe el kono de elstaraj belaj kaj perfektaj aferoj.

Analizo de la estetika fenomeno montras, ke estetika sento rekte rilatas al la kono, kvankam kiel psika stato øi situas en la antaýarta estetikeco.

Unue, sonoj kaj koloroj, formoj kaj figuroj plaæas pro ilia rekta impreso, sen la inkluzivo de tio, kio ili aldone kapablas esprimi per la arto.

Muziko unue estas sonoreco, nur poste øi estas ankaý kaj esence esprimo.

Same, lingvo estas unue sonoreco de la vortoj, kiuj poste prezentas signifon.

Sekve, okazas du apartaj ïancoj de de estetikeco. La unua estas la antaýarta estetikeco de la signifanto; la dua estas la estetikeco rezultinta el la esprimata objekto.

E. Pauli.

ESTETIKEMO. Universala... 1961.

1. La estetikemo estas ontologie universala. Jen la universa estetikemo, kiu okazas ekde de la fundamento, en la ontologia kampo, en la senco ke enhave la entoj enhavas la perfektecon esti estetikaj, aö belaj.

2. Psikologie, estetikemo estas ankaý fundamenta emo de la homoj, tiel same kiel îio alia emo al plaîo, enkadre de la homa celo emi la feliîon. Ordinare la homaj zorgoj inkluzivas la belecon, kiel signifan agrablon, kaj pro tio ili zorgas pri la persona ekstera aspekto, vestante sin elegante, konstruante bele, rigardante belajn panoramojn.

Tiu estetikemo konstatiûas ofte en virinoj, sekve kutime plibele aranûitaj ol viroj. Ofte gimnastiko, kvankam praktikenda unue pro sano, estas ankaö serîata kiel rimedo de korpa beligo.

3. Takse, estetikemo estas morale bona kaj rekomendinda. Nur akcidence, tio povas ne okazi, kaj pro tio radikalaj moralistoj povas troige averti kontraö la vantoj de troa estetikemo.

Oni ne forgesu ke vanto (vd) ne multe gravas. Anstataö multe paroli kontraö la vanto, oni unue montru, ke la estetikemo estas fundamente bona emo, kaj ke bonas instigi al tiu emo.

Tamen, ankaö bonas la avertoj kontraö oftaj malekvilibroj de la estetikemo. Oni klarigu ekzemple, ke gimnastiko estu praktikata ne nur pro estetikeco, sed unue por la sano. Belaj haroj kaj mirinda korpo ne estu montrataj nur pro vanto, sed ankaö por plaîi la okulojn de ni homoj kaj por glori la naturon ûenerale, fine por Dion.

E. Pauli.

ESTETIKISMO. 1962.

A: aestecism. F: esthéticism. G: Aesthetizismus. H: esteticismo. I: P: estecismo. R:

1. Laövorte, estekismo estas doktrino elstariganta, per la doktrina sufikso –ism-o, la estetikajn valorojn, kun subordigo al ili de la aliaj valoroj.

2. Estetikismo fariûas em la momento, ke estetikemo (vd) estas metata kiel îefa valoro.

Tiu estetikismo povas okazi enkadre de la estetikeco øenerale, kaj ankaý de la arto speciale.

2. Karakterize estetikismaj estas la doktrino rigardanta la arton kiel revelacio de la Absoluto, laö la pensmaniero de Novalis kaj Schelling.

Estas estetikismo la doktrino pri la praktikado de la arto por la arto.

Oscar Wilde, D’Annunzio postulis en literaturo kaj en la vivo la superregecon de la estetikaj valoroj.

3. Kierkegaard avertis pri la estetika sinteno de tiu, kiu vivas sian momenton, per la kolektado de îio interesa, forlasante îion, kio estas seninteresa, sensignifa, banala.

Estetikema homo evitas la ripetadon, kies manko de diverseco okazigas la monotonecon kaj enuon. Sed la fina arezulto de homoj estas tamen la enuo, kaj malespero (Werke, II, 162).

Donjuano (kiu forlogis mil kaj tri virinojn) estas la enkorpiûinto de la estetikismo.

E. Pauli.

ESTETIKO (+).1963.

A: aesthetics; esthetics. F: esthétique. G: Aesthetik. H: estética. I: estetica. P: estética. R: (estétika).

1. Erudicia termino, kreita de Alexander Baumgarten, en 1735, el la greka adjektivo " Æ F 2 0 J 4 6 ` H , -Z , -` < (= sence perceptebla), siavice el " Ç F 2 0 F 4 H (= sensaco).

La vortformado okazis tra " Æ F 2 0 J 4 6 Z ¦ B 4 F J Z : 0 , same kiel logiko el 8 @ ( 4 6 Z ¦ B 4 F J Z : 0 , -` < , per la substantivado de la adjektiva uzo.

Substantiva radiko. Vortformoj: estetiko, estetika, estetikisto (fakulo pri E.), estetikulo.

2. Estetiko, enkadre de la gnozeologio, estas doktrino pri la sensaj konoj. Tiusence estis uzata de Kant (1724-1894). Sed tiu senco ne fariûis la disvastigita uzo. Kant mem uzis la vorton en la alia signifo, antaöe enkondukita de Alexander Baömgarten, kaj fariûinta poste la pli ofta.

Tamen restis firma la gnozeologia kunteksto de la vorto, kiam la temo estas la transcenda estetiko (vd 1965), kontraste kun la transcenda logiko (vd).

3. Estetiko, kiel didaktika disciplino, temas pri la arto, ekzamenata de pluraj sciencoj, îiu laö sia specifa vidpunkto.

Ne estas do estetiko unu specifa scienco, îar ûi ne restas en unu specifa abstrakta vidpunkto, kiel îiu aparta scienco. Kompare, estetiko estas kiel scienco pri eduko, okupiûanta pri la konkreta realo de la eduka fenomeno, ekzamenta de pluraj sciencoj.

