Enc. Simpozio

AKSO (f) (*). 0162.; Gr: –>T<, -@<@H . L: axis, -is.; A: aksle (mek.), axis (geom.). F: axe, essieu (mek.), axe (geom.). G: Achse. H: eje. I: asso. P: eixo. R: (os).; 1. Etimologie, akso devenas el la greka –>T< , enkadre de la hindeöropa radiko aks-, kun la fundamenta signifo de akso.; Substantiva radiko. Vortformoj: akso, aksa, aksingo, aksumi, cilindrakso.
: 2. Akso estas cilindroforma stango, îirkaö kiu turniûas rado. Kiel grava punkto de mekanika sistemo, akso fariûas facila figuro de pluraj aliaj aferoj kaj ideoj. Tamen, malofte ûis nun akso estis figure uzata en filozofio, kvankam tio ankoraö povas okazi estonte.
: 3. Aksaj okazintaëoj de la historio estas tiuj ensembloj de homaj faktoj, kiuj pli vaste influis kaj kreas eraojn (vd 1900), epokojn (vd 1894), periodojn (vd), fazojn (vd 2140). Historiistoj provas montri tion kaj pere de tiuj fenomenoj ili ordigas la historian sciencon.; Wilhelm Dilthey difinis epokon, kiel havantan propran strukturon, kun centro en si mem. Sekve, li enkondukis epokon en metodologio de historiografio.; Karl Jaspers avertis, ke estis aksa epoko, tiu ekde la 8-a jarcento a.K.; Kiel karakterize aksa divido en historio de la filozofio menciindas la filozofio de antikva epoko (akso en Taleso), kies konata redivido antaösokrata, sokrata, postsokrata.; E. Pauli.

AKTITUDO (N). 0164.; L (populara): actitudo, -inis.; A: attitude. F: attitude. G: Lage, Standpunkto. H: actitud. I: attitudine. P: atitude. R:; 1. Etimologie, aktitudo devenas, tra la itala attitudine, el la vulgara latina actitudo (= portugale "porte, jeito, postura"), siavice el la latina aptitudo (vd).; Substantiva radiko. Vortformoj: aktitudo, aktituda.
: 2. Aktitudo estas aktiva ekprocedo laö difinitaj valoroj. Ekzemple, morala aktitudo, energia aktitudo, prudenta aktitudo.; Nuance, konduto (vd) estas la iamaniero, kiu povas esti bona aö nebona, dum aktitudo estas îiam pozitiva kaj supozas apartan iniciaton. Pro tiu distingo, eblas havi difinitan kaïan aktitudon, sed tamen resti dumtempe kun alia konduto.; Virto ankaö estas emo fari bonon, sed aktitudo konsistas el aktiva iniciato.; Kompare kun sinteno (vd), tiu îi enhavas la sencon de konservo, ekzemple, por ke oni ne falu, sed restu piede, dum aktitudo estas rekta operaciado, foje nur spontanea, foje energia, sed îiam aktiva.; Nur en konkreta kunteksto, per si mem kontrolebla, la vortoj aktitudo, konduto, sinteno estas uzataj sen strikta distingo.; Okazas ankaö rilatoj inter dispozicio (en psika senco) kaj aktitudo. Dewey konsideris ilin sinonimajn (Abbagnano). Sed dispozicio (vd) elstarigas la naturan emon, per kio iu fariûas kapabla fari ion, dum aktitudo rilatas ion kiel rekte antaödifinitan, ne la kapablon mem. Ceterere, aktitudo ne signifas ûenerale nur la bonan kutimon, sed iom da reago.
: 3. Specoj. Laöforme, aktitudo povas esti spontanea kaj nespontanea.; Laömaterie, aktitudoj malsamas, se oni konsideras la objekton pri kio la aktitudo fariûas.; Ordinare, aktitudo estas pri morala objekto. Tiusence, îiuj aktitudoj estas moralaj. Sed, pli vastasence, aktitudoj okazas ankaö rilate aferojn kun aspekto de valoro: rilate gnozeologian veron, logikan kaj gramatikan fluon, estetikan esprimon, sociajn celojn.
: 4. Gnozeologie, la homoj kutime havas spontanean aktitudon rilate la veron de tio, kion ili vidas îirkaö si. La kritika aktitudo fariûas necesa, por ke la esploro pri la vero fariûu kun precizeco.; La kutima spontanea aktitudo estas simple nomata natura aktitudo. Germane, laö uzo de Husserl Natuerlicher Einstellung, kiun la fenomenologio kontraöas, kiam ûi metas la radikalan dubon, kiel apartan novan aktitudon je la deirpunkto de la filozofia esploro (Ideen, I, par. 27).
: 5. Enkadre de la logiko kaj lingvistiko (inkluzive gramatiko) aktitudo esprimiûas pere de aktitudaj propozicioj (vd 0163; 8800), kaj de la koncernaj vortesprimoj.; Logiko kaj lingvistiko nur okupiûas pri la formala aspekto de tiuj propozicioj kaj lingvaëoj. La enhavo nur influas la formojn de la esprimoj.; Kontraste kun la logikeco de la apofantikaj esprimoj, la aktitudaj propoziciojhavas adekvate elvortigitajn formojn de esprimo, per kiuj la îiuspecaj aktitudoj esprimiûas, foje emociaj, foje retorikaj, foje prudentaj, foje pedagogiaj, ktp.; La aktitudaj influoj okazas kutime per aparta modo de la verbo kaj per apartaj konjunkcioj; ofte ambaö influoj okazas samtempe.; Modo indikativo estas karakterize apofantika, dum la aliaj (kondiîa, imperativa, subjunktiva) ofte prenas la aktitudan aspekton. Ekzemple, se Petro imagus, ke tio okazus, li ne dirus, ke Johano faru tion.
: 6. Sociologio estas tre atenta al la homaj aktitudoj, îar ili, pro ilia spontaneeco, influas la socian konduton kaj klarigas multajn aliajn fenomenojn. Cetere, la ûenerala sociologio esploras rekte la interagon mem de la aktitudoj, kaj per tiu teoria kono eblas antaövidi la sociajn procezojn.; Per la sociologio pri edukado eblas influi la socion enkadre de tiuj konoj pri la sociaj procezoj de interagado de la aktitudoj. ===vd Jacob).; E. Pauli.

