R (simbolo). 7080.

1. Kiel alfabeta simbolo, la litero R, situinta kutime antaý S, ekvivalentas al sono per rulado de la lingvo.

En hieroglifaj figuroj R estas homa vizaûo rigardate profile. En fenica alfabeto la profilo estas desegnata maldektre, kiel en q; Poste, en la greka la profilo pasis al la dekstra flanko P; en la latina alfabeto oni almetis trajton R, kaj P fariûis simbolo de alia litero.

Malgraý la vizaûa aspekto de la litero R, jam en la antikveco Pérsio (cf. 1, 109) nomis ûin canina littero (= hunda litero), îar kiam hundo furioze bojas, aperas pluraj sonoj per rrr.

2. En logiko R servas kiel simbolo surbaze, ke tiu litero povas esti uzata kiel mallongigo de la vorto "Rilato", kaj estas uzebla majuskle kaj minuskle.

a) La majuskla litero R, en la logiko de la rilatoj, estas mallongigo de la notacio "havas la rilaton R kun".

Legeblas, ekzemple, xRy laö la sekvo "x havas la rilaton R kun x". Same uzeblas la literoj "Q" (vd 7048) kaj "S" (vd 7618).

b) La minuskla r, en propozicia logiko por simbolizi propoziciojn. Same uzeblas la minusklajn p kaj q.

E. Pauli.

RABENISMO. 7082.

A: rabinism. F: rabinisme. G: H: rabinismo. I: rabinismo. P: rabinismo. R:

1. Vortformado el Rabeno, siavice el la hebrea Rabbi (= mia majstro), kun senco ekvivalenta al doktoro (de la leøo).

Substantiva radiko. Vortformoj: rabeno, rabenismo, efrabeno.

2. Rabenismo estas la doktrino disvolviøinta en la rabena medio dum la jarmiloj, en kaj ekster Palestino.

Dum la heleno-romia periodo la æefaj centroj estis en Jeruzalemo, Aleksandrio, Babilonio. Pro tiu vasta dispersiøo de la judoj fariøis ebla la rapida disvastigo de la kristana sekto, kiu fine superregis.

3. Mezepoke en la araba diasporo, rabenismo sukcesis konserviøi.

Sed tamen, kontraste al la rabenisma tradicio, aperis en la 8-a jc., en la araba Babilonio, la sekto de karaismo (vd). Sekve de tiu nova sekto, dum la diasporo en arabaj landoj, la juda penso disvolviøis kun du gravaj branæoj, la menciita tradicia rabenismo kaj tiu de karaitoj, pli racia, influe de la arabaj filozofoj

La plej elstara rabenisto estis Saadia ben Josef Al-Faiumi (892-942).

4. En kristanaj landoj de mezepokone ne tiel multe sukcesis rabenismo, pro la oficiala premado kontraý judoj.

Modernepoke, rabenismo kaj judaísmo øenerale denove prosperis (vd 3511), kun la koncerna juda filozofio (vd 3510).

E. Pauli.

RABENO (*). 7085.

1. Erudicia vorto, deveninta tra la itala rabbino, siavice tra la mezepoka latina rabbinus , el la grekaj formo rabinos, per adaptiûo de la hebrea rabbi (= majstro mia), kunmeto el rav (= majstro) kaj la posesiva sufikso –i (= mia).

Je la fino de la I-a jc, la finaëo -i jam estis integrigita definitive en la vorto mem. Kiel titolo, rabeno jam estis uzata antaö la kristana Nova Testamento, kaj estis rekte prenata de la grekaj tekstoj, per la formo Rabbi (Mt 23, 7s; 26, 25. 49; Mk 9,5; 11, 21; 14, 45; Jo 1, 38. 48 ktp.). Foje estis anstataýigata per la ekvivalento: Kyrie (= Sinjoro), didáskale (= Instruisto).

Rabeno estis nomata ankaö simple rav (= majstro); îi-rilate rimarku la rusan Ravvín (= Rabeno).

. 2. Rabeno estas licenciato enkadre de la juda religio, por decidi pri ritaj leûoj kaj doktrino. Principe, rabeno ne estas sacerdoto, kiel la levidoj de la templo. Sed en sinagogo (vd) ili estas gvidantoj de la kulto, kaj ekvivalentas al la pastoroj kaj pastroj de aliaj religioj.

3. La konstanta doktrina laboro de la rabenoj kreis tradicion jam ekde de la antikva tempo, kaj kiu nomiûas rabenismo (vd).

La ricevo de salajro estas interpretata kiel kompenso pro tio, ke ne restas tempo por havi alian profesion. Same diriøas pri pastoroj kaj pastroj de aliaj religioj. Kompreneble, varoj kostas monon, ne pro io interna al ili; sed pro la postulata efektiva laboro.

En ortodoksa judaismo ne estas akceptataj virinoj por la rabena ofico; ne oftas rabeninoj, tiel same kiel ne oftas pastorinoj, pastrinoj, episkopinoj, papinoj, lamainoj, îeflamainoj. Malgraý oftas en religia kampo la diskriminacio kontraý virinoj (vd), en reformismaj seminarioj okazas ordenoj de rabeninoj.

RABI, -O (*). 7086.