Tiusence estetiko estas aro da temoj, îiu apartenanta al specifa scienco, kaj kiuj ariûas îirkaö la sama konkreta fenomeno de la arto. Estas do estetiko plurflanka rilate la sciencojn, filozofiaj kaj empiriaj. Tiu konkreta temo pri la arto povas inkluzivi ankoraý pli vaste proksimajn aliajn konkretajn temojn, ekzemple belo kaj estetika sento.

4.Historie, estetiko, kiel organizita didaktika disciplino (vd) , estis kultivata jam de la antikvuloj, sed precipe de apartaj temoj, ekzemple, gramatiko, retoriko, beletro, poetiko, muziko, arkitekturo, normoj pri skulpturo kaj pentro. Okazas diskutoj ankaö pri fundamentaj konceptoj, ekzemple en Platono, îu lingvo estas natura, îu konvencia.

La ûenerala didaktika organizado de la konoj pri la arto tutaëe, kaj de la kolektiva nomo mem, komenciûis kun Aleksandro Baumgarten (1714-1762), profesoro en Frankfurt, Germanio. Unue li uzis la terminon en verko de 1735, kaj titole de verko en 1750 (Aesthetica, 2 vol., 1750-1758).

5. Specoj de estetikoj per redivido. Kompreneble, oni povas redividi la kolekton de sciencoj pri arto, kaj doni nomon al æiu parto. La uzataj redividoj ne æiam atentas striktajn vidpunktojn, kaj miksiøas kun didaktikaj interesoj. Fundamente, la dividoj okazas laýforme (per la scienca vidpunkto) kaj laýmaterie (per la materia objekto).

Unue, la redivido eblas fariûi per la du grandaj genroj de sciencoj, la filozofiaj siencoj kaj la empiriaj (aö pozitivaj) sciencoj. En tiu unua divido, aperas:

- filozofia estetiko (filozofio pri la arto ûenerale),

- scienca estetiko (scienco pri la arto ûenerale).

Jen do la estetiko unufoje nur kiel filozofio, aliafoje la estetiko nur kiel scienco (empiria).

Redividante îiam, oni povas elstarigi unu el la sciencoj de la kolekto, kaj doni al ûi la koncernan nomon:

- psikologia estetiko,

- metafizika estetiko (estetiko de enhavo),

- etika estetiko,

- ekonomika estetiko,

- sociologia estetiko,

- historio de la estetiko.

Same kiel okazas kun aliaj gravaj disciplinoj (ekzemple filozofio pri eduko, geografio, astronomio), la materia objekto, - ne la formala objekto, - determinas la kampon de esploro de la estetiko.

Sekve, en estetiko oni trovas temojn de ontologio, de psikologio, de arto, de historio, foje prenataj el la genro de filozofiaj sciencoj, foje el la genro de pozitivaj sciencoj.

6. Laöforma divido. La kolekto de pluraj sciencoj konsistigantaj la estetikon, aö la filozofion pri arto, postulas tamen la sisteman distingon de la koncernaj specifaj sciencaj vidpunktoj; sen tiu atento al la forma diferenco de objekto okazas la kahoso. Same, pri la malkonsentoj rezultintaj el la antaözupozoj de îiu aparta scienco devas esti sub kontrolo.

Efektive, malkonsentoj en estetiko, aö aö filozofio pri arto, jam venas el la bazo mem de îiu aparta scienco, kiu poste esploras pli specifan temon, kiel ekzemple la arton. Sen tiu atento, la malfacilaëoj pri temo en si mem jam malfacila, fariûas ankoraö pli malfacila.

Okazas do divido de la estetikoj unue laö la forma vidpunkto, per la specifaj vidpunktoj de îiu scienco. Poste oni atentu, ke ankaö okazas la divido nur per la materia vidpunkto (vd 1962, 6). Sekve, la ûenerala estetiko povas okazi nur en la forma kampo; poste ankaö en la materia kampo.

Oni prezentu unue la laöforma divido, per kiu okazas la sekvajn estetikojn:
a). Logiko de la estetiko pritraktas la formalajn aspektojn de la konoj pri arto. Jen la enkonduka konceptaro de la estetiko, per kiu ûi estas difinata kaj metode organizata. Kiel en îi artikolo, la logiko de la estetiko difinas la estetikon mem. Gravas ankaö la metodikon de la estetiko, kiu atentigas la dividojn, laömaterie, laöforme.

b) Metafizika estetiko demandas pri la esenco mem de kelkaj aspektoj de la arta esprimo. Ekzemple, - subaze de kio esprimo kapablas signifi? Jen kiam metafiziko klarigas, ke la materio fariûas esprimo per la mimezo kaj per la konvencio.

Same estas metafizika demando, respondi, - kio estas belo? Jen la temo de metafiziko pri belo.

Al kampo de la metafiziko reduktiûas la klarigo:
- pri esprimo per prozo kaj esprimo per poezio;
- pri la artaj ûenroj;
- pri la propraëoj de la esprimo, interalie la evidenteco, la vereco, la certeco;
- fine, pri la stiloj.
   Kompreneble, tiaj temoj prezentas gravajn aspektojn, kaj ili konsistigas la îefan parton de tio, kiu foje estas nomata metalingvistiko, kaj kiu fundamente estas nomebla metaarto.

Malkonsentoj pri la difino de belo kaj de arto kreis malfacilaëojn por difini la esplorkampon de estetiko, kun la sekva influo sur la koncepto mem de estetiko. La konsidero pri la belo en si mem estas temo de la metafiziko; sed kiel kapabla kaýzi estetikan senton, belo estas temo de la psikologio.

c). La psikologia estetiko esploras la specifan senton rezultinta el la arta esprimo kaj el la belo, ne kiel enhavo, sed kiel psika fenomeno, kiu havas komencon, intensiûon, leûojn de vario; ekzemple, estas estetikaj la harmonio kaj ritmo.