AKTITUDA PROPOZICIO. 0165.; A: F: G: H: actitude proposicional. I: P: atitude proposicional. R:; 1. Aktituda propozicio estas tiu, kiu eldiras pasie. Ekzemple: Petro supozas, ke Johano venos; Petro deziras, ke Johano venos; Petro dubas, ke Johano venos. Kontraste, estas apofantika propozicio: Petro diris, ke Johano venos. Al la esencaj logikaj elementoj de la apofantika propozicio (vd 0421) eblas ja aldoni pasiajn karakterojn, per kiu fariûas la aktituda propozicio.; Kutime, la aktituda aspekto eldireblas per apartaj modoj de la verbo, precipe la kondiîa, imperativa, subjektiva, kaj uzo de subjunkciaj konjunkcioj. La preferaj verboj estas "supozi, kredi, deziri, dubi"; la prefera konjunkcio estas "ke", per kio la aserto influas la enhavon de la subordigata aserto.
: 2. Okazas la aktituda propozicio, îar la homoj ne nur pensas; ili ankaö estas liberaj, volemaj kaj emociaj; sekve la lingvaëo ne nur asertas apofantike, sed ankaö povas enmeti en la signifon de la vortoj elementojn rilatajn al la voldecido kaj al la emocioj.; Oni avertu pri la øenerala doktrino pri la konsciaj agoj. Dum oni agas, samtempe oni scias, ke la ago okazas. Same, kiel oni konscie agas, samtempe la racio akompanas per la praktika juøo. Kiu volas, samtempe diras, - mi volas! Jen la fundamenta aktituda propozicio, kiun la skolastikoj nomis per praktiko-praktika juøo (vd).
: 3. Per lingvistika kaj logika vidpunktoj estas aparte analizeblaj la aktituda propozicio, laöforme kaj laömaterie.; Principe, la lingvistiko kaj logiko pritraktas unue rekte la forman aspekton de la aktituda propozicio, por distingi øin de la aliaj.; Sed la materia enhavo de la aktituda propozicio influas malrekte la forman aspekton , kiel evidentas en ûenroj de esprimo. Efektive, la fenomeno de aktitudaj esprimoj estas simila al tiu de øenro de esprimo (vd). La aktituda enhavo influas la vortesprimon, tiel, kiel en îiu ûenro de artesprimo, la diverseco de la enhavoj influas la esprimon.; Laýmaterie, kaj do laýhave, pluras la specoj de aktitudaj propozicioj. Interalie, estas tiuj, kiu simple signifas psikan staton. Aliaj estas volaj, kaj notataj kiel praktiko-praktikaj juøoj.

4. Koncerne al logika vero, oni demandas, îu la aktitudaj propozicioj povas esti veraj kaj ne veraj, kiel la logikaj?

Kompreneble, koncerne al la aktituda stato ne eblas, ke ili estu laý la logiko veraj aö ne veraj, îar la aktitudo en si mem ne estas afero en la kampo de kono. En aktitudaj propozicioj la kampo estas praktika, tio estas, psikologia, ontologia, etika, pedagogia, socia.

En la praktika kampo, povas okazi korekta aktitudo kaj erara aktitudo, intensa aktitudo kaj malintensa aktitudo, racia aktitudo kaj ne elpensita aktitudo, ktp.