A: rob; robbery. F: ravir, piller; rapt, pillage, brigandage. G: rauben; Raub. H: robar; rapto. I: rapire, rapinare; ratto, rapimento. L: rapio, -aptum, -ere; raptum. P: roubar; rapto. R:

1. Etimologie, rabi devenas el la latina rapio (= forpreni perforte, rabi), enkadre de la eöropa radiko rap- (= preni).

Verba radiko. Vortformoj: rabi (tr), rabo, rabado,rabaëo, rabejo, rabema, rabisto, rabakiro, rabirado, disrabi (tr), forrabi (tr), prirabi (tr).

2. Rabi estas perforta forpreno de varoj, de îa ajn valoroj. Ekzemple, rabi bovojn el la bieno, rabi infaneton, rabi al iu la dormon, hundo rabas al alia hundo oston. Nuance, ïtelo (vd) estas simple forpeni ion de alia, kutime kaïe, dum rabi povas estis malkaïe kaj kun karaktero de perforteco.

RASO, REMIKSIØO DE LA RASOJ... 7163.

A: race, breed, stock. F: race. G: Rasse. H: raza. I: razza. P: raça. R:

1. Etimologie, raso devenas el la itala razza, siavice eble el la latina ratio, -onis (= kalkulo, racio).

Substantiva radiko. Vortformoj: raso, rasa, rasismo, rasmiksi (tr), interrasa.

2. Raso, en biologia faka senco, estas genetika diverseco de grupoj interne de la sama specio kun kapablo tamen kruciûi por reproduktado.

La nuanca distingo inter specio (8588) kaj raso estas en tio, ke la karakteroj de specio sufiæe multe distingiøas de alia specio tiamaniere, ke ili jam ne povas ordinare sukcese miksiøi kaj pro tio restas iam apartaj, kun definitiva tendenco apartiøi æiam pli; dum raso ne sufiæe multe distingiøas por eviti la interrilaton, kun ebla formado de novaj rasoj per simpla diversa kombino de la genoj.

3. Estas malfacile paroli agrable pri raso, îar pro la mem-estimo îiu amas sian rason, kaj alkumitiûis en sia medio aýdi paroli aîe pri la aliaj.

Tamen realisme oni analizu la rasan problemon kaj proponu raciajn solvojn. Unue oni korekte komprenu kio estas raso kaj en kiu kazo raso paradokse estas riîeco.

4. Historie, je la komenco de la homaro, antaö pli ol unu miljono da jaroj, je la komenco de la kvarternara periodo, nur unu estis la homa raso, îar la diverseco de genoj apartenis al la tuta homaro, tiam ankoraö malmultnombra.

Kiam okazis la dispersado de la grupoj, kaj kiuj restis sen kontakto, iom post diversiûis la rasoj, îar la genetikaj ïanûoj de unuj regionoj ne estis transdontaj al la homoj de la aliaj. Pro tio, kelkaj restis blankaj, aliaj fariûis flavaj, jen aliaj strikte nigraj. Îu Adamo estis blanka? Îu flava? Îu nigra? Oni ne scias. Tamen la pentristroj de Eöropo reprezentis lin kiel glora nuda eöropano! Sed tio estas folklora scienco!

Oni supozas ke la nuntempaj tri fundamentaj rasoj - la eöropa (aö blanka), la azia (aö flava), la afrika (aö nigra) jam estis difinitaj antaö 30 000 jaroj. Detale oni ne scias pri la komenco de îi fenomeno kaj pro kia motivo la tri rasoj disvastiûis per tri direktoj; sen kontakto inter si, tiuj tri fundamentaj branîoj iom post iom fariûis malsamaj kaj iom post iom derivis en subrasojn, kiuj denove inter si malkorde vivis.

5. Principe, divido nur estas bona, kiam samtempe konserviûas la kunordiga unueco. La homaro dividiûis en rasojn kaj lingvojn, sen sufiîa zorgo pri la kunordiga unueco.Okazis divido per la apartigo de rasoj, aý etnoj, sen la samtempa remiksiûo; kaj divido per la diversigo de lingvoj, aý idiomoj, kiuj restis nur naciaj, sen komuna internacia. Pro manko de kupola administracio, la apartigo de rasoj kaj la diversiøo de lingvoj fariûis faktoroj de malakordoj, de malpaco, de militoj. Oni tamen ne malesperu; certe la tria jarmilo estos la epoko de kunfandiûo de rasoj.

Koncerne al divido de rasoj, ûi rilatas ne rekte al lingvo. Sed precipe pro la apartigo de rasoj en apartajn regionojn de la mondo dividiûis la lingvoj; inverse, la divido de la lingvoj firmigis la apartigon de la rasoj, konsekvence firmigis la faktorojn de malpaco. Pro tiu interrilato, la solvo por la rasa problemo intime ligiûas al la solvo de lingvo problemo; se tiu solvo estos per planita komuna lingvo, certe Esperanto estas tiu solvo, kaj lai esperantistoj estas la heroldoj de la nova epoko.

5. Principe, rasoj ekzistas, kaj îiam ekzistos, kaj îiam ekzistos pli da rasoj, kaj pro tio evoluas la homaro, kaj raso fariûas biologia riîeco. Solvo de rasaj konfliktoj ne komenciûas per la neo de la rasoj, sed en la saûa administracia pritraktado de la afero. Rasoj ne estu apartigataj en geografiajn spacojn, sed estu interna riîeco de îiu popolo.

Diferenco de raso jam ekzistas enkadre de la familio mem, îar la gefratoj naskiûas ne egalaj, nek vizaûe, nek genetike. Îu vi, filo, havas fraton? Îu vi, filino, havas fratinon? Rigardu bone! Vi, frato, estas simila al frato, sed ne egala. Vi, fratino, estas simila al fratino, sed ne egala. Jen, tio okazas pro la genetika diverseco de genoj. Atentu ankaö, ke îiu generacio estas nova raso rilate al la antaöa generacio. Denove tio okazas pro la genetika diverseco de la genoj.