Tiel grave elstaras tiu psikologia estetiko, ke foje estetiko simple signifas nur tiun kuntekston. Tiusence, estetiko en strikta senco estas nur psikologia estetiko, kontraste kun la estetiko de enhavo (vd 1872).

d). Etika estetiko, nomebla ankaö deontologia estetiko, rilatas al la homaj devoj, kaj kiu gvidas la agadon, kaj ankaö la artan agadon.

Efektive, la esprimo per arto tre influas la homan vivon, kaj sekve estas necesa tiu etika estetiko.

e). Historio de la estetiko estas ofte kultivata, historiante la kreon de la arto kaj la ideojn gvidantaj ûin.

Per la historio de la arto oni lernas na arton mem, kaj precipe la stilon.

f) Estetika kritiko, pli konata kiel artkritiko, prijuûas la artojn surbaze de akceptatajn principojn pri estetiko kaj pri la funkcio de la arto en homaj celoj.

Per la kritiko lernas la artisto mem, kaj lernas æiujn konsumantoj de la arto.

Per atento al la materio uzata de la arto, dividiûas la estetiko, en tre interesajn estetikojn.

Îi-rilate la plej fundamenta divido okazas per la formo (plastika formo); per la koloro, per la sono. Jen do la artoj per formo (skulpto), per koloro (pentro), per sono (muziko).

Ankaö konvencio estas certamaniere materio, kiam oni konsideras, ke la materioj estas utiligataj por krei la utiligatajn portantojn de la signifo; jen kiam elstaras inter la materiaj redividoj de la konvenciaj artoj, la lingvo, kun la sekva elstaro de la lingvo-estetiko.

Jen kutima tuta kadro de la artoj kaj koncernaj estetikoj:

- estetiko de la koloroj (de pentro),

- estetiko de la formoj (de skulpto),

- estetiko de la sonoj (de muziko),

- lingvo-estetiko (de beletro).

Rekomendindas esplori ankaý æiujn specifajn estetikojn kune, per:

- Øenerala filozofio pri arto.

8. Oni revenu al la ideo de la tute ûenerala estetiko. Konsidere, ke per la materia divido estas kvar la îefaj especifaj estetikoj - estetiko de la formoj (skulpto), estetiko de la koloroj (pentro), estetiko de la sonoj (muziko), estetiko de la lingvo (lingvo estetiko), - rezultas ke tiu ûenerala estetiko konsistas el tio, kio estas komuna al la artoj.

Sed, konsidere al la du genroj de sciencoj, - la filozofia kaj la empiria -, eblas difini pli vaste la ûeneralan estetikon (aö ûeneralan filozofion pri arto) kaj ûeneralan sciencan (empirian) estetikon (aö ûeneralan sciencon pri arto).

La afero fariûas semantike komplika, îar principe la distingo inter filozofio kaj empiria scienco (gnozeologia divido en du genrojn de sciencoj) ne estas materia.

Pro tio, kiam oni uzas, ekzemple, la esprimon ûenerala filozofio pri arto, efektive oni faras ambaö ûeneralajn prikonsiderojn, la forman kaj la materian; oni ne nur atentas la materian distingon de la portantoj de la esprimo, sed ankaö esploras la esprimon en si mem.

E. Pauli.

ESTETIKO DE ENHAVO (pri estetikaj objektoj). 1964.

A: F: esthétique du contenu. G: H: I: P: estética de conteúdo. R:

1. Okupiøas estetiko de enhavo pri la objektoj kapablaj krei la estetikan senton.

Ordinare estas rekonataj kiel kapablaj produkti estetikecon la belo kaj la objektoj esprimataj de la arto.

2. Belo, difinita per la efiko, estas objekto kapabla produkti estetikecon. Îu belo estas io objektiva, kaj kio pro tio efikas la estetikecon? Îu estas io subjektiva, kaj nur rilata al la estetika reago de la homa individuo? Jen gnozeologia demando.

Estetikaj reagoj okazas ankaö, ekzemple, kaöze de io ajn kiam øi estas de ni konata.

Ïajnas ke la estetikeco rezultas el la kono, ne el la belo simple kiel belo. Estas ja la belo la prefera objekto konata. Se tia estas la vero, interesas nin difini kio estas la belo.

Pri la belo distingeblas inter belo ûenerale kaj belo en apartaj kategorioj de la ento. Precipe pri la belo ûenerale komenciûas la diskutado. La afero pri belo povas esti diskutata en nivelo de la ûeneralaj (transcendaj) propraëoj de la ento. Poste tiuj ûeneralaëoj de la metafiziko pri la belo devas esti studataj enkadre de la diversaj kategorioj de ento: belo en la substanco, belo en la kvanto, belo en la kvalito, belo en la rilato, belo en la tempo, belo en la loko, belo en la pozicio, belo en la ago aktiva, belo en la pasivo, belo en la havo.

Jen demandoj per la ordo de la kategorioj de Aristotelo; sed la demando eblas ankaö per aliaj klasifikoj de la kategorioj. La îefa estas, ke la demando estu laö kategoria sinsekvo.

3. Gravas la demando pri la estetikeco de la objekto esprimata en arto. Konsidere, ke en arto okazas distingo inter signifato (objekto esprimata) kaj signifanto (portanto de la signifo), la belo troviûas en la signifo, kaj jam antaöe en la signifanto (antaöa arta belo).

Do, la estetikeco en arto povas okazi en la signifitaj temoj, kaj jam antaöe en la portanto de la arto mem. Ekzemple, bela estas la koloro, kaj per la bela koloro esprimeblas belan temon. Kelkaj artoj tre elstarigas tiun antaöestetikecon; muziko, ordinare elektas harmoniajn sonojn, kaj aldone signifas ion plus.

