BORSO (*). 0872.

A: stock echange. F: bourse. G: Handelsboerse. H: bolsa. I: borsa. P: bolsa. R:

1. Kiel vorto, borso devenas, tra la itala borsa, el la latina bursa, siavice denove el la greka $ b D F " (= haöto preparita, tamburo, ujo por vino). Semantike, la signifo estis determinita je la 16-a jc. en Venecio, kie komercistoj renkontiûis en domo de Van der Burse (itale, Della Borse), situinta en placo ornamita per tri borse, tio estas, per tri mansaketoj.

Substantiva radiko. Vortformoj: borso, borsa, borsisto, biloborso, laborborso, komercborso.

2. Borso estas ejo por operacioj de komerco de îiuspecaj varoj, îeestantaj nur virtuale. Ekzemple, borso de krudmaterialoj, borso de cerealoj, borso de valorpaperoj, borso de laboro.

Abstrakte, borso povas signifi nur la ejon, aö nur la operaciojn, aö nur la homojn. Konkrete, la koncepto inkluzivas îiujn abstraktigitajn elementojn, sed precipe la operacioj mem.

3. Specoj. Kelkaj pli gravaj objektoj de operacioj disvolviûis kiel apartaj specoj de burso: de varoj, de valoroj (paperoj), de laboro.

Kelkaj apartaj borsoj dependas de la regiono de produktado: de sojo (Îikago, en Usono), de kafo (Santos, en Brazilo).

4. Doktrino. La moralaj kaj juraj aspektoj de la borso baziûas sur la fakto mem,

ke la ekonomika kaj socia signifo de la institucio estas rekte funkcio en la kolektiva intereso. Principe, la spekulacio en borsoj pravas, îar estas ilia esenca operacia maniero mem.

Sed borsoj facile povas esti kontrolataj de egoismaj spekulaciistoj kapablaj krei artifikajn situaciojn; pro tio, la sistemo ne povas resti sen klaraj normoj kaj leûoj, por ke ûi bone funkciu kaj por ke spekulaciistoj estu punataj.

Precipe post kiam evoluis la modernaj elektronikaj sistemoj de komunikado la bursoj operacias samtempe en la tuta mondo kaj estas influataj de la îiuspecaj novaëoj rilataj al ekonomio kaj politiko, al vetero kaj tertremo, komentarioj kaj onidiroj.

E. Pauli.

BOSNIO-HERCEGOVINO. Filozofio en... 0872.

Ûeneralaëoj (vd 0872-000).

Filozofoj (vd 0872-002) de Bosnio-Herzegovino.

Resumo de filozofio en Bosnio-Herzegovino (vd 0872-005).

BOTANIKO (+). 0873.

A: botany. F: botanique. G: Botanik. H: botánica. I: botànica. P botânica. R:

1. Erudicia vorto, botaniko devenis, tra la mezepoka latina adjektivo botanicus, el la greka, per la adjektiva formo $ @ J " < 4 6 Z ¦ B 4 F J Z : 0 (= scienco de herboj), siavice el $ @ J V < 0 (= herbo). Ekde tiu adjektiva formo, simile al tio, kio okazis kun la nomo de logiko (vd), fiksiûis je la komenco de la moderna epoko la substantivo, per kio nomiûas la scienco pri plantoj.

Substantiva radiko. Vortformoj: botaniko, botaniki (ntr), botanikisto.

2. Botaniko estas scienco de plantoj ûenerale.

Rimarku, fito- (el la greka = planto), pseödoprefikso, kiel en la sciencaj terminoj fitofiziologio, fitopatologio, fitogena.

3. Sisteme, botaniko estas branîo de naturscienco. Sekve, la antaözupozoj de botaniko estas la samaj kiuj fundamentas la natursciencon ûenerale.

Ordinare, la naturo estas rigardata kiel konsistanta el tri regnoj, kiel fakoj en sinsekvo, - minerala, vegetala, animala.

Pro la vasteco de botaniko, ûi estas didaktike organizata kiel aparta scienca disciplino.

4. La limoj de vegetala regno estas karakterizata per la celulozo kaj de fotosintezaj pigmentoj. Estas fotosintezo (vd) kemia fenomeno tipa de klorofilaj plantoj helpe de la luma energio.

En la bazo de la vegetalo regno okazas protozoaj formoj de vivo, - regno de la protistoj, - kaj kiuj eble estas aparta regno. Tiaj senklorofilaj formoj de vivo estus virusoj (vd), bakterioj, fungoj, kaj similaj.