De kio dependas la ekzisto de rasoj? Fundamente viva estaëo dependas de la genoj (vd 2412). Estas ja la genoj tiuj eroj, el kiuj konsistas la kromosomoj (vd)de îelaj nukleoj. Tiuj genoj estas stabilaj, sed ne absolute stabilaj. Jen kie loøas la sekretoj de la viva naturo.

Sufiîas tre maloftaj ïanûoj, por ke laölonge de la jarmiloj okazu la evolucio de specoj kaj interne de la specoj la formado de rasoj. Specoj estas grupoj kiuj jam ne kruciûas, pro troa diverseco; rasoj estas grupoj kiuj restas sufiîe proksimaj por kruciûi kun rezulto.

Kiel jam avertite, la varieco de rasoj en lasta instanco povas fariûi riîeco, anstataö malfeliîego. Sufiîas ke okazu bona rasa administracio. Same, diverseco de naciaj lingvoj povas fariûi riîeco, kiam estas bona administracio, per komplementa uzo de planita internacia komuna lingvo.

6. Pri la diverseco de raso, oni atentu pri kio okazas en familio. La kruciûo de vira kaj virina paro jam estas ïango almenaö de 50% rilate la novan generacion, îar la stoko de genoj de viro ne estas la sama kiel la stoko de genoj de la virino. Sekve, la gefiloj estas similaj, sed ne egalaj al gepatroj.

Sed io pli okazas: îiu homo havas pli vastan stokon de genoj, ol tiun stokon kiun li transdonas al îiu individua filo. Al la unua filo estas donacita unu parto de la stoko de genoj, al la dua alia parto de tiu stoko; tiel malsame al la kvara, al la kvina, kaj tiel plu. Do, la diversigo de la raso okazas pro du faktoroj interne de la sama familio: pro la kruciûo de la gepatroj, la filoj restas malegalaj rilate la gepatrojn; due, pro la malsama distribuado de la stoko de genoj, la filoj restas ne egalaj inter si.

Sekve fariûas enkadre de la familio la riîeco, per la diverseco, kiu jam estas la principo de la rasa diversiûo. Sed enkadre de la familio ne okazas la apartigo en apartajn regionojn. Malgraö rase diversaj, filoj restas kutime ligitaj al la gepatroj.

Jen kio devas okazi kun la tuta homaro, per la misksiûo de îiuj stokoj de genoj okazintaj en la mondo. Per la ne apartigo de la rasoj en regionojn fariûas la riîeco de la homaro. Principe, se edzo kaj edzino venas el tre malsamaj rasoj, multe pli da varieco de genoj ili stokas, ol la varieco en geedzoj de la sama raso. Pro tio ja ne rekomendindas la edziûon de frato kun fratino; la gena stoko de unu kaj de alia ne multe varias. La nuntempa distribuado de la rasoj estas ja malbona administracio, kun perdo de tio, kio raso efektive devus esti: riîa stoko de genoj enkadre de la sama popolo. Îi-rilate Ameriko estas pli bona ekzemplo de rasa administracio, ol malnovaj Kontinentoj.

6. Laöforme, la remiksiûo de rasoj povas okazi per submeto, rezulte de konkero, kiel ofte okazis en la pasinteco: laö forme la remiksiûo de rasoj ankaö povas okazi per paca akordo de la sinsekvaj generacioj.

Per submeto la remiksiûo de rasoj okazis precipe per la formado de la grandaj imperioj. En Eöropo, ekzemple, la latinoj de Roma Imperio en ekspansio absorbis per submetiûo la grekojn de la suda parto de Italio. Keltoj ( unuaj hindeöropaj loûantoj de la kontinento al kiu ili venis je la komenco de la unua jarmilo a. K.) estis absorbitaj parte de romianoj, parte de germanoj, parte de la angloj, îiukaze per submeto. Oni aparte rimarku ke la problemoj inter angloj kaj irlandanoj (keltoj) okazas pro tio ke la interrasa absorbo ne fariûis kompleta. Ankaö aparte, oni avertu ke la keltoj de Portugalio estis submetitaj de la romianoj, kiuj tie kreis la provincon de Luzitanio.

Kiam falis la Okcidenta Roma Imperio, per la invado de la ûermanoj, okazis novaj remiksiûoj surbaze de la submeto. Per submeto okazis kelkaj intermiksiûoj inter germanoj kaj loûantaroj de la falinta romia imperio: tiaj estas la kazoj de norda Italio,

per la lombardoj; Galio, per la francoj (frankoj), venintaj el Germanio; Hispanio, per la vizigotoj; Portugalio, per suevoj (ïvaboj).

7. Bona ekzemplo de Portugalio. Oni konsideru aparte la kazon de Portugalio, ne nur pro la ligo de tiu lando kun la nia (Brazilo), sed ankaö por montri ke la pasinta Portugalio estas bona ekzemplo por la miksiûo nun okazanta en Brazilo.

Kiu estas sufiîe avertita, ke portugaloj estas miksiûo de luzitanoj kaj germanoj. La fenomeno komenciûis per submeto de la luzitanoj fare de germana tribo - la ïvaboj, aö suevoj. Sed poste la miksiûo daöris pace, kaj restis nek la nomo de luzitanoj, nek de la ïvaboj; la nova nomo estas geografia, el porto Calle, fine Portugalio.