Enhavo (vd) en arto estas la objekto signifata. Sed tiu objekto havas du flankojn, - unu estas la efektiva objekto sendependa de la esprimo, la alia estas tio, kio el la objekto estas kaptata en la esprimo, kaj kiun la artisto strebas bone prezenti. Pri ambaö okupiûas la estetiko; sen la estetiko pri enhavo zorgas precipe la efektivan objekton, la sendependan de la esprimo, kaj demandas pri tiu objekto kiel kapabla efiki kiel produktanto de la estetikeco.

4. Divido de la estetiko de enhavo. Atente al la specifeco de îiu scienco (îar estetiko estas kolekto de sciencoj), oni distingu inter filozofia estetiko de enhavo kaj scienca (empiria) estetiko de enhavo.

Eblas studi la belon filozofie, ekzemple, kiel elstaran perfektecon de entoj. En tiu kampo la filozofio certe varias multe, îar dependaj de gnozeologiaj kaj ontologiaj malkonsentoj. Sed en tio konsistas antaö îio, tiu filozofia esploro de la belo

Konklude, pri la divido de la estetiko de enhavo, unue oni esploras la belon ûenerale, poste la belo en îiuj entaj kategorioj, sed aparte en la arto, kie fine okazas la distingo inter belo esprimata kaj belo antaöekzistanta.

E. Pauli.

ESTETIKO. Psikologia... (disciplino, aö traktaëo pri... ). 1965.

1. Pro la graveco de la temo, la psikologia aspekto de la estetika sento organizeblas kiel disciplino de esploro kaj instruo.

Kiel sento, la estetikeco havas entecajn karakterojn, kiuj komenciûas, evoluas, vivas en la homa psiko, kaj diversiûas laö la homoj. Jen temo de studo distinga de la estetiko de enhavo pri la objektoj produktantaj tiun senton. Sed tamen, malrekte la psikologia estetiko rilatas malrekte al la estetiko de enhavo, pro tio ke la psiko reagas malsame al la objektoj

2. Celas la psikologia estetiko determini: la naturon, la propraëojn, la acidencajn aspektojn de la estetika sento.

Koncerne al la psikaj operacioj la demando estas, - æu estetikeco okazas per specife aparta fakulto? – æu estas nur psika stato de alia fakulto, ekzemple de la volo?

Kompreneble, kiam la afero estas pri fakultoj, oni estas en dependo de øeneralaj antaýsupozoj de la psikologio mem.

Pluraj estis la proponoj en tiu kampo. Ïajnas ke la estetika sento okazas kiel la aliaj, kaj do kiel psika stato. Post kiam la enhavo de estetika objekto estas konata, aperas tiu stato.

3. Eduko de estetika sento fariøas same kiel oni edukas la aliajn, - per konstanta ekzercado. Sed tiu ekzercado supozas averton pri la estetikaj bonaj enhavoj. Do, la estetiko de enhavo estas kultivenda, por ke oni sciu pri la belo kaj pri la artoj.

E. Pauli.

ESTETIKO. TRANSCENDA... (Kant). 1966.

A: transcendental aesthetics. F: esthétique transcendental. G: transendentale Asthetik. H: estética transcendental. I: estètica transcendentale. P: estética transcendental. R:

1. Kant nomis per la nomo estetiko la esploron pri la sensoj, kaj transcenda estetiko de la sensoj al la aprioraj formoj de tiuj sensoj.

Kiel sciate, en la konteorio de Kant okazas aprioraj formoj en la fakultoj de kono.

En tiu kunteksto, oni komprenu la esprimon transcenda estetiko, kiel parto de logiko destinata al studo de la aprioraj formoj de la sensoj (Der Sinnlichkeit).

Tiun transcendan estetikon pri la sensoj sekvas la transcenda logiko pri la aprioraj formoj de la intelekto.

Ambaö tiuj transcendaj temoj situas je la komenco de la Kritiko de la pura racio, kiu do unue temas pri la aprioraj formoj.

2. Por la transcenda estetiko de Kant la sensaj fenomenoj estas donitaëoj sen efektiva ekstermensa realo.

Unue, la sensaj donitaëoj, aý fenomenoj, estas tute eventualaj, nenecesaj, kontingencaj.

Due, ili estas ricevataj sur internaj aprioraj formoj de la sensokapabloj; per tiu kombino la fenomenoj fariûas stabilaj.

Du estas la sensaj aprioraj formoj - spaco, por la eksteraj fenomenoj, kaj tempo, por la internaj sensoj (vd).

3. Aldone, oni avertu ke la estetika juûo pri la belo estas ankaý transcenda, æar øi okazas kiel apriora nocio. Sed nun la afero jam estas pri la juøo, kaj ne pri la sensoj, esplorataj de la transcenda estetiko

E. Pauli.

ESTI , -O (*). 1967.

Gr: , Æ : \ . L: esse.

A: be; being. F: être; être. G: sein; Sein, Dasein, Wesen. H: ser; ser. I: èssere; essere. P: ser; ser. R: (byt); (bytié), (sutchestvovánie).

1. Etimologie, esti devenas el la latina esse (= esti), sed tra la formo est (3-a persono), enkadre de la hindeýropa radiko es- kaj kiu do aperas per simila formo en la tuta lingva grupo. En la presenco: estas (Esperanto); est (L); esti (Gr); est (F); is (= A); ist (G); es (H); è (I); é (P); est (R); asti (Skr).