E. Pauli.

BOVARISMO (N). 0874.

1. Erudicia vorto, kreita de la franco Jules Gaultier (Le Bovarysme, 1902), surbaze de la nomo de Ema Bovary, enkdadre de romano de Gustave Flaubert, Madame Bovary, kiu disvastiûis en la medioj atingataj tiutempe facile de la franca kulturo.

2. Bovarismo estas "povo kiun havas la homo por koncepti sin malsama ol li estas" (J. Gaultier) tiamaniere, ke li vivas iluzian rolon ne koheran kun la efektiva realo.

Kompare, la ïanûo de sinteno nomata de la ekzistencialistoj "oni" (germane man, portugale se) estas ankaö iluzia, sed cele al malapero en la kolektivo, dum bovarismo estas inverse sinteno de esprimiveco.

3. Bovarismaj iluzioj estas la fikcioj, kiuj la popoloj faras pri sia rolo en la mondo. Tiun pli vastan sencon uzis Gaultier mem, sed nur en postaj skribaëoj.

Kutime ne estas la nacioj, kiuj bovarisme elpensas sian elstaron inter la aliaj, sed la îefoj, kiuj ili havas en difinita tempo, kaj kiuj gvidas kun granda kapablo kaj demagogio, foje kun fina frakaso. Sed se ili estas sukcesaj, ili restas grandaj herooj, kun pluraj statutoj.

Îu francoj estas bovarismaj? Eble nur kelkaj el iliaj regnestroj: Napoleono elpensis Francion kiel grandan; simile, De Gaulle deklaris ke li konceptas Francion nur kiel grandan!

Îu bovarismaj estas la Prusoj? Eble la bovarisma sento estis de Bismarck kaj de Hitler. Same, pluraj aliaj Ïtatoj, tra la historio, estis bovarismaj pli pro influo de la gvidantoj ol pro la koncerna popola sento, kaj pro tio okazis pluraj sennecesaj militoj de konkero.

Tamen, iom da bovarismo substaras kaïe en la koro de îiuj nacianoj. Pro tio, îiu kredas, ke Dio nur benas siajn kanonojn kaj soldatojn.

Kutime la nacieca bovarismo estas instigata de religiaj ideologioj. Îiu malevoluinta popolo pensas, ke ûi estas gento elektita de Dio, kontraste kun la aliaj. Se la afero ne bone iras, trafe ili pasas al kredo de estonta Mesio.

E. Pauli.

BOVLUDO. 0875.

1. Vortformado el bovo kaj ludo,

2. Bovludo estas populara amuzo per instigado de bovo surstrate, aö en larûa spaco, kie la instigata bovo libere reagas ûis resti laca.

Nuance, toreado estas pli teknika batalo inter individua toreisto kaj integra virbovo, dum bovludo estas amaso da vulgaraj homoj en amuzo, per atako al bovo, kaj forkuranta kiam la besto reage kuras sur la atakantojn. Bovludo korespondas al la portugala farra do boi.

Principe, bovludo okazas nur flanke de la homoj, îar la bovo mem ne ludas, nek amuziûas, sed nur reagas agreseme kiam okazas la agreso. Kutime homo, precipe viroj, tendencas montri sian kuraûon. Jen, ataki bovon estas okazaëo montri tiun kuraûon, kombine kun pluraj aliaj amuzaj situacioj.

3. Historie, bovludo, same kiel toreado, apartenas al la hispanaj tradicioj. Troveblas la bovludo ankaö en la Azoroj (1500 kilometroj ene de la norda Atlantiko), pli ofte en Insulo Terceira. Îi lasta insulo estis enloûata ne nur de portugaloj, sed ankaö de hispanoj, dum la jaroj 1580-1640, kiam Portugalio kaj Hispanio estis unuiûinta regno.

Fine, la azoranoj portis la kutimon de bovludoj al marbordo de Santa Catarina, en suda Brazilo. Ordinare tiu ludo okazas je la vendredo antaö la sabato kaj paska dimanîo, kiam je la fino la bovo restas mortigita por esti manûata.

4. Takse, bovludoj nur estas akcepteblaj, kiam la instigoj respektas la integrecon de la animalo. En la pasinteco tio ne okazis, kaj bovludo estis brutismo (vd n 0786.3).

Pro la kreskema konscio pri la rajtoj de animaloj (vd 0314), parto de la publiko ankaö iom post iom reagis, kun la rezulto, ke pluraj kondutoj estis malpermesataj de la registaro. Cetere, kiel folkloro la tradicia bovludo estas tro maldelikata, ke ûi tendencas per si mem perdi la preferon de la civilizitaj civitanoj.

