BIO-. 0810.

Internacia grekdevena vortkomenco, signifanta vivon, el la greka samsignifa vorto $ \ @ H (= vivo).

Vortformoj: biogenezo (vd), bioetiko (vd), biogenetika (vd), biografio (vd), biologio (vd), biomorfa (vd), bionomia, biosfero (vd).

E. Pauli.

BIOETIKO. 0811.

1. Bioetiko estas erudicia vortformado, per la internacia grekdevena vortkomenco bio - ($ \ @ H = vivo) (vd 0810) kaj etiko (= scienco pri moralo) (vd). Tiu uzo estis enkondukita je la deko de 1960 en Usono.

Ekvivalentaj esprimoj: biomedicinista etiko; biofilozofio.

2. Bioetiko estas la etika fako pritraktanta la etikajn aspektojn de uzo de la biologiaj esploroj, precipe en medicino.

Pro la individuaj homaj rajtoj okazas limigoj en la iniciato de la biologia kaj medicina uzo. Bioetiko estas la sistemigo de tiuj aspektoj.

E. Pauli.

BIOFILOZOFIO. 0812.

1. Vortformado el la grekaj bio - ($ \ @ H = vivo) kaj filozofio. Uzo fare de Enciclopédia Mirador Internacional, p. 1399).

2. Biofilozofio pritraktas la naturon de la vivo kaj îiujn rilatajn aferojn.

Estas biofilozofio parto de la filozofio pri naturo (vd), kies alia parto estas pri la neviva korpo.

Oni estu do avertata, ke biofilozofio dependas de antaösupozoj situintaj en la filozofio pri naturo.

Nur pro vasteco de la temo, kaj ankaö pro la koncerna graveco, biofilozofio estas organizita kiel aparta disciplino en studprogramoj.

Metabiologio rilatas al îio ne eksperimenta en biologio, kaj do al filozofiaj temoj ûenerale rilatiûintaj al temo pri la vivo.

Al metabiologio apartenas la logikaj aspektoj de la biologio, ekzemple, difino kaj logikaj metodoj (ne la empiriaj metodoj).

Fine, metabiologio inkluzivas la aliajn filozofiajn detalojn pri la vivo, enkadre de filozofio pri la naturo, metafiziko (epistemologio, ontologio), etiko.

En la kadro de metabiologio, biofilozofio rilatas precipe al filozofio pri naturo, kies sistema parto ûi estas.

3. Per sistema ordo, la demandoj de biofilozofio komenciûas per la fundamento mem de la fenomeno de vivo, - îu la viva stato estas fenomeno de la korpoj mem, îu de iu aparta principo.

Laö la unua hipotezo, korpoj estas samtempe dotitaj de mekanika movo kaj de viva movo; tiam la substanca principo estas ununura. Jen monismo, foje nomata ankaö redukcionismo.

Sed eblas du ekstremoj, unu en direkto al materiismo, alia en direkto de spiritualismo. Fundamente, tamen, ambaö ekstremismoj akceptas la specifecojn almenaö de la fenomenoj, - de la mekanikaj kaj de la vivaj (inkluzive psikaj).

Ofte, en tiu redukcionismo, la diferencoj estas de vortoj kaj ne de konceptoj.

Laö la dua hipotezo, korpoj estas principo nur de la mekanika movo, kaj alia paralela substanco, tute specifa, nome vitala principo (aö aparta animo) estas principo de la vivaj fenomenoj. Jen strikte dualisma sisstemo.

Jen elekto farenda inter monisma sistemo kaj dualisma. La spekulacio devas decidi, - aö îiuj fenomenoj venas el unu nura fundamenta principo, aö îiuj venas de du fundamentaj neredukteblaj principoj. Kompreneble, la ekonomio de la penso tendencas redukti îion al unu principo, îar kiam estas du, malfacile oni klarigas tion.

Post tiu fundamenta diskutado, biofilozofio pasas al determino de la gradoj de vivo, îefe la diferencoj inter vegeta kaj psika vivo, inter sensa kaj racia vivo.

Esploras biofilozofio, ankoraö, kiamaniere funkcias efikaj kaözoj kaj celoj.

4. Historie, la empiria biologio kaj la biofilozofio jam estis esplorataj de la grekoj. Ûi ne multe evoluis dum Mezepoko.

Kiam en la 19-a jc. oni montris, ke la antaöa konvinko pri la fikseco de la specoj ne estis firma doktrino, okazis revolucio ankaö en la biofilozofio.

Dum unuj tuj akceptis la darvinisman monismon (vd), aliaj tamen postulis la apartan kreon fare de Dio, almenaö de la homa animo.