Verba radiko. Vortformoj: esti (ntr), esto (vd), estado, estadi, esta¼o (vd), estigi, estiûi, estiûo (vd), estanto (vd), estanteco (vd), estinto, estinta, estonto, estonta, estonteco, estonta o, estonta oj (vd), estiøinta, estebleco, alesti, apudesti, æeesti, alesto, æeesto, æeestantaro, æieesta, enesto, enestado, foresto, forestado, kunestado, malesto, neesto, spiritæeesto.

2. Esti estas unu el la fundamentaj aspektoj de tio, kio ekzistas. Tiu nocio estas simpla, kaj nur eblas la rekta komprenado de ûi. Per priskriboj oni avertas nur pri aspektoj de la sama afero, kaj distingas ûin, per kontrasto, kun aliaj.

Krome, esti signifas kiel verbo en infinito, kiel ago, akorde kun la karaktero de penso pere de juøo. Per la verbo esti funkcias la homa pensado. Laý esti estas tio, kio fundamente estas elpensata en îiu ajn penso kaj ke pro tio estas la forma objekto (vd) de la penso mem.

Ankaý post la substantivado, per kio esti fariøas esto, tiu esto enhavas la karakteron de ago.

Nuance, ekzisti kontrastas kun la nenio, dum esti estas maniero de la ekzisto. Oni rimarku, ke tiu maniero de ekzisto esprimeblas per tiu karaktero de ago, enhavata de la infinitivo.Pro tio, do, ekzisto havas la eston esti en stato de ekzisto, dum esenco enhavas la manieron per kio la ekzisto fariøas tia afero.

Per nuancoj diferenciûas estaëo, kiel io konkreta, dum esti (kaj esto) ne rekte rilatas la aldonan aspekton de la konkreteco.

3. Esto estas io en aktiva stato esti. Prezentiøas esto kiel substantiva formo de esti. Kiel jam avertite, ankaý post la substantivado, per kio esti fariøas esto, tiu esto enhavas la karakteron de ago.

Nuance, kiel jam avertite, esti (vd) elstarigas la agan aspekton de la esto, kaj do la manieron, dum la esto mem, kvankam enhavanta la agon, elstarigas la substantivan kondiîon. Efektive, esti, kiel verba radiko, en iu ajn vortformo enhavas la agan aspekton, sed îefe en la infinitiva formo.

Kompare kun ekzisto, tiu îi emfazas la kontraston kun la nenio, dum esto rilatas la manieron de la ekzisto.

E. Pauli.

ESTIÛO. 1968.

1. Vortformado per esti kaj sufikso -iû-o signifanta ïanûon de stato.

2. Estiûo estas la apero, per kiu la esto eliras la staton de ne estanta, kaj atingas la staton de la estanteco. Îar la fundamenta en la esto konsistas en la ekzisto, la estiûo rekte signifas la eniron en la ekziston.

E. Pauli.

ESTIMI, -O (*). 1970.

A: esteem. F: estime. G: schätzen. H: estima. I: stima. P: estima, apreço. R: (uvazhát), tsenít.

1. Etimologie, estimo devenas el la latina aestimare (= estimi, taksi la prezon), siavice el aes (= bronzo, kupro, laste fero, mono), enkadre de la hindeýropa radiko ays- (= bronzo), kaj timare (= ?), kun obskura senco.

Verba radiko. Vortformoj: estimi, estimo, estiminda, malestimi, malestimo, malestiminda, memestimo (vd).

2. Estimo estas amo kun takso de valoro. Faroj de amikoj, povas krei estimon. Same spiritaj kaj moralaj valoroj okazigas senton de estimo. Kontraste, malbonaj faroj kaj manko de valoroj kaýzas malestimon.

3. Oni ne nur amu sin mem, sed ankaý oni taksu proprajn valorojn por krei bazon por memestimo.

Gefiloj ordinare ne nur amas siajn gepatrojn, sed ankaý estimas ilin pro rekono de valoroj trovataj en ili, kaj foje ankaý miregas ilin. Se tio ne okazas, la gefiloj amas la gepatrojn, sed tamen tristas.

4. Kiam homoj malamas unuj al aliaj, ordinare tio okazas pro motivo. Homoj do ne nur malamas unuj la aliajn, sed ankaý malestimas. Kiam malamo havas tiun efektivan bazon de la malestimo, la rekomendo estu forigi la motivojn de la malestimo, por ke komenciøu la amo.

Fine, oni ankaö zorgu motivojn, por ke, krom la amo, fariûu ankaö la estimo.

E. Pauli.

ESTONIO. Filozofio en... 1972

Ûeneralaëoj (vd 1972-000).

Filozofoj de Estonio (vd 1972-002).

Resumo de filozofio en Estonio (vd 1972-005).

ESTONTA¬OJ. 1973.

Vortformado, el verbo esti (vd), en participa futuro, kun almeto de la sufikso -aëo, signifanta ion konkretan. Ekvivalenta al futuro (vd), precipe sub la formo futuraëo.

E. Pauli.

ESTRO (*).1975.

A: leader. F: chef. G: Vorsteher. H: jefe. I: capo. P: chefe. R: (natchálnik).

1. Kiel vorto, estro estas substantivigo de la substantiva sufiksoido.

Vorformoj: estro, estri, estrado (gvidado), estreco (prefere al estrado, pro la sama vortradiko por signifi podion), estraro, estrarano, estreco, estrigi, estrino, subestro. Ekzemploj, kiel sufiksoido: guberniestro, oficestro, regnestro, imperiestro, policestro.

2. Estro estas tiu, kiu posedas ordonpovon por direkti kaj gvidi.

Nuance, îefo (vd) havas inter pluraj la altrangecon, dum estro elstarigas efektivan povon. Tiusence direblas, ke la îefa estis elektita estro.

E. Pauli.

ETENDI, -O (*). 1977.

L: extendo, -sum, -ere; extentio, -onis.