Ne sufiîas, ke io estu tradicio, por konservi ûin. Neniu tradicio pravas, se ûi kontraöas rajtojn de aliaj, îu de homoj, îu de animaloj.

Principe, ludi kun animaloj eblas, kaj sekve la orientiûo estu plibonigi la konduton je animaloj, per forigo de la eraraj aspektoj.

En suda Brazilo, per apliko de la leûo de protekto al animaloj, pluraj juûistoj devigis la bovludantojn agi nur en fermitaj lokoj kaj sen brutalaëoj. Em 1997 la brazila supera tribunalo de justeco malpermesis la bovludojn, sed la rezulto ankoraö estis plena.

BOVO, -INO (simbole) (*). 0876.

A: ox; cow. F: boeuf; vache. G: Ochs; Kuh. H: buey; vaca. I: bue; vaca, vacina. P: boi.; vaca. R:

1. Etimologie, bovo devenas el la latina bos, -ovis (tra vos), enkadre de la hindeöropa radiko gwo- (= bovo, bovino); same devenas la latinaj vacca (tra vos); bovarius, bovinus, bubalus (= bubalo).

Substantiva radiko. Vortformoj: bobo, bovaëo, bovaro, bovido, bobidino, bovino, bovinisto, bovisto, La Bovisto (konstelacio), boboviro, gruntbovo, ûibbovo, moskobovo, virbobo, eksvirbovo.

1. Bovo estas mamulo, remaîanta, parhufa, ordinare kun glataj kornoj sur la kapo.

Kelkaj bovoj estas senkornaj kaj kun ûibo.

Ordinare kastrita, bovo restas sufiîe milda por fariûi hejmbesto.

2. Dumtempe, bovo servis kiel laborforto; precipe en montaraj regionoj tre gravis la utiligado de bovoj. En iberia duoninsulo, - Hispanio kaj Portugalio, - kaj en la koncernaj kolonioj en Ameriko, bovo havis notindan gravecon.

Servis, kaj daöre servas bovoj, kiel viando por la homa nutrado; speciale, bovinoj por produkti lakton. Unuflanke, tio estas bedaörindaëoj por la animaloj mem. Aliflanke, la homoj ne bredus tiom da bovoj kaj bovinoj; se gebovoj ne estus utilaj, ili preskaö malaperus, kiel tiom da aliaj bestoj fore de la homa intereso.

Cetere, bovoj estas foje uzataj por ludi (vd 0875). Fakte bovoj ne ludas, sed estas agresemaj, kaj en tiu kunteksto amuziûas la homoj, kiuj unue agresas ilin.

3. Kiel simbolo, kontraste al taöro, bovo sugestas bonon, serenon, pacan forton, kapablon de laboro, sindonemon.

Inverse, taöro simbolas senkontrolan viglecon.

4. En religioj, enkadre de primitivismaj konceptoj, okazis la esploro de bovo, precipe de taöro, kiel ofero al diaëoj.

Elstaris en Egipto kulto al Apiso (= Bovo), en Menefro (helene Memfis).

En Hindio restas ankoraö antikva kulto al speco de bovino.

En mitraismo (vd) bapto estis praktikata per ofero de bovo, kies sango havis ritan funkcion.

E. Paöli.

BRAKOLOGIA, -AS. (Gr: 0876).

2. Platono prezentis Sokraton kiel proponinton de mallonga diskurso, kontraste kun la longaj diskursoj de la sofisto Protagoro, ne adekvataj por la dialogata diskutado (Prot., 34c - 35a).

E. Pauli.

BRAMANISMO. 0877.

A: Bramanism. F: brahmanisme. G: Brahmanismus. H: brahmanismo. I: braminismo. P: bramanismo. R: (bramanízm).

1. Vortformado el bramano (vd), pastro kiu oferas al Bramo, kaj la doktrina sufikso -ismo.

2. Bramanismo estas la praa formo de la hinda religio, surbaze de la sanktaj skribaëoj nomataj Vedoj (vd). Estas bramanismo hindeöropa religio, kunportita de la arianoj, kiam ili invadis Hindion îirkaö la jaro 2000 kaj 1500 a.K.

3. La ûenerala bramanisma kompreno de la realo estas panteisma, kun transformoj en kio la metempsikozo havas gravan rolon.

Preûo kaj pento ebligas la konon kaj la perfektigon de la animo, aö atma.