Post novaj evoluoj de la biologia dum 20-a jarcento disvolviûis îe la biologoj mem la intereso pri biofilozofio, kiun ili ilustris per gravaj prikonsideroj.

E. Pauli.

BIOGENETIKA LEÛO. 0813.

A: biogenetic law. F: loi biogénétique. G: biogenetisches Grundgesetz. H: lei biogenética. I: legge biognètica. P: lei biogenética. R:

1. Esprimo enkondukita de la germana naturalisto Ernst Haeckel (Natürliche Schoepfungsgeschichte, 1868).

2. Biogenetika leûo signifas la surprizan fenomenon de la individua kreskado de la embrio per sinsekvaj formoj, kiuj tradukas la evoluon de la speco al kiu ûi apartenas. Je la komenco la homa embrio similas al embrio de pli vasta grupo, poste jam nur al brio de kelkaj genroj, fine al embrio de la plej proksimaj animalaj specoj, fine estas nur propra speco.

Evidentas la simileco inter embrioj de kuniklo, bovo, homo. Nur iom post iom, alprenas îiu la karakterojn de la aparta speco, kaj kio okazas nur pro internaj faktoroj. Sed se tiuj faktoroj ne agas, restas hazarde, tiu aö aö tia alia karaktero.

Se novaj faktoroj operacios, okazas la fenomeno mem de la evolucio. Genoj estas tre stabilaj, sed tra la tempo ili povas ïanûigi, kaj la rezulto estos alia viva speco.

3. Kompreneble, la biogenetika leûo pruvas la evoluon, laö klarigite de la ontogenezo (vd) kaj de la filogenezo (vd).

Îar la varieco en la subatoma mondo kaj en la kemiaj elementoj estas vastege granda, la eblecoj de la evoluo estas same vastaj. Surbaze de la pasinteco de la vivo sur la tero, kaj surbaze de subatoma kaj kemia varieco, oni povas imagi, ke îio povas fariûi tre diferenca en la estonteco, îe vivaj estaëoj ûenerale kaj ankaö îe la homa specio. Aldone la homa scienco mem povos plibonigi la vivkondiîojn kaj la vivon mem.

Rezulte, la biogenetika leûo kaj ties kunteksto avertas pri la koncepto mem de la vivo ûenerale, inkluzive pri la homo kiel rekte enkadrigita en la naturo.

E. Pauli.

BIOGENEZO. 0814.

A: biogenesis. F: biogénèse. G:Biogenesis. H: biogenese. I: biogènesi. P: bioûenese. R:

1. Erudicia vorto, biogenezo estas vortformita per kunmeto el la grekaj $ \ @ H (= vivo) kaj ( X < F 4 H (= kaözo, generado, origino).

Substantiva radiko.

2. Biogenezo estas doktrino, laö kio vivaj estaëoj nur povas esti generataj de aliaj same vivaj.

Kompare, ontogenezo (vd) diriûas pri la evoluo de la individuo ekde la ovo ûis la adolta stato, kaj filogenezo (vd) pri la tuta kolektivo, dum biogenezo rilatas simple la generadon.

3. Doktrino. La bazo de biogenezo estas la neceso, ke okazu proporcio inter kaözo kaj efiko. Tiusence, ne viva kaözo ne povas esti proporcia kaözo de viva estaëo.

Sekve de la neceso de proporcio inter kaözo kaj efiko la evoluciismaj doktrinoj nur koheras, kiam ili jam metas la hipotezon, ke îiu materio estas principe potenciale viva kaj psika.

En kelkaj aranûoj de la materio la vivo kaj la psiko ne manifestiûas, sed ili tamen okazas en tiu materio; en aliaj ili trovas la ïancon manifestiûi.

E. Pauli.

BIOGRAFIO (+). 0816.

Gr: , - . L: vita, -ae.

1. Biografio estas vortformita per kunmeto de la grekaj $ \ @ H (= vivo) kaj ( D " N Z (= skribaëo, teksto), siavice el ( D V N T , -, 4 < (= skribi). Grekoj uzis simple Bios (= Vivo), kiel en Bíoi paralleloi (Vidas paralelas) de Plutarko. La kunmetita nova greka formo aperis unue en Damascio (î. 5-a jc.), sed disvastiûis nur modernepoke.

Substantiva radiko. Vortformoj: biografo, biografio, membiografio.

2. Biografio estas literatura ûenro, temanta ies tutan vivon.

Nuance, memoroj estas kroniko de aparta epoko priskribita ekde la vidpunkto vivita de la verkisto kaj ties partopreno, dum biografio havas la verkisto mem kiel îefan temon.