E. Pauli.

AKTIVA , -ECO, - IÛO (*). 0167.; Gr: ¦<,D(`H ; BD"6J46`H . L: activus, -a, -um.; A: active; activity; activation. F: actif; activité; activation. G: aktiv, thátig; Thaetigkeit; Aktivierung . H: activa; actividad; activación. I: attivo; attività; attivazione. P: ativo; atividade; ativação. R: (aktivnyj); (aktívnost); (aktivisirovat) (vb).; 1. Etimologie, aktiva devenas el la latina activus, siavice el agere (= agi).; Adjektiva radiko. Vortformoj: aktiva, aktivo (kiel kontraöo de pasivo), aktiveco, aktivi (nt), aktivigi, aktivigo (vd), aktivismo (vd), aktivulo.
: 2. Aktiva estas tio, kio agas kun iom da emo kaj efiko. Okazas do diferenco inter aganta, - kiu simple agas, - kaj aktiva, - kiu agas kun streba efikeco.; Nuance, ago diriûas pri la produktado de efiko, dum aktiva pri la pozitiva emo al rezulto. Sed la fundamenta senco estas la sama.; Kiam ago estas konstanta, ambaö vortoj eblas. Sed ordinare la prefera vorto estas aktiva. Tamen, foje okazas nuancoj. Komparu: aganta lernejo, kaj aktiva lernejo (vd 0170); aganta intelekto (vd 3114), kaj aktiva intelekto (0168).; Kontraste, tio, kio ne agas kaj ne estas aktiva, estas la stato de ne ago kaj neaktiveco. Sed tiu stato ne signifas simple ne kapabla agi kaj ne kapabla esti aktiva.; En biologia kampo ne aganta estas kiel dormanta; ne estas simple morta.

3. El la ago kaj aktiveco povas okazi specialaj rezultoj, aldone al la ordinaraj. Ekzemple, el la ago kaj sekvo de agoj rezultas la stabileco kaj facila fluo de tiuj agoj, kiel oni konstatas en kutimo, virto, eduko, sporto.: Per la ludeca fluo de ago oni ankaö havigas plaîon kaj ûojon. Normale, aktivaj kaj agemaj homoj estas kontentaj. Îiu ago unuope aparte kreas tiun plaîon kaj gôjon.; Per la fluo de pluraj agoj fariûas la ritmo (vd), kiu estas plaîa kaj ûoja.
: 4. Specoj de aktiveco. Laöforme, aktiveco povas havi internan rezulton, kun efiko ne diversa de la aganto, aö eksteran rezulton, kun efiko diversa de la aganto, kiel en faro (vd).; Laömaterie, okazas specoj de aktivecoj, kiel en la aktiveco de Dio kaj en la aktiveco de finita estaëo.
: 5. Gnozeologiaj rezultoj estas serîataj ankaö per la ago kaj aktiveco.; Pragmatismo (vd) kredas, ke la vero estas afero de vivo kaj agado multe pli ol de intelekto. Same proponis la aktivismo de Rudolf Eucken (vd 170,3).; Certe, per la praktikaj rezultoj eblas taksi la teorion, sed tio povas okazi nur per rezonaj operacioj. Îu en la fundamento mem la vero dependas de la ago, jen alia afero diskutenda.
: 6. En psikologio, aktiviûo estas transiro de psika kapablo el stato ne aktiva en aktivan per efiko de stimuloj, aö el malpli aktiva stato en pli aktivan.; Estas konate, ke îiu kapablo operacias per specifa objekto, sed malrekte unuj kapabloj influas aliajn. Okuloj reagas specife al lumo. Sed lumo povas esti ligita al bruemaj objektoj, kiuj aktivigas la orelojn; malrekte, pro la asociiûo de imagoj, lumo influas la atenton de oreloj, kaj bruo la intereson de okuloj.; Gravas precipe la aktiveco de la intelekto kaj de la volo. Per la eduko, intelekto fariøas aktiva (vd 0168) kaj la volo fariøas produktema (vd).

7. En politika kampo, aktivismo (vd) estas ideologio celanta trudi la sukceson de partio per îiaj plej aktivaj rimedoj.

En socia kampo gravas ankaö la aktiveco. Jen tasko promociita de aktivisma movado (vd 0170-5) kun la plej diversaj celoj.

8. En biologia vivo, okazas aktiviûo, kaj denove per specifa ago de la objektoj.; La plej ofta formo de biologia aktivigo fariûas per elektrikaj operacioj, kreitaj laölonge de la nervosistemo per kemiaj reagoj de specifaj proteinoj.; En vivulo ankaö okazas mekanika movo pere de premoj.
: 9. En medicino kaj psikiatrio aktiveco de biologiaj kaj psikaj funkcioj estas grava, por atingi sanigadon.

La aktivigo devas esti praktikata ankaö pozitive, kiel ûenerala praktiko por konstanta efikigo de homaj kapabloj. Eduka orientiûo aktivigas la edukendajn homojn kaj konsciigas ilin pri la propra iniciato pri aktivigaj îiutagaj agoj.