4. Cetere la bramanisma religio estas tre ritisma, tio estas, la ceremonio efikas per si mem, sendepende de la kredo.

Kompare, bramanismo alproksimiûas pli al la kristana katolika kredo, kiu havas 7 sakramentojn (ritojn), dum la aliaj kristanaj eklezioj kutime malpli.

Sed la stilo de la bramanismaj ritoj estas tamen tre malsamaj al tiuj de kristanismo. Pere de ritoj de ofero (cerealoj aö pecoj de viando, parte forbruligataj, parte manûataj), la praktikanto de la ritoj atingas avantaûojn îe la kosma forto de Bramo.

La bramanismaj ritoj estas ankaö tre komplikaj. Foje tiuj ritoj restas sekretoj kaïe konservitaj de la bramanoj, kiuj sekve fariûas elstaraj antaö la mendintoj de tiuj ceremonioj (vd 0878).

E. Pauli.

BRAMANO (+). 0878.

1. Erudicia vorto, el la nomo de dio Bramo. Pri la malfacilaëo de îi vorto: "Nek bramano nek bramino estas kontentiga la Zamenofaj principoj pro koincido kun sufiksoj; tamen la dua evidente estus pli konfuziga" (E. Vilborg, Etimologia vortaro).

Substantiva radiko. Vortformoj: bramano, bramanismo (vd).

2. Bramano estas sacerdoto de la bramanisma religio, diservanta al Bramo (vd 0882).

La elstaro de la bramano en la bramanisma religio okazas pro la karaktero tre ritisma de tiu îi religio. Krom tiu funkcia elstaro, bramanoj estas, en la bramanisma konceptaro, aparta socia kasto.

E. Pauli.

BRAMANTIP. 0880.

Mnenomika vorto, ne tiel o fte uzata, indikanta validan modon de la 4-a figuro, kaj ekvivalenta al Bamalip (vd).

BRAMENO (PIV). 0881.

1. Erudicia vorto, el la sama radiko de Bramo (vd).

2. Brameno estas la plej ûenerala principo de la tuta monda relaëo, kun karaktero nedetermina, kaj nek persona. Poste, tiu unua realaëo determiniûis en la persona formo de Bramo (vd).

E. Pauli.

BRAMO. 0882.

A: Brahma. F: Brahma. G: Brahman. H: Brahma. I: Brama. P: Brama. R:

1. Etimologie, Bramo devenas el la sanskrita Brahman, enkadre de la radikoj brh, kun la fundamenta signifo esti granda, forta, absoluta, kapabla krei; sekve, Bramo signifas Kreinto.

Substantiva radiko kaj propra nomo. Samaspekta radiko: bramo (*) (speco de fiïo); bramo (supraëo de ïipo). Simila aparta sed samdevena radiko: bramano (vd).

2. Bramo estas la unua kaj îefa dia persono de la antikva hinda religio, kune kun Viïnuo (vd) kaj Ïivao (vd). Lige al koncepto de Bramo estas tiu de atmano (vd), etimologie spiro, kaj signifanta la interna Mi.

La koncepto de Bramo estas fleksebla, preskaö kiel en okcidenta filozofio la koncepto de ento. Sed Bramo estas tute influa de alia kultura stilo, precipe miksita de analogiaj nocioj kaj mitologio.

E. Pauli.

BRAZILO (+). Filozofio en... 0883.

Ûeneralaëoj (vd 0883-000).

Filozofoj de Brazilo (vd 0883-002).

Resumo de filozofio en Brazilo (vd 0883-005).

BRICOLLAGE. (F: 0883).

1. Franca esprimo, ekvivalenta al devio, ekzemple, de pilko frapanta en alia, kaj figure uzata de la franco Claude Lévi-Strauss (La pensée sauvage, î. 1).

2. Bricolage estas malrekta pensmaniero ne scienca, sed jam pli evoluinta ol tiu de la mita klarigo.

E. Pauli.

BRITIO. Filozofio en... 0884.

Ûeneralaëoj (vd 0884-000).

Filozofoj de Britio (vd 0884-002).

Resumo de filozofio en Britio (vd 0884-005).

BRUNEJO (Supl). Filozofio en... 0885.

Ûeneralaëoj (vd 0885-000).

Filozofoj de Brunejo (vd 0885-002).

Resumo de filozofio en Brunejo (vd 0885-005).

BRUTO, -ISMO (*). 0887.