A: spread; extend; extention. F: étendre; extention. G:dehnen; strecken, ausbreiten; Dehnung. H: extender; extensión. I: stèndere; estensioneP: extender; extensão. R:

1. Etimologie, etendi devenas, tra la franca étendre (= etendi), el la latina extendi (= etendi, longigi), kunmeto el ex (= el) kaj tendo (= tendi), enkadre de la hindeöropa radiko ten- (= etendi).

Verba radiko. Vortformoj: etendi (tr); etenda, etendo, etendaëo, etendebla, etendiûo, etendiva (vd), distendi, eltendi (tr), battendi (tr), tirtendi (tr).

2. Etendo estas karaktero de la korpo, per kiu ûi havas partojn îe la partoj, en tri direktoj, en la longon, en areon, en fonon.

3. Doktrino. Kio estas etendo? Etendo ïajnas fundamenta aspekto de la korpoj, nur rekte konstatebla, sen povi esti klarigata pere de io alia. Jen samtempe facileco, îar îio fariûas per rekta priskribo, sed samtempe malfacileco, îar ne îio klaras en fenomenologiaj aferoj.

Rezulte, aperis pluraj filozofioj pri la etendo, foje interpretata kiel propraëa determino de la materia substanco (Aristotelo), foje kiel la substanco mem (Kartezio), foje kiel unu el la modoj de Dio (Spinozo), foje kiel ne reala (Berkeley), foje kiel apriora formo de la eksteraj sensoj (Kant). En îiu klarigo pri la etendo restas io ne sufiîe klara, kun iom da absurdeco.

4. La interpreto de etendo nur kiel determino, laý Aristotelo, kaj ne kiel la substanco mem, laý Kartezio, aspektas unuavide pli konvinkema.

La matematikaj karakteroj de la etendo ne montriøas sufiæaj por klarigi æion, kio okazas en la naturo.

5. Atomoj aspektas esti malgrandaj etenditaj korpoj. Ne æio estas atoma. Krom la atomoj restas etenda spaco kiu nur estas ïajne vakua. Ne eblas absolute vakua spaco. Io alia estas etenda, kaj ne rekte aperas. Tamen, tra tiu ïajne vakua spaco trairas la forto de altiro. Do, ankaý tie estas io tie. Atomo aspektas nur parto de tio, kio montriøas, kaj sekve atomoj ne estas nur tiuj atomoj.

Eble, la etendo de atomoj kaj de tiu ïajne vakua spaco estas la sama granda etendo, kies efektiva naturo oni ankoraý ne atingis. Atomoj certe estas etendaj. Sed eble atomoj estas nur parta montrado de tio, kio okazas kiel unu nura etendo.kaj nomebla kosma atomo. Ïajne la mondo estas nur unu vasta kampo, konata kiel etendo kaj ago, nomata forto. Per tiu unueco. – la kosma atomo, - pli facile oni komprenigas la øeneralan interagon de æio en la mondo.

E. Pauli.

ETENDIVA (kontraste al intensiva). 1978.

L: exstensivus, -a, -um .

A: extensive. F: extensif. G: extensiv. H: extensivo. I: estensivo. P: extensivo. R:

1. Vortformado el la verbo etendi (vd) kaj la sufikso -iv-a, montranta la aktivan kapablon esti io (responda al la pasiva ebl-a).

2. Etendiva estas tio, kio per eksterigo metas la partojn unuj post aliaj. Tiusence, etendiveco estas propra karaktero de la etendo. Pli konkrete, la etendiveco okazas en etendaj estaëoj.

Kontraste, la intensiveco estas multobligo sen necese esti per la etendiva formo. Dio, ekzemple, estas intensive infininita.

Koncerne al la etendiva infiniteco, ûi eblas nur (almenaö ïajne) per la abstrakta imagado, kiel en la tiel nomata infinita linio (pri kio la matematiko).

3. Pri la diferenco inter etendiva kaj intensiva aparte klarigis Kant (Kritiko de la p. r., II, 2, s. 3, aksiomoj de la intuicio).

E. Pauli.

ETERNA REVENO. 1981.

1. Eterna reveno estas doktrino laý kiu la universo cikle naskiûas kaj pereas.

Tiu doktrino havas bonan bazon en la binara karaktero de la naturo. Æio foje agas, foje revenas al ne-ago. Foje iras, foj revenas. Foje fariøas tio, kaj revenas al la antaýa formo.Tio, kio okazas alternative en pli simpla kampo, povas okazi ankaý en pli vasta strukturo, foje unu maniere, foje alia maniere. Kohere, la mondo povas fariøia tre komplekas, kaj reveni al simpla stato, kiel øi jam estis antaý eraoj.

2. Historie, la doktrinoj pri la eterna reveno aperis sub diversaj nomoj kaj formoj, same kun la plej diversaj klarigaj faktoroj.

Rilate la faktorojn kaýzantajn tiun ciklan procezon, kelkaj emfazis la metafizikajn; aliaj la fizikan ekvilibron kaj malekvilibron; fine, aliaj la destinon, aý dian volon.

Laýforme la cikla reveno povas okazi per la konstanta devir (vd); aý per pli longa tempo kun eskatologia dizastro (vd) post plenumo de la ciklo.

3. En orienta filozofio, la eterna reveno estas antikva doktrino de bramanismo kaj hinduismo, kaj kiu pasis ankaö al budismo.

E. Pauli.

ETERNO, -ECO.1982

Gr: " Æ f < , -ä < @ H . L: aeternitas, -atis.

A: eternity. F: éternité. G: Ewigkeit. H: eternidad. I: eternita. P: eternidade. R: (véchnost).

1. Etimologie, eterneco devenas el la latina aeternitas (= eterneco), siavice el aevum (tra aevitas) (= daýro), enkadre de la hindeýropa radiko aiw- kun baza signifo de longa daýro. Samdevenas la greka " Æ f < (= tempo, daöro de la vivo, eterneco).