Masaûo kaj gimnastiko estas ofte uzataj, por aktivigo de la muskoloj. Malrekte la biologiaj funkcioj aktivigas la aliajn, kaj la tuta biologia sistemo aktivigas la psikan, laö la proverbo "sana menso en sana korpo" (latine, mens sana in corpore sano).
: 10. En lingvo-esprimo, pro la graveco de tiu instrumento de komunikado, fariûis tre interesaj la studoj, pri kiamaniere okazas la aktiveco en tiu kampo.; Lingvo rekte dependas nur de la ekvivalenteco inter esprimo kaj objekto esprimita. Sed malrekte ûi dependas de la materia kreo de la portanto de esprimo. Memoro kaj asociiûo de imagoj operacias tiamaniere interligite, ke specifaj situacioj tre gravas por aktivigi la kapablon de parolo (vd) kaj kompreno. Cetere, en lingvo estas influaj ankaö fiziologiaj kondiîoj.; E. Pauli.

AKTIVA INTELEKTO. 0168.; 1. La homa intelekto agas per operacioj, kaj kiuj povas esti pli aý malpli agemaj.; Nuance, intelekto aganta (latine intellectus agens, greke <@ØH B@40J46`H , laý Aristotelo en Pri animo, III, 5) estas la intelekto operacianta la abstraktadon, dum intelekto aktiva, estas la sama intelekto kiam øi agas kun iom da strebo kaj efiko.
: 2. Natura logiko estas la spontaneeco, per kiu la mensaj operacioj korekte fluas. Sed, per la aktiveco la operacioj strebas atingi la plej multo ebla de objektoj konataj. En tiu stato, la aktiva intelekto esploras, studas, inventas.; E. Pauli.

AKTIVA LERNEJO. 0170.; A: active school. F: école active. G: Aktivschule. H: escuela activa. I: scuolla attiva. P: escola ativa. R:; 1. Aktiva lernejo emfazas tiujn metodojn de edukado, kiuj rekte aktivigas la funkciadon de la homaj kapabloj. La svisa Eduardo Claparède (1873-1940), fondinto de la movado, difinis:; "Nomiûas tiel, en pedagogio, la lernejo surbaze de la funkcia edukado".; En kontraöa flanko situas la pasivaj metodoj, en kiuj la îefa iniciato estas de la edukisto, kiun la edukenda homo simple aödas kaj obeas.; Aktiva lernejo aldome estis dirata Nova lernejo (vd 4444) (vd 5560), îar ûi aperis kiel reago kontraö la pasiveco de la tradiciaj metodoj de instruado.
: 2. Efektive, homaj kapabloj nur povas fariûi pli efikaj per la agado mem. Dum la kapabloj funkcias, samtempe okazas la eduko. Do, se la lernantoj intense agas kiel postulas la funkcia eduko, ili efike edukiûas.; La rezultinta orientiûo estas, ke, eduko ne konsistas rekte en la enhavo, sed en la funkciado de la kapabloj dum okazas la transdono de la enhavo. Tamen, eblas la ekvilibro inter funkcio kaj enhavo tiamaniere, ke la funkciado de la kapablo fariûu samtempe kun selektita enhavo.; E. Pauli.

AKTIVECO EN DIO. 0173.; 1. Principe okazas malsame la aktiveco en Dio, konceptada kiel estaëo intense infinita, kaj en estaëoj konceptataj kiel finitaj.; En finitaj estaëoj la aktiveco okazas kiel akirata perfekteco. En tiu aktiveco, io potenciala fariûas aktuala.; Sed, se Dio estas intensive infinita, la aktiveco apartenas al la esenco mem de Dio, kaj kiu do ne aldone perfektiûas per la aktiveco.
: 2. La kreo (vd) de la mondo, fare de Dio, nur eblas, se oni imagas, ke Li povas elekti ekde la eterno la eksteran efikon. Dio ne povas elekti poste, îar Li jam estas îio ekde la eterno.; Sed, pri la ekstera efiko- aö kreo de la mondo kiel aparta rilate Dion, - eblas distingi du specojn:; Tiu ekstera efiko povas okazi jam ekde la eterno, povas ankaý okazi laýlonge de la tempo.; Kio fakte okazas? Îio dependas de la dia elekto farata ekde la eterno.
: 3. Oni rimarku, ke tempo (vd) estas determino de la aferoj mem, kaj ke tiu determino ankaö estas kreo de Dio, elektata ekde la eterno.; Kutime oni imagas la tempon kiel apartan, sed efektive la tempo apartenas kiel determino de la afero mem. Tiu afero tempas, en la senco ke øi daýras.; Do, kiam la afero estas kreata, samtempe estas kreata la tempo, aý daro, de tiu afero; certamaniere, krei estas krei la tempon de la kreata afero.; Oni ne povas imagi tempon antaö la kreita tempo, en la senco de absoluta tempo. Tiu absoluta tempo estas la eterneco mem de Dio.; Se eblus, ke Dio malaperu, ankaý malaperus la absoluta tempo. Sekve, diri ke la afero aperas en la tempo, estas io nekomprenebla, se tiu tempo estus absoluta tempo sendepende de Dio. Aperas do la kreitaj aferoj ene de la dia tempo; alidire, la kreita aferoj aperas ene de Dio. La tempo ekzistas nur en la aferoj, - aö estas la tempo de kreita afero, aö estas la tempo de la eterna Dio.; Tiusence, Dio estas eterna ununura ago, kies aktiveco restas îiam kaj îiam senïanûa. Dio estas, do, pura aktualo, kvankam havanta tiom da kreaj efikoj.; Ankaö la konservo de la kreita mondo (vd) fariûas per la ununura aktualo de la eterna Dio, kies aktiveco estas komprenenda, - ne laý la aktiveco de finitaj aferoj, se per tute speciala maneiro.; E. Pauli.