A: brute; brutisme. F: brute; brutisme. G: Vieh. H: bruto; brutismo. I: bruto. P: bruto; brutismo. R: (skot).

Substantiva radiko. Vortformoj: bruto, bruta, brutaro, bruteco, brutido, brutismo (vd), brutisto, ïarûobruto.

2. Bruto estas hejme kultivita kvarpieda besto. Ekzemple, bovo, îevalo, azeno, elefanto, kapro, ïafo, certamaniere ankaö hundo, kato.

Brutismo estas kultivo de brutoj, kiel utilo, - por servi kiel nutrado, por esti rajdataj, por tiri îarojn, aö por esti portantoj de ïargoj.

3. Figure, brutismo estas eco de tiu, kiu sinteniûas brutece, same kiel bruto, rilate la brutojn mem.

Foje por sukcesi la plejmulton el la brutoj, la homoj frapas ilin tro multe

Foje, por ludi per la brutoj, tiu ludo fariûas per troaj instigoj, kie en la tiel nomataj bovludo (vd) kaj toreado (vd).

4. Enkadre de la animalaj rajtoj, brutoj devas esti respektataj kiom eble. Tamen estas tre malfacila subteni tiun principon rilate la brutojn, îar ili jam estas kutime naskigataj rekte por la homaj servoj kiel sklavoj, kaj por la homa nutrado.

E. Pauli.

BUDHISMO. 0888.

1. Vortformado el Budho kaj la doktrina sufikso -ism-.

2. Budismo estas doktrina sistemo kun religia aspekto, kreita de la hinda Sidarto Gotamo, alnomata Budho (= la iluminiûinto), mortinta îirkaö 480 a. K.

La sukceso de budhismo okazis precipe ekster Hindio, en Nepalo, Îinio, Japanio, Srilanko, Vietnamio.

Pri la pluraj orientiûoj de budismo vaste temas historio de la filozofio, kun elstaro de tiu en Îinio kaj Japanio.

3. Karmo kaj metempsikozo. El bramanismo (vd) Budho konservis la koncepton de Karmo (vd), rilata al la senfina îeno de sinsekvaj kaözoj kaj efikoj ene de la sama eterna realo.

Okazas la metempsikozo (vd), sed ne kun perfekta kaj konstanta memo.

4. Savo. Aspektas budhismo ankaö doktrino de savo: îi tiu mondo estas doloro, el kio oni tamen devas eliri.

La origino de la doloro estas la deziro. Por îesigi la doloron, jam antaö la morto, oni forigu la deziron.

La vojo por tiu entrepreno estas en 8 partoj, kun elstaro la meditado. Tiu strebo fariûas simile al jogo (vd).

E. Pauli.

BULGARIO. Filozofio en... 0890.

Ûeneralaëoj (vd 0890-000).

Filozofoj de Bulgario (vd 0890-002).

Resumo (vd 890-005).

BURÛO, -ARO (*). 0891.

A: burgess-ship. F: bourgeoisie. G: Bourgeoisie, Bürgertum. H: burgesia. I: burghesia. P: burguesia. R: (burzhuá); (burzhuazija).

1. Etimologie, burûo devenas, tra la franca bourgeoisie (= burûaro), el la germana Burg (= fortika o, kastelo). Pro semantika evoluo, mezepoke burûo signifis homon loûantan en kastelo; pli vaste, loûanto de urbo kontraste al laboristo de la kamparo, ûis kiam atingis la modenan signifon.

Substantiva radiko. Vortformoj: burûo, burûaro, burûeco, burûiûi.

2. Burûo estas individuo de la socia klaso posedanta sufiîan kapitalon por esplori la vivrimedojn pere de la dungado de laboristoj.

Nuance, kapitalisto (vd) estas posedanto de la kapitalo de entrepreno, dum burûo estas la sama kapitalisto, sed rigardata kun iom da historia kaj sociologia karaktero, per kio li apartenas al socia klaso kun longa tradicio. Sekve, por pritrakti elîerpe la temo pri burûaro, certamiere oni ripetas la nociojn pri la kapitalisma sistemo, kun kelkaj sociologiaj elementoj.

Ne îiam klare difinebla, burûo, kiel formanto de tipe nova klaso, estas ne nobelo, nek proleto, kun diversaj sociaj aspektoj kaj kiuj ïanûiûis tra la tempo. Ekzistas, pro tio, la granda kaj la malgranda burûo. Malsame evoluas la burûoj en la entreprenoj sur kamparaj bienoj kaj en la entreprenoj urbe; denove malsame en komerco, en industrio, en liberalaj servoj.