Adjektiva radiko. Vorformoj: eterna, eterno, eterneco, eternigi, Eternulo.

2. Eterno estas daýro ekde îiam kaj por îiam. Ekzemple, la eterneco de Dio, la eterneco de la tempo absoluta, tempo kaj eterneco.

Nuance, îiam (adverbo) enhavas la koncepton de ripeto, ekzemple, li îiam revenas, dum eterneco rilatas rekte al senkomenco kaj senfino.

Same, konstanta signifas nuance la persiston, kiu ne haltas, dum eterneco signifas rekte nur la daýron.

3. Eterneco kiel determino. Ne ekzistas la eterneco kiel io absoluta afero, sed nur kiel determino de io eterne daýranta. Same, oni asertas pri la tempo, kio ne estas io aparta, sed daýro de io.

Per si mem ne ekzistas la absoluta eterneco, sed nur tio, kio konkrete eterne ekzistas. Tiel same, ne ekzistas la absoluta tempo, sed nur tio, kio tempas.

4. En konkreto kaj en abstrakto. Distingeblas inter la nocioj de konkreta eterneco, kaj de abstrakta eterneco. Per tiuj du nocioj kompletiøas la tezo pri eterneco kiel determino. Sed tiuj du kampoj estas tamen inter si distingaj.

La konkreta eterneco estas la determino kiel øi fakte okazas en la eterna afero, kun la efektiva pasinteco, kiu nun daýras, kaj restos daýranta.

La abstrakta eterneco nur konsideras la eternecon, sen la rilatoj al afero determinata de la eterneco.

La abstrakta eterneco, rezultas el analizo, kaj konsideras rekte nur la îiaman daöron, ekde îiam por îiam, senkonsidero de tio, kio konkrete îiam daöras, kaj havas propran strukturon por kapabli esti ekde îiam kaj por îiam.

Priskribe, la eterneco nur abstrakte konsiderata emfazas preskaö image la daöron kiel movon. Per tiu imaga movo, la eterneco venas el la pasinto al la nuno, kaj ekde la nuno al estonto. Tiusence direblas ke la tempo kuras.

Kiam la nuno, la pasinto, la estonto estas abstrakte konsiderataj, ili montriûas povi esti malligitaj, sed nur per la menso.

La daöro nur fikcie estas kapabla malligi ion pasintan, kaj preni la nunon, kaj pasi al io estonta. En tiu abstraktado oni imagas iri malantaöen en la pasinton, îiam pli pasintece, kaj per senfina tunelo de la eterneco neniam komenciûanta, îar eterna tempo.

Same, io estas imagata eniranta la estontecon, kaj daöronta îiam. Tiu nocio ne estas erara, sed nur en la abstrakta formo.

La abstrakta eterneco estis tiu uzata en la esprimo de Heraklito, asertanta ke la mondo "estis ekde îiam, estas kaj estos îiam fajro, îiam viva, kiu ekfajriûas de tempo al tempo, kaj de tempo al tempo estingiûas" (Frag. 30. Diels).

Same uzas la abstraktan nocion de eterneco, tiuj, kiuj sin proponas ekzameni la hipotezon de la eterna kreo de la mondo fare de Dio; same la hipotezon, îu Dio povas eterne konservi la mondon. Tiuj konceptoj en si mem estas komprenebaj, îar elpensitaj laö la abstrakta eterneco, sed mankas decidi, îu konkrete tio eblas, îar la konkreta eterneco devas okazi en la afero mem.

Ne ekzistas la eterneco en si mem, kiel absoluta afero, - kiel jam avertite (vd 3). Cetere, absoluta tempo aspektas esti abstraktigata nocio, diranta iun kvaliton; nur ekzistas afero eterna, kiu do estas konkreta eterno.

5. Konkreta eterneco varias laýmaterie, kun la vario mem de la aferoj kiuj eternas. Jen kiam venas la demando, kiamaniere Dio estas eterna, kaj kiamaniere la aliaj esta¼oj povas esti eternaj kaj ne eternaj.

Infinita esta¼o, kiel Dio, havas propran strukturon por esti eterna. Tiu eterna afero havas en la nuntempo îion, per kio ûi jam estis kaj îio, per kio ûi povos esti.

Inverse, kio per propra nuna strukturo ne estas îio, tio ne estas per si mem eterna.

Sed restas la demando, æu io ne eterna per si mem povas esti konservata de tio, kio estas per si mem eterna?

6. Ne estas korekte diri, ke la eterna Dio estas nur en la nuno, sen pasinto kaj sen estonto; la eterneco postulas nur, ke en konkreta situacio estu îio de îiu momento.

La abstrakta koncepto de eterneco realiûas en la konkreta tiamaniere, ke ankaö la konkreta eterneco havas pasinton, nunon, estonton, sed kondiîe ke en la nuno estu îio, kio jam estis en pasinto, kaj en la nuno jam estu îio, kio ûi estos en la estonto.

7. Historie, la konepto de konkreta eterneco, kiel strukturita en la nuno, troviøas jam en Parmenido:

"La ento ne estis, nek estos, sed estas en la nuno îio samtempe, unueca kaj kontinua" (Frag. 8).

Same Platono:
"Pri la eterna substanco ni diras erare, ke ûi estis, ke ûi estas, kaj ke ûi estos, dum vere al ûi apartenas nur la ûi estas" (Tim., 27).

Aristotelo:
"La eternaj entoj (J ? " , Â Ð < J " ), dum eternaj, ne estas en la tempo; efektive la tempo ne îirkaöbrakumas ilin, nek mezuras ilin; la signo de tio estas, ke ili ne suferas absolute la agon de la tempo, ne estante en la tempo" (Fiziko, IV,12. 221b 3).