AKTIVISMO. 0172.; A: activism. F: activisme. G: Activismus. H: activismo. I: attivismo. P: ativismo. R: (aktivízm).; 1. Aktivismo estas konstanta pli da agado ol la ordinara.; En forta senco, aktivismo estas dirata precipe, kiam la emfazo pri la agado estas eksterodinare aktiva, kvankam ne necese troiga.
: 2. Specoj de aktivismo. Laöforme, aktivismo povas esti normala, troiga, sektisma. Tiusence laýforme okazas homoj tre laboremaj, kapablaj krej projektojn kaj efektivigi ilin.; Laömaterie, aktivismo povas esti gvidata de motivoj, - aý de motivoj libere elektataj por esti efektivataj, aý de motivoj ideologie determinitaj.; Denove, ideologiaj aktivismoj redividiûas, laý la celoj kiuj fariøas la motivoj. Sekve okazas filozofia aktivismo, religia aktivismo, politika aktivismo, ekologia aktivismo, kultura aktivismo.; 3. Doktrino. Ordinare, evoluinta homo havas ideologion, kaj aktivas en tiun direkton.; Kelkaj emfazas la intelektajn valorojn, - jen intelektisma aktivismo. Aliaj tendenças al praktikaj valoroj.; En apartaj homaj aferoj la aktiveco havas specialan gravecon, kaj sekve okazas apartaj tiel nomataj aktivismoj: religiaj kaj moralaj, pedagogiaj, gnozeologiaj, politikaj. Principe, tamen, îiuj aktivismaj doktrinoj apogas sin sur la sama filozofio de ago-emfazo.; 4. Takse, aktivismo estas principe morale akceptebla.; Sed ordinare okazas la moralisma tendenco, elstariganta la bonan agadon, kun forgeso, ke la saûo ankaö apartenas al la homa perfekteco. Jen la plej ofta formo de aktivismo, kaj kiu estas karakterizo de simplaj homoj. Ûi konsistas îefe el la virtuozeco de la moralaj virtoj.
: 5. Aktivismo en religia kampo. La plimulto de la tradiciaj religioj vaste okupiûas kun la purigado, la askezo, la virto, kaj ne tiel vaste pri la instruado. .; Semidaj religioj, - inkluzive kristanismo en komenciûinta fazo, - estis tendence moralismaj. La sanktaj skribaëoj nomataj Evangelioj estas fonto de virto, sed ne tiel multe de averto pri la serîo de saûo.; Reage, kelkaj kristanaj ordenoj elstarigis la kontempladon.; Notindas la greka tendenco al intelektismo. Pitagoranoj dividiûis en matematikistojn kaj akousmatikistojn (vd 0151), tiuj lastaj ligitaj ankoraö al la pasintaj ritaj praktikoj.; Enkadre de la helena filozofio okazis la posta kreskema intelektisma disvolviûo de la kristana religio. Ekde mezepoko la kristanaj ordenoj tre elstarigis la studadon.; La helena intelektismo fariûis la idealo precipe de la moderna epoko.; Budhanoj same praktikas la kontempladon, sen troiga atento al agado.
: 6. Aktivismo en metodoj de lernejo estas konata kiel aktiva lernejo (vd 0167). Sed ne estas aktivigo nur per la agado en la praktika kampo de la volo, sed de la intelektaj operacioj.; Aktivismo en aktiva lernejo konsistas en lernado ekde la iniciato de la lernanto. La aktiva intelekto (vd 0168), jen la celo.
: 7. Aktivismo en gnozeologio estas doktrino provanta ne raciajn vojojn por atingi la veron.; Konsekvence de la limigoj atribuataj al la racio, iniciate precipe de la ideistoj kaj de la empiriistoj, oni esploris tiujn aliajn ne logikajn solvojn. Tiaj estas pragmatismo (vd), instrumentalismo (vd), fidismo (vd 2180), filozofio de la vivo (vd).; La germano Rudolf Eucken (Geistigen Stroemungen der Gegenwart, Spiritaj orientiûoj de la nuntempo) defendis tian doktrinon rekte kun tiu nomo "aktivismo". Eucken rilatigis la veron al la vivo kaj agon tiamaniere, ke la agosukceso estas pruvo de la koresponda vero.; Aliflanke tamen, laö la aktivismo de Eucken, vero estas vero, ne nur îar ûi estas utila al niaj spertoj kaj bezonoj. Veron oni akiras intuicie per la aktiva vivo.; Same asertis la franco Frederic Rauh (1861-1909:; "Preni la proksiman vicon, studi la pasintecon, kiu influas nin klare kaj konstante, resti en la vidmaniero de la estanteco, jen la aktualismo, aö se oni volas, aktivismo, kiun oni rigardas prava en moralaj esploroj" (Études de morale, p. 204).; Certe la atento al la rezultoj de doktrino estas prudenta kriterio. Tio validas îefe en moralaj aferoj, laö konata proverbo, ke per la fruktoj oni konas la veron.
: 8. Aktivismo en politiko estas energia agado de civitanoj kaj koncernaj partioj por sukceso. La agado, dum ûi fariûas, ïancas trovi la rektan vojon. Sekve la ago per si mem atingas la korespondan veron, sendepende de la antaýaj raciaj klarigoj.; Tiu filozofio de ago, kiu en socia kampo ricevis la nomon aktivismo, estis prezentata de la franca George Sorel (1847-1922), kaj estis historie emfaze praktikata de nacionalistoj. En tiu nacionalisma kampo elstaris naziismo, faïismo, komunismo. Pro tiu aktivismo, tiuj politikaj ideologioj estas ordinare revoluciaj, perfortaj, nedemokratiaj.; E. Pauli.