Kiuj estis tiuj Ïvaboj? Ankoraö hodiaö restas la nomo Ïvabio en suda Germanio, inter Bavario kaj Rejno, kie situas du gravaj urboj Aögsburgo kaj Stuttgart. Îu tiu tribo estis grava? Certe, îar kiam la fama romia historiisto Tacito (54-120) verkis libron nome Germania, li parolis îefe pri tiu ïvaba tribo, laödante ties disciplino kaj moroj, kaj pro tio li konsideris al la ûermanoj danûeron por la romia imperio. Kompreneble Tacito estis romiano kaj verkis aö la romia intereso. Fakte, îar romianoj neniam sukcesis submeti la ûermanojn, post kelkaj jarcentoj okazis la inverso: ûermanoj venkis la romianojn, kaj en la mondo tiuj norduloj konservis la hegemonion ûis hodiaö, precipe pere de germanoj, francoj, angloj.

Îirkaö la jaroj 408-409 ïvaboj (suevoj), jam antaý la falo de Romo en 476, pasis la tutan Galion, tramontis la Pirineojn, kaj invadis Hispanion, kreante sian regnon en Luzitanio, kaptita el la romianoj, kies îefurbo estis en Mérida (nun hispana). Jarcento kaj triono daöris la sueva regno, ekde 409 ûis 585. Sed daöre restis la ïvabaj germanoj sur luzitania lando. Finiûis la ïvasba regno per la perforta aneksado al Hispanio. Sed tiutempe, jam ekde 411 Hispanio estis ankaö ûermana regno, per la invado de visigotoj, kies regno daöris 3 jarcentoj. Kiam en 711 la islamaj araboj invadis Hispanion, pluraj vizigotoj fuûis al la regiono de luzitanoj kaj suevoj, kun la sekva kreskigo de germanoj.

Jen nova politika situacio. Ekde 585 luzitanoj jam ne estas en stato de submeto al suevoj. Nun ili estas egalrajtaj kaj tio helpis la miksiûon kaj unueciûon de la lingvo.

Pro tio Portugaloj fariûis homogena popolo. Principe, portugaloj ne estas luzitanoj, nek estas suevoj, sed ambaö. Rasa kaj lingva unueco, jen beno atinganta frue Portugalion! Certe per tiu unueco, la beno atingis iamaniere ankaö Brazilon, kies lingvo sur vasta teritorio estas preskaö unueca, kaj helpos ke ankaö la raso unueciûu.

8. Laöforme, la remiksiûo de la rasoj devas okazi per paca interkonsento de la generacioj; do ne per submetiûo, kiel okazis en la pasintaj imperioj. Pluraj faktoroj helpas tion modernepoke, precipe la jenaj tri: facileco de elmigrado, rapideco de transporto kaj komunikado; kultura unueciûo.

Kiel dirite, la unua faktoro helpanta la miksiûon estas la moderna kreskema facileco de elmigrado.

La koloniisma sistemo estis la komenco de tio, îar kolonioj estis ne nur konkero de alia nacio, sed ankaö enmeto de loûantoj tie senditaj. Eöropanoj ne nur konkeris Amerikon, sed ankaö sendis loûantojn, îiu Metropolo por la koncerna kolonio.

Poste, kiam la kolonioj sendependiûis daöris en plibona formo la enmigrado. Al Brazilo jam ne nur estis sendataj portugaloj kaj sklavoj, sed fariûis la alveno, precipe al Centro kaj Sudo, enmigrantoj el pluraj etnaj grupoj de la mondo. Iom post iom la grupoj miksiûas kaj rezulte pliboniûas la kondiîoj de paco inter tiaj grupoj.

Dua faktoro okaziganta la remiksiûon de rasoj estas la nuna rapideco de transporto kaj elektronika komunikado.

Oni antaövideeblas, ke dum la tria jarmilo malaperos la geografiaj rasaj distancoj inter homoj. Malgraý la homoj loûas malproksime, la facileco de transporto kaj elektronika kontakto interrilatigas ilin.

Tria faktoro faciliganta la remiksiûon de rasoj estas la iom post ioma unuecigo de kulturo.

Tiu fenomeno okazas en pluraj flankoj, ekde la modoj ûis la lernado de lingvoj, inkluzive de la internacia lingvo Esperanto. Kravatoj, ekzemple, jam estas uzataj en la tuta mondo. Kelkaj lingvoj vaste disvastiûas, kiel ekzemple, la angla, la hispana, la îina, kaj malaperas la graveco de pluraj malgrandaj lingvoj, kelkaj jam en stato de malapero.

Pro kio gravas la egaleco de kulturo? Kiu spertas pri geedziûo scias, ke homoj tendencas ami la egalajn. Kutime inter egalaj okazas la edziûo. Oni ne instigu la edziûon inter homoj kulture malegalaj, sed egaligu kiom eble la homojn, por ke ili povu edziûi. Pro tio, almenaý komuna lingvo de kompreno ekzistu; komune komprenata lingvo helpas la estimon. Se tiu komuneco de lingvo okazas nur enkadre de la tribo, la edziûoj ne facilos ekster la tribo. Se lingvo estas egale parolata en landa skalo, la edziûo eblos en tiu vasta skalo. Sed se la lingvo estas internacia, la edziûo povos okazi kun la plej vasta ebleco, tute homare.

E. Pauli.

RITMO EN LINGVO. 7555.