Ploteno indentigis la eternecon kun la intelektebla mondo,
    "kiu persistas en sia identeco, kiu estas îiam îeestanta al si mem en sia tutaëeco, kiu ne estas foje tiuj, foje alia, sed estas, samtempe, nedividebla perfekteco, kiel punkto, en kiu unuiûas îiuj linioj, sen ke eliru foren: unu punkto kiu persistas en si mem, en sia identeco kaj ne suferas modifojn, kiu ekzistas îiam en la nuno, sen pasinteco, nek estonteco, sed estu tio, kio estas kaj estos îiam" (Enn., III, 7, 3).

La plej elstaraj kristanaj filozofoj ripete insistis pri la eterneco kiel konkreta nuno de îio ebla.
Aögusteno kontraömetis tempon kaj eternecon (Conf., XI, 11; De civitate Dei, XI, 4, 6).

Boecio subtile komentis:
"Tio, kio suferas la kondiîojn de la tempo, - eî kiam, kiel Aristotelo kredis pri la mondo, ne havanta komencon nek finon, kaj ankoraö kiam sia vivo longiûas en infinitan tempon, - nek pro tio, tamen, povas legitime kredi esti eterna. Efektive, lia vivo, kankam estu infinita, ne inkluzivas la kompletan daöron, îar ja ne ampleksas la estonton kaj jam ne inkluzivas la pasinton. Do, nur tio, kio entenas kaj posedas egale en sia pleneco la tutaëon de iu vivo sen limoj tiamaniere, ke ne manku al ûi ion ajn de la estonto, kaj nenio estis mankinta en la pasinto, nur tiu estas la estaëo kiu devas esti konsiderata eterna; necese tiu posedas komplete en la nuno tutaëe la tempon" (Konsolo de Filozofio, V,6, 6-8;  komparu la tradukon kun tiu fare de A.Goodheir).

8. La kunmeto de la konceptoj spaco-tempo tiamaniere, ke tempo estu konsiderata kiel kvara dimensio, nur fareblas prava, se tempo estas konceptata kiel konkreta daöro de la specigitaj aferoj mem.
Ne eblas interpreti tempon kaj spacon kiel determinojn apartajn de la korpoj. Sen tiu atento, la afero povas enkonduki la teorion en paradoksajn nekompreneblajn interpretojn de la realo. Tiu-rilate oni ekzamenu la teorion de relativeco kaj kurba spaco, de Einstein.

E. Pauli.

ETERO (*). 1983.

Gr: " Æ 2 Z D , -X D @ H .

A: ether. F: éther. G: Aether. H: éter. I: ètere. P: éter. R: (efír).

1. Erudicia vorto, el la greka " Æ 2 Z D (= supera regiono de la æielo, lumo, brilo), enkadre de la hindeýropa radiko aidh- (= bruli).

Substantiva radiko. Vortformoj: etero, etera, traetera, eterismo, eteromanio, eteromaniulo.

2. Etero, en mita kunteksto, estas la îiela spaco situinta en la supro, kaj kie loûas la dioj. Por la antikvuloj la îielo estis solida kaj la astroj estis iamaniere pendigitaj.

La unuaj filozofoj lasis la mitan karakteron de etero, kaj enkondukis la sciencan komprenon de tiu termino.

Empedoklo el Agrigento nomis per etero al aero (Frag. 100, 5 Diels).

Anaksagoro diri ke etero estas fajro (Frag. 15, Diels).

En la akademia medio etero estas menciita de la teksto Epimenido (981c; 984 b), atribuata al Platono.

Aristotelo atribuis la nomon etero al la substancoj konsistigantaj la îielojn, atribuante al ûi la naturon de negenereblaj, nekorupteblaj, neïanûeblaj, kontraste kun la sublunaj elementoj, por li kvar fundamentaj - aero, akvo, fajro, grundo "(Pri la îielo, I, 3. 270b20).

Kelkaj interpretis la eteron kiel kvinan esencon, kvinan substancon, kvinan elementon laö postaj uzoj (Placita I, 3, 22; 2, 25, 7; 2, 6, 2).

3. Stoikistoj, enkadre de monisma kunteksto, revenas al koncepto de Heraklito, al etero kiel fajro, konservante tamen la elstarajn propraëojn priskribitajn de Aristotelo, kiel naturon negenereblan, nekorupteblan, neïanûeblan.

"Super îiuj estas la fajro, kiun ili nomas eteron, el kiu konsistiûas la unua senmova sfero de la senmovaj steloj kaj la aliaj de la moveblaj astroj "(D. L., VII, 137).

Priskribis Cicerono:

"El la etero estiûas la flamantaj astroj, el kiuj la unua estas la Suno, kiu lumigas îion per sia tutpova lumo kaj estas multfoje pli granda ol la tuta tero, kaj poste la aliaj astroj kun senmezurebla grandeco" (De deorum, II, 36, 92; Acad., I, 7, 25).

4.Araboj kaj mezepokaj skolastikistoj konservis la antikvan nocion de etero kiel esence malsama ol tiu de la sblunaj elementoj, precipe kun la propraëo de neïanûebla materialo de la astroj. Pro tio fariûis ebla la demando, îu ili havis la kapablon pensi kaj esti sidejo de iu universala intelekto.

Nikolao el Kuzo (1401-1464) estis la unua neanto de tiu diferenco (De docta ignorantia, II, 12).

5. Novan destinon gajnis la vorto etero modernepoke. La franca fizikisto A. J. Fresnel (1788-1827) imagis hipoteze, ke la lumaj ondoj estas portataj en plastika medio.

"La hipotezo konserviûis en fiziko, ûis kiam la teorio de la relativeco fariûis øin senutila ûin senutila"(N. Abb.).

E. Pauli.