AKTIVULO. 0173.; A: activist. F: activist. G: Aktivist. H: activisto. I: attvisto. P: ativista. R: (aktivist).; 1. Aktivulo estas tiu, kiu aktivas en socio cele al difinitaj atingoj.; En kontrasto situas tiuj en stato de apatio, ekzemple de politika apatio (vd 0400).; Sed en meza stato estas tiuj, kiuj normale plenumas siajn devojn je la grupo al kiuj ili apartenas.
: 2. Specoj. Laýforme okazas la virta aktivulo, kontraste al sektisma aktivulo.; Laömaterie, aý laý la kampoj de agado, okazas la politika aktivulo, la sindikata aktivulo, la mediaktivulo (rilate al medio), la religia aktivulo.; 3. Doktrino. Takse, gravas la laboro de aktivuloj. En îiu grupa medio estas tiuj, kiuj pli fervore dediîas sin al la koncernaj kolektivaj celoj.; Necesas, ke la aktivuloj ne agu fanatikece kaj ne uzu malhonestajn rimedojn. Neniam ili rajtas perforte agi kontraö fundamentaj homaj rajtoj.; Per la troiga aktivismo, la aktivulo forgesas sin mem; foje li troigas la aktivismon, kiun li limigas al unu branîo de la socio, kun ofta forgeso de la aliaj.; Tre gravas la honesteco de la aktivismaj rimedoj. Neniam aktivuloj bone agas, se ili ne estas atentaj al homaj celoj.
: 4. Politikaj aktivuloj okupiøas pri gravaj aferoj, æar pri la kolektiva intereso. Tamen ne povas politika aktivulo agi malhoneste, nek per korporativismo, nek per kontraý fundamentaj rajtoj de la homo, kiel per malhordo kaj terorismo (vd).; Partioj ne aktivu korporativismo, sed favore de la tuta politika socio. Oni rimarku, ke en politika socio nur rajtas la volo de la plimulto de la individuaj civitanoj. Politikaj partioj estas organiza¼o de civitanoj, ne de apartaj ne politikaj klasoj de profesioj, de ideologioj, de religioj.; Sindikataj aktivuloj restu enkadre de tio, kion sindikatoj devas fari, kaj do interne de la koncerna grupo. Ne agu, ekzemple per ne justaj strikoj, kontraö publikaj interesoj, nek ruinigu entreprenojn; ne faru rekte politikajn strikojn.; Cetere, nek sindikatoj, nek aliaj grupoj, agu korporativisme en politikaj aferoj, æar la fundamentaj eroj de la socioj estas la individuaj civitanoj, kiu decidas per la plimulto, kaj agas per specife politikaj partioj. Korporativisma politika aktivismo estas nedemokratia.
: 5. Gravas la religia aktivismo, kaj æiu ideologia aktivismo. La universitato estas la æefa loko por esplori ideologiojn, precipe per la fakultatoj de filozofio. Ne rekomendindas, ke religiaj aktivuloj persvadu per monaj rimedoj, nek per politika perforto.; Îar religio estas ideologia afero, ûi estu kritika penso. Religiaj aktivuloj prediku prefere kiel serîantoj de la vero, ol por konverti el unu religia societo en alian. Sed tamen, la religiaj societoj ankaý gravas, æar per ili organiziøas la religia aktivismo de la religiaj aktivuloj. Estu gvidantoj tiuj, kiuj vere kritike scias.; E. Pauli.

AKTO (+). 0174.

L: acta, -orum.

A: act. F: acte. G: Akt (teatro); Akte (dokumento). H: acto (t.), acta (d.). I: atto (t.), atta (d.). P: ato (t.), ata (d.); acta. R: (akt).

1. Kiel vorto, akto devenas el la latina adjektivo actus, siavice el la verbo agere (= agi).

En la latina actus ricevis apartajn signifojn.

En ablativo, acta estis plaûo.

Plurale, acta estis akto, kiel en teatro, publikaj dokumentoj.

Substantive actus estis pado.

Adjektive, actus estas farita, finiûinta, agata.