1. En lingvo okazas statikaj kaj dinamikaj momentoj. Tiuj dinamikaj povas flui per ordigita sekvo tiamaniere, que okazu ritmo.

Sed pluras laýspece la ritmado, foje nur laýforme, per la maniero fari tion, foje laýmaterie per la vario de la ritmigeblaj elementoj.

2. Lauforme la speco de ritmo okazas precipe per la rapideco, foje pli rapida, foje malpli rapida.

Tiu forma diverseco de la ritmo povas okazi ankaý per akcentoj, rimoj kaj similaj aranøoj.

Pragmate, en lingvo oftas la metodo averti unue pri la materia diverseco de la ritmo, kun la aplikado de forma diverseco de la ritmoj. Ekzemple, unue oni distingas laýmaterie la esprimojn en ideojn, juøojn, rezonojn, kaj nur poste oni demandas pri la formoj de ritmado de la ideoj, de la juøoj, de la rezonoj.

3. Laýmaterie, jen du fundamentaj materiaj ritmoj en lingvo:

- antaýarta ritmo de sonoj uzataj en lingvo;

- arta ritmo de la lingvaj signifoj.

Denove, en ambaý specoj de ritmoj, redividiøas materie la specoj de ritmo. Koncerne al signifoj, okazas specoj de ritmo en la elementoj de pensado kaj specoj de ritmo en lingovoesprimo.

Tiuj pluraj eblaj specoj de ritmo okazas pro tio, ke la operacioj de pensado kaj esprimo estas tri, kun la jena rezulto:

- ritmo de konceptoj (aý ideoj), kun la paralela ritmo de vortoj;

- ritmo de juøoj, kun la koresponda ritmo de frazoj;

- ritmo de rezonoj, kun la sekva ritmo de diskursoj.

Îi tiu sinsekvo okazas ankaý en muziko, îe kiu la sonoj fluas laý rapidegaj sinsekvoj. Muziko ne restas îe izolita sono, îar eî kvankam izolita sono jam povas havi artan esprimivon, la sinsekvo de multaj sonoj estas kapabla montri multe pli da riîeco.

En plasta arto, - skulptado kaj pentrado -, la statika momento de la formoj kaj de la koloroj jam entenas konsiderindan esprimivecon. Sed pliiûas la forto de esprimo, se okazas sinsekvoj, kiel oni konstatas en danco, teatro, kinarto, kaj gestumado de parolantoj.

4. Ritmo de pensado kaj koncerna esprimo. Pensoj sekvas unuj la aliajn rapide kaj spontanee, grandnombre multobliûante: Ili postulas ke ili estas metataj en antaökalkulita sinsekvo kiam oni devas esprimi ilin per lingvaëo taöga por komunikado. En îi tiu ordigo oni obeas ritmon de varieco, kiu devas iri trans rapido antropologie asimilebla kaj ankaö de devas sin deteni îi-flanke de tiu rapido pro aspiro de la mensa scivolemo.

Estas ritmo adekvata por konceptoj, alia por juûoj kaj ankoraö alia por rezonado. EL la disvolviûo de la juûo rezultas la rakonto kun ûiaj vaioj kaj la malfaldiûo de la rezonado, la diskurso kun îiuj ûiaj specoj, kiel eseo, tezo, traktato, scienco kaj filozofio; nu, îio obeas ritmon, en penso same kiel en voîa esprimo.

5. Îe kiuj aferoj, en lingvo, devas ekzisti ritmo? Adaptiûante kiel signifantoj al tio kion ili devas signifi, la vortoj obeas la ritmon de la esprimata objekto. Artikulaciiûante kun la esprimita temo, necese okazas ke la vortoj disvolviûas kun paralelismo, ïanûita nur pro cirkonstancoj kiel kunteksto kaj sintezigo.

Estas tamen du formoj, aý manieroj, enonci la temon: prozo (vd 6896) kaj poezio (vd 6373). La proza artikulaciado fariûas kun sufiîe multe da rigideco kaj ûi logike akompanas la mensajn operaciojn - konceptojn, juûojn kaj rezonadojn, - pri la esprimendaj objektoj.

Ne okazas same en poezia elvoko, operacianta per la asociiøo de imagoj. La stimulvortoj estas kiel etaj eksplodoj de ëetfluaj bildoj. Nur pro interfero de la logika pensado, per prozo, oni sukcesas ordigi laý ritmo la ekvekiûo de poezia elvoko.

6. Ritmo de la ideoj. Kiel temoj, esprimataj de la lingvo, ideoj estas prezentataj unu post la alia, per progreso laýmezure. Ripetado signifas malfruigon; hasto signifas nedigestebleco.

Tiu kiu foje pretas paroli sed ne sukcesas ekhavi novajn ideojn, ofte ripetiûas por ne interrompi la paroladon. Îe la malplena ripetado de novaj ideoj, la parolanto daöre elbuïigas: O..., O... ; Ne..., Ne...; Jes..., Jes...

Foje tiu ne sufiæe kapabla parolanto ripetas ankoraý la nomon de la sama objekto. Ofte li enoncas malkomplete: Gesinjoroj..., Gesinjoroj... Miaj gefratoj... Miaj gefratoj... Gesamidenoj...; Gesamideanoj... Gekamaradoj... Gekamaradoj...

Per tiuj rimedoj la parolanto, - predikisto, aý politikisto, - prenas la atenton de la aýdantoj, sed tamen li jam ne plaîas.

