T (simbolo). 9060.

1. T estas simbolo de afabeta litero, enkadre de la konsonantoj, - senvoîa ploziva dentalo, prononcata forte, kontraste al la milda litero d.

2. Signo de formo. Ekzempe, T-anteno; T-peco.

3. Sufikso por signifi la muzikajn intervalojn. Ekzemple, trito, sesto, septo.

4. En fiziko T majuskla estas simbolo de la absoluta temperaturo; t minuskla, simbolo de la centona.

5. En simbola logiko T estas uzata nur eventuale.

E. Pauli.

TABUO. 9071.

A: taboo. F: tabou. G: Tabu. H: tabú. I: P: tabu. R:

1. Erudicia vorto, derivita, tra la angla taboo (de la komenco de la 19-a jc.), el la polinezia tonga lingvo-esprimo ta'bu, aý ta'pu (= malpermesita).

Substantiva radiko. Vortformoj: tabuo, tabua, tabui (tr), tabueco, sentabuigi.

2. Tabuo estas netuïebleco de kelkaj aferoj kaj ne praktikado de kelkaj agoj, por eviti punon, okazigadon de malbonažoj, perdon de bonaj efikoj.

Nuance, sankteco (vd 7688), aý netuïebleco de sanktažoj, rilatas al Dio, dum tabuo estas la sama netuïebleco sed pro rilato al io magia simile al Dio.

Esence, la netuïebleco de tabuo kaj la netuïebleco de santaëoj estas la sama kredo, kies diferenco estas en la gradoj de la motivoj; en tabuo estas pli da emfazo en la tiomo pri la malbona rezulto.

Oni rimarku ankaý, ke tabuo ne estas la samaj en îiu popolo, sed la sama vorto signifas ilin en îiu kazo, ekzemple, en Tongo, en Oceanio, en Okcidento, en Mezoriento, æe judoj, æe kristanoj, æe islamanoj, ktp.

Apartaj esploroj pri tabuoj faras etnologio (J. Frazer, The golden Bough), sociologio (A. R. Ratcliffe-Brown, Struktur and function in Primitive Society, 1952), empiria psikologio (Freud, Totem kaj Tabuo, 1913).

3. Specoj. Tabuoj diferenciiûas, laýfomre kaj laýmaterie, per la kultura nivelo de la homoj. Inter tabuo kaj sanktaëo kutime okazas nur grado de kultura diferenco; same, tabuoj gradiûas, kaj sekve okazas en diferencaj formoj, laý la kultura evoluo de la kredanto, kaj fine malaperas per sufiîa evoluo de la kritika penso.

Laýforme, tabuoj difererencigas la aferojn inter favorajn kaj malfavorajn.

Oftas la distingo inter purajn kaj malpurajn. Ambaý formoj estas tabuoj, sed la malpuraj okazigas pli da timo.

4. Laömaterie, tabuoj rilatas foje al materiaj aferoj, foje al manûajoj, foje al personoj, foje al agado.

Pluraj el la nepermesoj, troveblaj en sanktaj libroj de tradiciaj religioj, estas tabuoj. La plej oftaj tabuoj rilatas al pureco de manûajoj. Ekzemple, oni ne manûu porkaëon (Lev. 11, 7; Readmono 14, 80).

Oftas tabuoj kontraý sekso; ekzemple, virinoj ne estu sacerdotinoj, nek rabeninoj, nek papinoj.

Pluraj el la bibliaj rekomendoj estas surbaze de tabuoj; ekzemple, oni ne eniru la domon de kelkaj profesiuloj, kiel de buîistoj kaj viandistoj.

"La vorto (tabuo) estas polinezia, sed la ideo kiun ûi esprimas estas tre familiara; ûi estas precipe en la landoj kie oni ankoraý ne foregesis legi la Biblion" (Salomon Reinach, Orpheus, Enk., par. 1).

Tiuj malpermesoj rilatas al fakto, ke kelkaj manûaëoj estas konsiderataj puraj, aliaj malpuraj. Ne pritraktiûas pri la fizika pureco, nek pri la morala pureco de la îasteco. La tabua malpureco de kelkaj aferoj okazas pro tio, ke ili estas konsiderataj ïarûitaj de malbonaj fortoj, kutime magie interpretataj. Pro tiuj malbonaj energioj, oni evitu la malpurajn. Kiu okupiûas kun malpuraj aferoj, devas je la fino purigi sin. Pro tio, judaj sacerdotoj, post la solemnaëoj de buîofero, devis lasi la antaöajn vestojn, kaj preni aliajn (Levidoj 6, 15; 16, 23; Eliro 28, 43; Jeäezkel 44, 19).

5. Takse. Tabuo supozas tre simplismajn magiajn kaj superstiîajn kredojn. Aliflanke, tabuoj, kiel unuaj etaøoj de la homa kulturo, influis la kulturan disvolviøon.

Koncerne al filozofio, tabuoj malrekte influis sur la evoluo de la filozofia penso mem, precipe de la religia filozofio.