Substantiva radiko. Vortformoj: akto, aktaro, aktisto, aktujo.

2. Akto estas sinsekvo de agoj strikte ligitaj kiel eroj formantaj apartan tutaëon, kiu siavice apartenas al iu pli ûenerala tutaëo realigata de homoj.

Akto de teatraëo estas, unuflanke, sinsekvo de agoj; sed aliflanke, la akto mem estas parto de la teatraëo.

Akto de oficiala decido estas aro de agoj, el kiuj konsistigas la erojn de la menciita skribita akto; siavice, tiu oficiala akto estas parto de la tuta kunsido.

Nuance, aötoo (vd 0673) estas teatra ûenro, kiu povas esti subdividata en aktojn, dum aötoo estas la tutaëo mem. Same aötodafeo (vd) estas per si mem kompleta, kvankam sinsekvo de aktoj, kiuj siavice estas sinsekvo de agoj.

Oni atentu ankaö ke aktualo (vd) diriûas pri la efektivigo de la ekzisto (laö la aristotela teorio ¦<XD(,4" kaj *b<":4H ; latine dirite actus et potentia, dum akto estas sekvo de agoj.

Same, ago nuance estas nur dirite pri la operacio agi, dum akto estas pli ampleksa ensemblo de agoj.

Oni avertu ankaö, ke okazas pli da proksimeco inter akto kaj ago, ol inter akto kaj aktualo.

3. En internacia lingvo Esperanto tri radikoj - ago, akto, aktualo - tradukas la nuancojn de la latina actus.

Denove ago enhavas nuancojn, kiuj tamen estas esprimataj per la diversaj formoj de la sama radiko. Efektive, la latina actus signifas tion, kio havas la staton de io, jam plene agata. Substantivigite, la sama latina actus estas la agato.

Simetrie, okazas actio (=ago), kiu signifas la operacion de ago kaj ankaö la rezulton de la operacio agi.

La diferenco inter agato kaj ago estas gramatike difinita. Agato venas el participo. Ago el infinita verba formo.

Nuance, do, agato (actus) estas plenumita stato, ago estas la operacio mem.

La latina radiko produktis vortojn en okcidentaj lingvoj kun pluraj nuancoj. Dum en internacia lingvo Esperanto oni distingas klare la radikojn kaj la gramatikajn formojn, en naciaj idiomoj eblas, helpe de kunteksto, eldiri per ununura vorto, plurajn signifojn, sed kun neceso de streba atento.

La latina actus, pro la signifo de agato, sugestas plenumadon de io potenciala, kiu povis esti, kaj nun plene estas.

Pro tio, oni fake tradukis en la latinan per actus la grekan , laö la kunteksto, kiun ûi havas en Aristotelo.

Tiu kunteksto de la latina actus okazas nun en aktuala kaj en aktualo (vd).

4. Doktrino. Pri la teatra akto teoriumas la arto de teatro (vd).

Kutime, teatra akto konsistas el scenoj strikte interligitaj, kontraste kun iom da malligo kun la aliaj aktoj, kiuj siavice ankaö enhavas internan strikte interligitajn scenojn.

Ekzemple, unua akto povas prezenti scenojn pri la antaöa situacio de iu epizodo.

La dua akto montras la evoluon en novajn direktojn, el kiu rezultas konfliktoj.

La tria ato fine montras la rezulton, kiu povas esti tragedia, aö apoteoze triumfanta.