7. Enkadre de la ideoj, la plej simpla laýforma vario de ritmo fariøas per laýmezura progresado, kies unua manifestiûo okazas en paralelismo. Jen ritmo kiu prezentas egalajn ideojn, per aliaj vortoj, kiuj tamen donas malgrandan progreson kvazaö semantike enmetitajn nuancojn.

En ritmo per paralelismo la kutimaj rimedoj estas progresado per sinonimio kaj per taötologio.

Per sinonimio oni ripetas paralele la samon per alia vorto, sen evoluo de la penso.

Per taötologio oni ripetas paralele la saman ideon per alia pensformado.

Oftaj fontoj de taýtologio estas la duoblaj vortoj, venintaj el diferencaj lingvoj, kun praktike neglekteblaj nuancoj.

En Esperanto kaj latinidaj lingvoj estas multnombraj latinaj vortoj, kun paralelaëo el greka origino: imago (latinida) estas fantazio (el la greka).

En la angla okazas duobla lingvaëo, unu branîo ûermana kaj la alia el latina tra la franca.

Tamen, strikte parolante, ne estas taýtologio kaj sinonomio kompletaj, pro la semantika interveno kaj pro la tendenco fari unu modojn pli teknikajn kaj erudiciajn ol la alia. Tia estas la kazo de Etiko (teknika termino el la greka) kaj Moralo (komuna termino el la latina). Do, æiu taýtologio. justigas sin per ia nuanco.

8. Ordinare, la ritmo de ideoj per simpla ripetado de vortoj, aý per per sinonimio kaj taýtologio, estas konsiderata fuïa lingvaëo. Efektive, la tuja konsekvenco estas la perdo de energio de la penso, æar øi ne aldonis sufiæan novažon de informo pri la objekto. Æe poezio la imagoj kvazaý stagnas, anstataý progresi per novaj asocioj.

Tamen, en specialaj kazoj, la paralelisma ritmo pel la taýtologia kaj sinominia ripeto, havas strategian funkcion. Tiam ûi estas postulata por la perfekteco de la lingvaëo.

La preleganto, por emfazi certan ideon, uzas taýtologion kiel taýgan rimedon. Dum la aýskultantoj okupiûas per novaj fleksioj, la penso gajnis tempon por plia prikonsidero. Æi tiu rimedo estas aparte uzata æe grandaj homkunvenoj.

Ritma ripetado, pere de taýtologioj, estas ankaý utila æe didaktikaj eksponadoj, æiam kiam gravas plimalrapidigi la penson.

9. Simpla paralelismo fariûas evolua paralelismo, kiam taýtologio kaj sinonimio ekakiras pli grandan varion per sinekdoko (vd 8108), metaforo (vd 4930) kaj semantika elradiado. Okazas îi tie efektive nova reto de sugestoj.

Se oni diras, ke kamelo vojaûas tra Saaro, kaj tuj poste, ke tiu ïipo de la dezerto..., oni starigas sinekdokon, per kio vastiûas la informo; îi-lasta, estante sugesta, vokas nian atenton al io nova, kapabla respeguliûi îe nia afekcio.

Granda nombro de sinonimaj vortoj komence ne estis io alia ol ïanøoj de sinedokto kaj kaj de simila analogioj. Pro tio, la erudicia uzado de sinonima paralelismo, akompanata de vaga rememoro prenata de la origino mem de la termino, fariøas kun avantaûoj por la esprimforto.

10. La ritma progresado de ideoj, kiuj estas esprimataj per paralelismo povas disvolviûi per du formoj, - per simpla rektlinia evoluo, kaj per helika, aý spirala disvolviûo.

Îe simpla rektlinia evoluo, vortoj ne malfaldiûas, nur sekvas unuj la aliajn; jen kio okazas kiam, oni diras "Petro estas ûoja, bona, îarma".

En helika disvolviûo, la ritma evoluo pliampleksiûas îe îiu nova elemento de la spiralo; tion oni konstatas en la ekzemplo "Petro estas gaja, tre bona, îiam îarma".

Pro la geometria karaktero, spirala progresado permesas diveni kelkajn karakterizojn de ûia disvolviûo; la proceso, kiu fariûas pro tio facila , povas tamen malriîigi la novecon de la ritmo. Jen kial la helika evoluo riîiûas kiam oni aplikas al ûi individuigan akcidencon.

Îe ritma sinsekvo de tri ideoj, la evoluo, laý tiu kriterio, okazus nur îe la lasta. Tiam oni havus:

"Petro estas gaja, bona kaj tre îarma".

Evoluas kun plia firmeco de individuigaj propraëoj:

"Mi portas al vi bonan novaëon, grandan ûojon, alvenis viaj gepatroj".

La ideo îe la predikato estas evidente evolua.

11. Oni alvenas tiel al ampleksa ritmo de ideoj. Iri transen de îi tiu varieco ne estas eble. Nur la geniuloj komprenas multe per malmultaj vortoj. La komunaj inteligentoj ne permesas la kontinuan sinsekvon de ideoj îiuj entute novaj.

La spartana lakonismo malfaciligas la komprenon pro la troïarûiteco de la mesaûo.

Serioj listigantaj objektojn donas la impreson de pezo, ekzakte pro la troa volumeno de la enhavitaj ideoj.

Subklasigoj kaj organizaj skemoj, kreante ritmon, alportas tujan ripozon. Ripeta apelacio al genro kaj al specifa diferenco povos alporti klarecon, kiun la rekta indiko de la specifa nomo eble ne alportos îe la unua impakto.