Laö la filozofia vidpunkto, Dio povas transformi tabuojn en efektivajn religiajn leûojn. Fundamentalismaj ekzegezistoj per tiu vojo provas savi la revelacian karakteron atribuata al la Sanktaj Skribaëoj de la koncerna religio, al kiu tiuj ekzegeziistoj apartenas. Sed tiu pruvo devas esti strikte konvinkema!

E. Pauli.

TEANTROPISMO (N). 9133.

A: theantropism. F: théantropisme. G: Theantropismum. H: teantropismo. I: teantropismo. P: teantropismo. R:

1. Erudicia vorto, kunmeto el la grekaj Theós (= Dio) kaj ánthropos (= homo).

Komparu kun teandrika (vd 9132), kiu estas adjektiva radiko, dum teantropismo estas vortformita per pseýdo sufikso -ismo, signifanta kutiman manieron.

2. Teantropismo estas la kutima maniero, laý kiu Dio estas konceptata kiel homo, anstataý kiel estažo intensive infinita.

Krome, tiu teantropisma homo estas rigardata kutime kiel viro, ne kiel virino. Nur en politeisma konceptado restas sekundara loko por virina diino.

Nuance, antropomorfismo (vd 0388) estas la ûenerala tendenco koncepti la spiritajn aferojn kun homaj ecoj, dum teantropismo estas la sama tendenco, sed dirata nur rilate Dion.

Estas do teantropismo speco, dum antropomorfismo estas genro. Îiu teantropismo estas speco de antropomorfismo; inverse, ne îiu antropomorfismo estas teantropomorfismo.

3. Rekomendindas, ke æiu religio ekzamenu, îu ûi estas viktimo de la teantropisma fenomeno, per kiu la supera Dio estas rigardata kun homa aspekto.

Oftas la falsa imagado, ke Dio estas kiel æiela reøo, sur belega trono. Antaý Li estas la justuloj kaj æirkaý la trono flugas delikatajn anøelojn.

Tamen, se Dio estas infinita, ne eblas, ke Li estu en la æielo. Nur eblas la inverso, ke la vasta æielo estu ene de Dio. Same, ke æiuj kreitažoj estu ene de Li, kaj ne ekstere.

E. Pauli.

TEMPLO (+). 9196.

A: temple. F: temple. G: Tempel. H: templo. I: tièmpio. P: templo. R:

1. Etimologie, templo devenas el la latina templum (= ne tegmentita spaco konsekrita por la sacerdotoj rigardi la birdojn, templo), enkadre de greka kaj latina radiko tem-, kies fundamenta senco estas tranîi, limigi.

El tiu îi radiko devenas la grekaj tomos (tranîita parto), atomo (nedividebla), kaj la latina templum, en la senco de difinita spaco, kie oni observis la flugon de aýguraj birdoj, contemplare (= observi, longe kaj medite rigardi).

Substantiva radiko. Vortformoj: templo, templanoj (vd 9198).

2. Templo estas loko de kulto.

Principe oni kultas Dion îiuloke, îar îio estas templo de Dio kaj Dio egale estas îie.

Pro tiu æeesto de Dio en æiu loko, oni ne troigu pri la lokigita templo, por ke oni alkutimiûu esti kun Dio îie ajn.

Tamen, pro la homaj subjektivaj cirkonstancoj, templo enhavas avertilojn, kiuj direktas pli instige la atenton al Dio. Kvankam ne esenca al la religio, templo enhavas antropologian utilecon, krom esti loko ankaý por religia instruo.

3. Estu templo loko por îiuj, ne nur por apartaj grupoj kun specifa doktrino. La diverseco de opinioj ne estu malhelpo, por ke la homoj dialogu inter si, kaj por ke îiu serîu sincere la veron.

Principe, îiu rajtas pensi kiel li kapablas, kaj pro tio, neniu estas malbona homo, nur pro tio, ke li havas alian kredon.

Koncerne al individuaj aferoj, îiu devas agi laö sia konscienco, ne laý la konscienco de alia. Nur en strikte socia kampo validas la decido de la plimulto.

4. La majesto de la templo montras unuflanke la honoron al Dio, sed aliaflanke ankaý la povon de la religiaj estroj.

Kutime, en la pasinteco, la templo, per la pinta alteco de la turo, markis urbocentron, kaj estis kiel falusa (vd 2102) esprimo de la komunumo.

Famaj temploj estarigis inter la plej antikvaj grandaj monumentoj de la civilizo: templo de Babilonio kun piramida ïtupara formo; templo de Karnak, en Tebo, Egipto; templo de Salomono kaj Herodo, en Jeruzalemo; Partenono, templo de Palasa, la virga diino de Ateno; Panteono, templo al æiuj dioj, en Romo; en Ameriko templo de Chichen Itzá, Yucatán; temploj en Suda Azio kaj en Orienta Azio.

Tiel same pluras la grandaj temploj de kristanoj, de islamanoj kaj de pluraj modernaj religiaj grupoj.

E. Pauli.