Figure, estas nomataj burûoj anka homoj kun tre alta salajro, îar ili estas kapablaj vivi kun la avantaûoj de burûoj, kaj samtempe partopreni iamaniere en la entreprenoj.

3. Pro iom da kapablo de administro, la burûoj kreis la ekonomian progreson surbaze de la privata kapitalo, kontraste al la nobeloj, kiuj nur kaptis luon de la bienoj pruntedonitaj al vasaloj a servutuloj.

Per la burûaro aperis la progreso je la fino de mezepoko kaj kreiûis la moderna socio, dumtempe tro liberalisma, sed poste devigata per la neoliberalisma leûaro fariûi socia.

Politike, la burûaro unue apogis la reûojn kontra la princoj. Sed fine, pere de la burûaro estis forigata la tuta sistemo de la nobelaro, kune kun la reûoj, kaj kreita la respubliko.

La franca revolucio de 1789 okazis kiel burûa reago al la privilegioj de la nobelaro kaj klerikaro. Per la ekonomio de merkato kaj socia plibonigo de la respubliko a de la demokratio, la moderna socio atingis tute alian formon kompare kun la anta a aristokratia nobela formo.

4. Socialistoj radikale proponis, kiel socia formo de ekonomio, la forigon de la privata entrepreno.

Kompreneble, en tiu nova formo de ekonomio la Ïtato multe respondecas, kaj pro tio foje la entrepreno nomiûas tata. Principe, tamen, la socialisma entrepreno nur forigas la formon de privateco, en kio nur unuj estu la regantoj super la kapitalo, dum aliaj estas nur dungitaj homoj.

Eblas kompreni formon de privateco, en kio la entrepreno estas konsiderata socia, en la senco ke îiuj de la sama entrepreno estas posedantoj; same okazas en familio, kies kapitalo estas ne nur de la patro, sed ankaö de la patrino kaj de la gefiloj.

Konsekvence de la novaj proponoj pri la formo de ekonomio, kontraö la burûoj, la moderna politiko-ekonomia historio dividiûis inter partioj de la dekstro (ofte nomataj liberalaj aö neoliberalaj), kaj partioj de la maldekstro, tio estas de la socialistoj (ofte maldemokratiaj).

5. Oni serîu bazajn principojn, por solvi la diskutadon pri la burûoj. Unuj principoj estas naturaj, surbaze de la fundamentaj homaj rajtoj, kaj pro tio ili devas esti devige obeataj. Aliaj principoj estas pragmataj, elekteblaj, akorde kun eventualaj situacioj, inckluzive de la socia evoluo de la civitanoj.

6. Estas natura fundamenta principo la rajto de îiu individua homo dungi la laboron de aliaj homoj, kaj do, dungi homojn, estas honesta iniciato; inverse estas fundamenta rajto de îiu individua homo vendi sian laborforton, kaj do fariûi dungita homo estas honesta ofico.

Sekve de tiu natura fundamenta principo pri la homaj rajtoj rilate la dungadon, la Ïtato neniam povas elekti socialisman sistemon kiel ununuran devigan formon de ekonomia entrepreno.

Kompetentas la Ïtato nur pri la garantioj flanke de dungantoj kaj flanke de dungitoj. Maldekstraj partioj estas do nedemokratiaj, îar ili neas homajn rajtojn, anstataö proponi la perfektigon de la ekonomia kampo, kiam ûi havas la formon de privata entrepreno.

Konsidere, do, ke la privata entrepreno estas akorda kun la homaj rajtoj, ûi estas honesta, same kiel estas honesta la ïtata dungado de servoj por publikaj servoj. Burûa sistemo estas do akorde kun la homaj rajtoj; tamen, tio ankoraö ne signifas esti la plej bona sistemo.

7. Estas pragmata principo, ke, - en la kazo de malegala kapablo, precipe kiam kelkaj ne atingas la minimuman kapablon, - rekomendindas la entreprena formo gvidata de la plej kapablaj.

Efektive, en la nuntempa situacio, la forto de la burûara ekonomio estis la kompetenteco. Tamen tiu forto estas nur eventuala, kaj konsistas en tio, ke la socialisma sistemo postulas grandan evoluon de la plimulto de la homoj, dum la burûa postulas la entreprenan kapablon nur de kelkaj.

Malevoluinta laboristo estas sufiîe bone kontrolata de severa burûo dunganta lin.

Same okazas kun la honesteco, kiu mankas en socialisma ekonomio, kontrolata de koruptaj politikistoj.