Malfaldiûante do laý ritmo, la ideoj transformiûas je agrabla kaj îarma dancado.

12. Ritmo en juøoj kaj frazoj. Ankaý la juûoj devas sekviûi laý antaýkalkulitaj ordo kaj ritmo.

La malfacila naturo de juûado de la aferoj faras, ke homo pensu kaj repensu poparte. Îiu juûo evoluas ekde antaýa pli simpla, foje per analizo, foje per sintezo.

La traduko de la objekto de juûo en la frazo fariûas kun ioma paralelismo, jen pli rigida, jen malpli .

Rigida paralelismo okazas, kiam oni elparolas la verbon esti, kiu estas esenca al juûoj. Ekzemple: îi tio estas libro; la domo estas blanka.

Malpliiûas la paralelismo, kiam la verbo esti kunfandiûas kun la predikato. Ekzemple, anstataý diri "La suno estas brila", oni diras per unu vorto "la suno brilas".

Per la verbo esti la ritmado en lingvo fariøas pli komprenebla, kaj foje tro simpla. Ordinare, la homa kapablo sufiæe akompanas la verban ritmon.

13. La ritmo de sinsekvo de frazoj estas simpla, kiam la ritmigitaj elementoj eniras individue la sinsekvon. Estas la kazo de la politikisto ripetante antaý la publiko laý sinsekvo: Mi estas justa, mi estas respondeca, mi estas plenumanto de tio kion mi promesas...

Kompleksaj unuoj, ordigitaj laý sinsekvoj, okazigas kompleksan ritmon. Nun estas la kazo de refreno kaj rekantaëo kiuj insistas pri la distingo inter la strofoj.

Ankaý la strofoj, dum ili estas pli grandaj unuoj, estas kompleksa ritmo. En pli granda skalo, kompleksa ritmo de rakonto kunordigas la frazojn laý paragrafoj, artikoloj kaj îapitroj.

La nomitaj "alineoj" apartigas per nova linio grupojn de pensoj, kaj tiel markas la ritman ordon de la verkisto kiam li enkondukas novan eron îe kompleksa eksponadon.

14. Æar øenro rakonto (vd 7140) estas tuta reto da juûoj, øi postulas ritmon. Jen kial estas aparta tasko de la rakontanto organizi ritme la frazojn.

Kontraste, poezio estas principe senmova, pro tio ke øi estas operacio per asociiøo de imagoj. Principe, poeto ne zorgas pri asertoj kaj pri rezonoj.

La dinamikeco atribuata al ago estas propra de la øenroj rakonto, novelo, romano.

El la pli granda spontaneeco de la juûoj ol de la rezonadoj konkludiûas, ke rakonto estas malpli pena por sekvi kaj pro tio ritme malpli postulema ol la diskurso. Simplaj inteligentecoj limiûas al la rakonto.

Pli grandaj inteligentecoj direktas sin nature al la rezonado, kies ritmo ne estas pena por ilia kapablo. Pro tio geniaj rakontistoj ne nur verkas la rakonton kiel rakonton; ili metas sub la intrigo ian kaïan tezon, kiu implice estas pruvata per rezono.

15. Figuroj, metaforoj, komparoj obeas ritmon. Ili ne povas sekvi unu la alian kun troa rapideco. Post ilia uzo ili ne estos tuj sekvataj de novaj parolaj imagoj, sen ke iom da tempo pasu antaýe.

Oni sukcesas doni îi tiun tempon per frazoj kiuj ankoraý rilatas al la fantaziaj rimedoj uzataj. La brilo de lingvo-figuro aý metaforo estas tiom forta, ke ûi ne tuj malaperas, tiel ke ûi ne tuj postulas novajn lingvajn rimedojn; la uzo de novaj-rimedoj ne fariûas necesa, pro tio ke la antaýa ankoraý brilas.

La manko de mezuro kaj ritmo rezultigas la trouzon de imagbildojn, kiuj troe brilas, sufokante la ideon kiun ûi celis ilustri.

16. Ritmo de la rezonoj kaj de diskurso. La kompleksa flueco de rezonado okazigas al ties vortformo (vd 7491) malfacilajn problemojn. Malofta estas la verkisto aý prelegisto kiu lerte rezonas, eî kiam li estas bonsukcesa rakontisto.

Beletristoj estas bone dotitaj pri frazoj por priskribo kaj por rakontado, kiuj havas la formon de juûo, kaj ne de rezonado.

Bona beletristo ne nur konas la realaëojn kiun li priskribas kaj rakontas, sed ankaý rezonas pri ili. Rezonado estas pli longa païo îe la malkovro de la aferoj.

Malfacilažoj de rezono certe okazas, kaj pro tio gravas mildigi ilin per la lingva ritmo. Oni metu laýorde la argumentojn, kaj interne de æiu argumento oni conservu la logikan sinsekvon de la juøoj.

La sinsekva ordo de la rezonado postulas la distingon inter la dedukta kaj la indukta.

17. Dedukta rezonado, aý silogismo, supozas almenaý du premisojn, inter si subordigitaj tiamaniere, ke restu klara la konkludo.

La subordigo kaj konkludo manifestiûas ûenerale per konjunkcio. Ekzemple: A estas egala al B ; nu, B esta egala al C; do A estas egala al C.