E. Pauli.

AKTORO, AKTORINO. 0176.; Gr: ß B @ 6 D 4 J Z H , -@ Ø . L: actor, -oris.; A: actor, actress. F: acteur, actrice. G: Schauspieler, Schauspielerin. H: actor, actriz. I: attore, attrice. P: ator, atriz. R: (akter), (aktrisa) .; 1. Etimologie, aktoro, el la latina actor, siavice el agere (= agi). Komparu kun la greka ß B @ 6 D 4 J Z H , signifanta interpretisto, kaj kiu poste fariûis la nuna hipokrito.; Substantiva radiko. Vortformoj: aktoro, aktori (ntr), aktorado.
: 2. Aktoro estas tiu, kiu ludas rolon en teatraëo, filmo kaj similaj prezentadoj.
: 3. Signifas aktoro ankaý figure, æar en æiu øenerala strukturo la eroj rigardeblas kiel plenumantoj de aparta rolo.; Tiusence îiu homo aktoras en sia vivo, îar la homa vivo estas rigardata kiel plenumo de taskoj preskaö antaöviditaj, kun personaj normoj, sociaj premoj kaj fine naciaj leûoj, kun elstaro la ïtata konstitucio.; En la granda teatraëo de la vivo, kelkaj aktoras malbone, aliaj sukcese, sed plibone aktoras tiuj, havantaj kritikan penson kaj kreivecon.; Organizitaj religioj, prezentas al homoj specon de plenumenda programo. Kelkaj prezentas tiun programon por atingo de estonta postviva celo. Efektive, religio fundamente estas mondrigardo, kaj en tiu øenerala rigardo eblas interpreti la homojn kiel rolantoj en tiu vasta cenejo.
: 4. Kontraste kun aliaj artistoj, aktoro estas samtempe portanto de la arto-esprimo kaj kreanto de tiu arto-esprimo. Do, li estas samtempe konscia signifanto kaj signifato.; En aliaj artoj la artisto ne estas la signifanto, aö portanto de la arto esprimo, sed prenas sendependan materialon, ekzemple ïtonon por fari statuon, aö instrumentaj sonoj por krei la muzikon. Aktoro en cenejo ne esprimas la heroon kiel statuon hakitan de alia, sed li mem konscie aktivas kiel la heroo.
: 5. En la kreo de la arto-esprimo eblas distingi du momentojn, tiu de la teatrologo (kreinto de la teksto) kaj tiu de la aktoro en strikta senco. Efektive, la teatrologo nur aperas kiel antaö preparanto.; Kiu efektivigas îion estas la aktoro mem. Li rekreas îion denove, kaj povus esti li mem ankaö la teatrologo. Efektive estas artistoj kiuj teatrologe mem kreas sian esprimon ekde la tekstopreparo. Tamen, pli oftaj estas tiuj, kiuj ricevas de aliaj la tekston. Bona aktoro almenaö plibonigas ion, kiam li rolas bone.
: 6. Ordinare aktoro konscias pri tio, kion li esprimas. Tamen tio ne estas necese, nek îiam okazas.; Artoesprimo (vd) okazas per imitado, laö la principo ke simila objekto atentigas pri la similaj. Konsumantoj de arto komprenas la figuron de aktoro pro tiu ekstera simileco, ne pro la interna konscio de la aktoro mem. Aktoro estas tiu, kiu ïajnas al la reprezentitaj objektoj; pro tio li estas "hipokrito", kiel sugestas la grekan nomon.; Tamen, la memkonscio de la aktoro multe helpas lin, por esprimive ludi sian rolon.
: 7. En aktoro multaj artoj funkcias samtempe: li povas paroli, kanti, fari gestojn, per propra korpo reprezenti formojn kaj kolorojn.; Cetere, helpas al aktoro la scenejo, kiu kapablas fariøis la medio de la tuta kunteksto.; Modernepoke, la teknikoj de filmado kaj televidado kreskigis la rimedojn de prezentado. Kiam multaj artoj samtempe funkcias, estas bezone iom da interna ordo tiamaniere, ke unu el la esprimrimedoj elstariûu kiel la îefa.
: 8. Pro la multobleco de artoj en la sama aktoro, okazis, ke teatro, filmo, televido fariûis tre riîaj laöenhave, kun la sekva granda kapablo esti plaîaj kaj tre ïatataj.; Ankaö pro tiu multobla kapablo de esprimo, plaîo kaj ïato, la aktoroj kaj la koncerna arto havis grandan rolon en la antikva kaj denove havas en la moderna socio. Tiu rolo inkluzivas la kritikon fare de la aktoroj, kun la sekva evoluo de la kritika penso flanke de la popola amaso.; Nedemokratiaj reûimoj timas tiun arton. Same la kristana eklezio, pro ties dogmisma doktrino, malhelpis, precipe en Mezepoko, la scenejajn artojn; senkompare estis pli evoluinta la klasika teatro, kompare kun la mezepokaj aötooj.; Modernepoke, politikaj reûimoj kaj religiaj organizaëoj plibonigis siajn normojn pri la libereco de konscio kaj pri la rajto de esprimo, kun sekvaj avantaûoj por la aktoro.
: 9. Preûejo, kiu bone preûejas, funkcias kiel speco de scenejo, al kiuj alvenas îiuj liberaj filoj de Dio.; La titolo de preûejo devas esti antaö îio preûejo de Dio. Nur poste oni almetu la nomon de iu aparta religio. Se ne estas tiel, oni preferu resti ekster la preûejo, kaj kulti Dion enkadre de la universo mem.; La tuta kosmo estas konceptebla kiel vasta scenejo, tutplene el gloro al la ega Dio. Ja, al ega Dio, laö kiu îiu kapablu koncepti lin, dualisme aö monisme.; Oni revenu al la aötenta senco de la homa aktoreco. Îiu en la mondo rolu kiel aktoro, kaj en îiu aktoro multaj artoj funkciu. Îiu parolu kaj kantu, faru gestojn kaj estu korpa esprimo. Îiu sentu sin en kosma scenejo, îirkaöata de koloroj kaj belegaj lumigitaj formoj. Îiu estu esprimo, libere pensu, sentu plaîon kaj ûuon, estu plene feliîa.
: 10. La prefera temo de la ûenro teatro, kaj do de la aktoroj, estas la homaj aferoj. Sekve moralo ankaö rilatas multe al la aktoreco. Unuflanke okazas la neceso de moralo kaj aliflanke la libereco de arto-esprimo ne povas esti forigata.; Cetere, arto ankaö estas katarso, ludo, neceso de esprimo, jen de la aktoroj, jen de la konsumantoj.; E. Pauli.