Cetere, burûo, malgraö egoisma, povas fariûi evoluema entreprenisto (kaj tiel kontribui por la socia progreso), dum en socialisma sistemo tiu egoisma homo eble estus nur malbona civitano, pigra a korupta politikisto.

La kreo de ïtata entrepreno en nacio ne sufiîe preparata, estas la samo kiel doni îion al nekapablaj admininistrantoj kaj rabistoj. Pro tio landoj kun burûa ekonomio, kun libera merkato, venkas, per la konkurenco, la socialismajn landojn.

Sed tio, kiel jam avertite, estas eventuala situacio, kaj kiu ne forigas la socialisman idealon, kiam demokratie elektata kaj demokratie gvidata. Entrepreno ideala estas tiu, konceptata kiel socia servo (kvankam ne necese ïtata), kaj en kio la tuta grupo kiu laboras en la entrepreno estas samtempe la kompetenta posedanto, anstataö esti posedanto nur individua kapabla kapitalisto.

En privata kapitalisma sistemo, nur unuj decidas pri la la plimulto, kvankam enkadre de la leûo kaj sociaj rajtoj. Ambaö sistemoj estas honestaj, sed unu estas pli ideala, dum la alia nunteme estas ununura sufiîe kapabla. La socialisma sistemo (ne necese ïtata) restas, certamaniere, la idealo de la socio, eî se ûi neniam atingos la efektiviûon.

8. La historia rezistemo de burûoj al sociaj plibonigoj de la laboristoj okazas surbaze de du faktoroj: la kutima egoismo de la burûoj (îiu homo, ankaö laboristo, estas egoisto) kaj la prudenteco de la burûoj rilate al la ofta nekapablo, inkluzive senintereso, de pluraj laboristoj. Pro tiu dialektiko okazas akuzoj amba flanke, de la burûaro kontra la laboristaro, kaj de la laboristoj kontra la burûoj.

Kompreneble, kiam la burûaj entreprenistoj estas egoismaj, ili simple malhelpas la sociajn rajtojn de la laboristoj. Per saûa leûaro eblas solvi tion, kreante specon de meza sistemo (eklektika) inter socialismo kaj kapitalismo: unuflanke la kapitalistoj restas la posedantoj de la entrepreno; aliflanke tiu entrepreno obeas leûojn (pago de impostoj al socio, akcepto de sindikata agado, pago de alûustigita salajro).

Sed îio estu demokratie elektata! Tamen, estas konate, ke la politika forto de la burûaro, influas la leûojn, kiuj do, nur, per multaj klopodoj, fariûas justaj. Jen tio, kio ofte estas nomata neokapitalismo (socia kapitalismo), aö neoliberalismo (aö socia liberalismo).

9. Eblas mildigi la plendojn rilate la nekapablon de la laboristaro. Îi tiu nekapablo montriûas certe en pluraj flankoj, kvankam ne en îiuj. Kiam anka okazas la egoisma postulo, la laboristoj nur rigardas la individuajn interesojn, kaj ne tiujn per kiuj la entrepreno devas progresi kaj fariûi forta. La instruo kaj eduko certe mildigas la mankon de entreprena kompetenteco kaj la mankon de intereso pri la entrepreno. Certe la kompreno pri la bezonoj de la entrepreno devas esti temo en la formado de bona laboristo.

Koncerne la partoprenon de la laboristaro en la administrado de la entrepreno, tio certe instigos la laboristojn al disvolviûo. Kvankam la leûaro ne povas devigi al partoprenon de la laboristaron en la administrado de privata entrepreno, tiu sistemo tamen devas esti antaövidata, por ke bone funkciu, kiam elektata de kelkaj entreprenoj. Tiu leûaro povas perfektigi la sistemon, tiamaniere ke ûi fariûu alloga al la respondeculoj mem de la entrepreno, precipe se tio kunportas pli da produktado kaj stabileco.

10. Partopreno de laboristoj en la entrepreno malsame funkcias en diversaj niveloj de instrupreparo.

Lernejo fariûas pli facile kolektiva administrado de la profesoroj, kies mem instruo helpas la tutan administracion.

Estas diferenco inter entreprenoj kun pli da kontakto kun la publiko, ekzemple poïtejo, kiun la uzantoj kontrolas, kaj fabriko de varoj, en kiu nur eniras la laboristoj, sen la kontrolo de la konsumantoj.