La beletra formo de propozicio ellasas ofte partojn de la rezonado, îar ili estas sufiîe konataj, helpe de la kunteksto, tiam la mensaj procesoj ne trovas rigoran paralelismon æe vortoj. Nur la logikuloj okupiûas pri kompletaj eldiroj, æe kiuj la kunteksto estas tradukata laý la preciza formo de vortoj.

La parolanto, kiu faras dedukton, reduktas ûin al entinemo, ellasante unu el la premisoj. Jam observis Aristotelo:

"Mi nomas entinemo retorikan silogismon kaj mi nomas ekzemplo retorikan indukton. Îiuj prelegantoj klopodas ke la pruvoj estu akceptataj per demonstro, uzante por tio ekzemplojn kaj entinemojn, sed forigante îiun ajn alian rimedon" (Retoriko, I, 2 n. 8).

La entinemo plifortigas la frazon; per malpli da vortoj ûi esprimas la saman rezonadon, preterlasante la kompletan formon por la plej malfacilaj momentoj. Ankaö jam rimarkis Aristotelo:

" Se unu el la propozicioj estas konata, ne estas necese eldiri ûin: La aýskultanto per si mem reestablas ûin. Ekzemple, por esprimi ke Dorileo venkis îe konkurso, kies premio estis la krono, sufiîas diri, ke li venkis en Olimpio. Ne estas necese mencii, ke en Olimpio îiu venkanto ricevas kronon, îar îiuj homoj scias tion" (Poetiko, I, 2, n.13).

"La diskursoj bazitaj sur ekzemploj taögas pli ol la ceteraj por persvadi; sed la diskursoj bazitaj sur entinemoj impresas pli" (Retoriko, I, 2, n.10).

18. Indukto estas la plej facila formo de rezonado. Per analizado, ûi montras faktojn kun komunaj karakterizoj, flanke de tiuj kiuj estas diferencaj. Ûeneraligo de la komunaj karakterizoj estas la fina celo de indukto.

Ordo dum la citado kreas agrablan ritmon, îe kiu la individua priskribo de la elementoj donas senfinajn ïanîojn por vario, plilarûigo, laý la konveno kiu eventuale kondukas al universalo.

Indukto ofte alprenas la vestaëojn de ekzemplo, kiu estas mallongigo de la malhaveblaj elementoj kaj emfazo de la aliaj.

19. Ritmo de la valoroj vortoj. En la frazo kaj rezona diskurso okazas vortoj kun plia valoro, kiuj elstarigas la pritraktatan temon. Tamen tion, kion oni facile povas vivavoîe emfazi, ne same facile substrekiûas îe skriba vorto.

La emfazo de la valora vorto povas fariûi pere de la kunteksto; tio, kio akcentas la centran temon, tio estas la valora vorto en donita teksto.

La ritmo de la ripetiûoj povas ankaý valorigi kelkajn vortojn. Oni diferencigu la valoron îe îi tiuj du kristanaj frazoj:

- Gloro al la Patro, gloro al la Filo, gloro al la Sankta Spirito.

- Gloron al la Patro, al la Filo kaj al la Sankta Spirito

La duobligo de unu sola penso emfazas la valoran vorton kaj tiel elstariûas la centra penso. Jen ekzemplo: Laýdu Dion, îiuj popoloj; glorigu la Sinjoron, îiuj nacioj (psalmo).

20. Îe versoj, la valora vorto plifortikiûos per la akcentaj silaboj, kiuj intence koincidos kun ûi. Same faras la muzikisto, kiam li situas la akordojn de la akcento de la skalo en forta tempo; per tio li kontrolas la melodian moviûon. Pro la sama kialo, rimo nur efektas en forta tempo, tio estas, en akcenta silabo.

La romantikistoj kaj kondoristoj konstruis versojn æe kiuj valoraj vortoj situis æe la fino de la verso, kiu logis fortan akcentan superregon en tiu direkto.

21. Se oni ne atentus al la valoraj vortoj, la legado de metrika poezio reduktiûus al monotona kantado sen energio. Per si mem, la ritmoj en binaro, aý triopo, aý kvaropo ne sufiîas por satigi. La kombino de sonritmo kaj valoraj vortoj intensigas la esprimivon de la komponaëo. En diskurso la parolanto donas emfazon en la momento, kiam argumentado kaj patoso elstaras.

Enjambement (Franca) ne malhelpas, ke oni iom plilongigu la lastan silabon, malgraö tio, ke ûi logike ligiûas al la tuj sekva verso: Tio okazas îar la natura ritmiko de lingvo kreas la superregantajn akcentojn de pli grandaj grupoj. En Îi tiu kazo la verso estas pli granda grupo.

La uzado, aý ne uzado, de enjambement estas fenomeno al kiu la leganto de poezio ne povos esti malatenta. La klasikuloj kaj romantikistoj havis la kutimon en îiu verso lasi kiel kompleta la esprimon de penso. Devenis el tio la ritmo de firmaj eldiroj; la akcento de la lasta vorto havis evidentan elstaron. Certe, æi tiu maniero ne kateniøi kun la venonta verso, favoras la poezian alogikecon. La parnasanoj, enkondukante la æeneksponon, malpliigis per tiiu rimedo la incidon de la ritmo de la valoraj vortoj, îar ili iris renkonte de la fina akcento de la verso.

Oni komparu la portugalajn versojn:

"Oh! Que saudades que tenho,

da aurora da minha vida,

da minha infância querida,

que os anos não trazem mais!" (Castro ALves).

"Sobre as asas pairando, as naus entram na lenta marcha das aves do mar, que chegam fatigadas" (Luiz Delfino).

E. Pauli.