La idealo estas, ke la sindikatoj protektu la laboristojn, sen institigi ilin al ideologia rezistemo al îiu privata entrepreno cele al la nedemokratia ïtata socialismo.

Burûoj kaj dungitaj laboristoj saûe konstruu pragmatan entreprenon cele al socia progreso.

E. Pauli.

BURKINA-FASO. Filozofio en... 0892.

Ûeneralaëoj (vd 0892.000). Filozofoj (vd 0892-002). Resumo (vd 0892-005).

Nomo de Voltalando, ekde 1884 (Supl PIV).

BURLESKA (+) (stilo). 0893.

A: burlesque. F: burlesque. G: burlesk, possirlicher. H: burlesco. I: burlesco. P: burlesco. R: (burlesk) (subst).

1. Etimologie, burlesko devenas, tra la itala burlesco (= komika, groteska), el la latinida burla (= trompo), kun ne konata origino.

Adjektiva radiko. Vortformoj: burleska, burleskulo.

2. Burleska arto estas ûenro de artesprimo, kun stilo tre ekstravagance komika, per kontrasto inter stilo kaj temo, foje trivialeco de stilo kun nobla temo, alta stilo por trivialaj temoj. Rilatas al groteska, parodia, karikatura ûenroj.

3.Takse, burleska stilo estas surbaze, ke arto celas ankaö amuzo, kaj kiu atingeblas ankaö per ekstravagancoj. Burleskaj aferoj povas do esti temo de arto esprimo, îar la temo influas la esprimon, kun la sekva kreo de la koncerna ûenro burleska.

Burleskaj temoj kreas apartajn ûenrojn, notindaj îefe en teatro kaj cirko, sed ankaö en literaturo, pentro kaj skulpto, kanto kaj danco.

E. Pauli.

BUROKRATO, -ISMO. 0894.

A: bureaucracy. F: bureaucratie. G: Bürokratie. H: burocratismo, burocracia. I: burocrazia. P: burocracia. R: (bjurokratízm).

Substantiva radiko. Vortformoj: burokrato, burokrataro, burokratismo.

2. Burokrato estas administracia oficisto, laboranta kiel subulo de eminenta îefo, kies administracio estas vasta.

Burokratismo estas administracia sistemo, per kio institucio funkciigas siajn procedojn pere de aparte dungitaj funkciuloj kaj sufiîe fakaj. La interna strukturo de la laboro de la burokrataro estas nur problemo de planado (vd). Sed la adopto de la sistemo dependas de la institucio, por kiu la servoj estas farataj Tiuj institucioj povas esti publikaj kaj privataj. Ekde la 19-a jc. ili kreskeme uzas la burokratisman sistemon.

3. Takse, la burokratisma administracio havas la avantaûon perfektigi la laboron, dum la instancoj, kiuj a toritate decidas restas liberigitaj por la specifaj aötoritataj aferoj.

Cetere, ïanûoj povas okazi en la kupolo, sen ke la burokrata maïinaro estu afekciita. Enkadre de la Ïtato, la politikaj îefoj povas esti anstata igataj, sen ke la servoj de la ïtata aparato îesu. Anka la devoj de la civitanoj, ekzemple pagi impostojn, restas eblaj, sendepende de la superaj instancoj, îar la burokrataro konstante laboras.

4. Koncerne al la malperfektaëoj de la burokratisma sistemo, unu el ili estas la ofta malrapideco.

Paradokse, burokrato, kiel jam klarigite, devenas el vorto signifanta fajro, per kio la metiistoj laboris ekvekite. La nuna tendenco jam ne estas fajreca. Tamen, tio devas esti korektata.

La perfektigo eblas per la modernigo, ekzemple per komputilaj rimedoj, kaj per la faka preparo de la oficistoj. Jen afero elspeza; tamen la kompensoj estas certaj. Kutime, la malrapideco okazas en la burokrataro de la juûistaj aferoj. Anka îi tie, oni korektu îiam (vd).

5. La karaktero de aparta organismo de la burokratisma sistemo de administrado, kun pluraj homoj kaj komplikaj interrilatoj, postulas anka apartajn leûojn.

E. Pauli.

BURUNDIO. Filozofio en... 0896.

Ûeneralaëoj (vd 0896-000).

Filozofoj de Burundio (vd 0896-002).

Resumo de filozofio en Butano (vd 0896-005).

BUTANO. Filozofio en... 0897 (Supl. PIV).

Ûeneralaëoj (vd 0897-000).

Filozofoj de Butano (vd 0897-002).

Resumo de filozofio en Butano (vd 0897-005).