Taglibro estas strikte kronologia memoro, kies temo estas la persono de la verkisto.

La ekstera aspekto de biografio estas rakonto (vd), kaj tiusence estas literatura ûenro enkadre de la juûo. Tamen, biografio estas literatura ûenro enkadre de rezono, kiel scenco kaj diskurso.

Same kiel historio, estas biografio scienco asertanta la pasintecon pere de rimedoj situintaj en la prezenco.

3. Specoj de biografioj. Laöforme, kelkaj biografioj celas klarigi aferojn de la vivo, precipe de gravaj homoj. Reduktiûas al laöforma la distingo inter biografio ûenerale kaj la aötobiografio.

Gravas la aötobiografioj, îar ili foje malkaïas informojn tre utilaj pri la psika vivo. Foje ili ankaö revelacias sekretojn pri kulturaj kaj politikaj okazaëoj.

Laömaterie, biografioj diferencas laö la tipoj de homoj biografiitaj: de fondintoj de religioj, de sanktuloj (hagiografioj) (vd), de politikistoj, de literaturistoj, ktp.

4. Epistemologie, la rekta celo de biografio estas la historia vero.

En la pasinteco oftas biografioj sen sufiîa atento al la efektivaj faktoj, îar ili prezentis mitajn rakontojn kaj legendojn. Tio ofte okazis precipe en religia kampo.

Principe, eblas la apologiaj biografioj, kondiîe ke ili ne estu tendencaj kaj diskutu objektive la faktoj. Biografioj povas ankaö esti pedagogiaj, se ili estarigas efektivajn virtojn.

5. Profundeco en biografio ankaö gravas. Ne sufiîas la fenomenologia priskribo de la faktoj, sed ankaö la analizo kaj demontriva sintezo, por ke la tuta kunteksto fariûu komprenata.

La individuo estu esplorata kiel psiko kaj kiel biologia vivanto. Estu klarigataj ankaö la eksteraj influoj de la medio kaj sociaj cirkonstancoj. En religia kampo oni konstatu, îu li estis malsana viziulo.

E. Pauli.

BIOKEMIO (biologia kemio). 0817.

A: biochemistry. F: biochimie. G: Biokhemie. H: bioquímica. I: biochìmica. P:bioquímica. R: (biokhimik).

1. Estas biokemio erudicia vortformado el la internacia greka prefikso bio - $ \ @ H (= vivo) kaj kemio (vd), ekvivalenta al biologia kemio.

2. Biologia kemio estas branîo de la kemio, kio klarigas la kemiajn fenomenojn de la vivaj estaëoj.

El elemento karbono (atomnumero 6, atompezo 12,01) konsistas îiu vivanta estaëo. Biologia kemio esploras tiun elementon kaj ties kombinon kun aliaj, precipehidrogeno, oksigeno, nitrogeno.

3. Historie, evoluis la biologia kemio ekde la 18-a jarcento, kiam oni malkovris la oksigenon (1772) kaj ties procezoj en vivaj estaëoj.

En la postaj dekoj oni identigis ankaö la ureon (kiel malkombinaëa produkto de proteijnoj) kaj izolis glikogenon, hemoglobinon, nukleajn acidojn, enzimojn (nomo kreita en 1887). Estis ankaö klarigata la fenomeno de la alkohola fermentado.

4. Kelkaj biokemiaj fenomenoj estas aparte gravaj por la ordinara vivo.

Dum oni pensas, disvolviûas kemiaj procezoj en la cerbo, favoraj al ties konservo. Same okazas dum la sentoj, inkluzive dum la erotaj pasioj. Ordinare, psikaj agoj estas favoraj al la konservo de la cerbo.

Intelektuloj restantaj aktivaj dum maljuniûo, tendencas al tiu konservo de la cerba kapablo.

E. Pauli.

BIOLOGIA EDUKO. 0818.

1. Biologia eduko avertas pri la homa biologia realo kaj pri la celoj atingendaj en tiu kampo.

2. Epistemologie, la esploro pri la homa biologia realo estas empiria scienco. Aldone, filozofio demandas pri la fina interpreto de la vivo mem.

Koncerne al la biologia realo kiel etikaj devoj atingendaj, la devo en si mem estas filozofia afero.

3. Îiufoje, la eduko pri biologia faro sekvas tiun modelon:

- eduko per klarigado,

- eduko per motivado.

La eduko per klarigado distingas inter klarigado pri la biologio mem, kaj klarigado pri la biologia devo.

Eduko per motivado konsistas en la prezentado de motivoj, ekzemple, de avantaûoj rezultintaj de la adekvata biologia faro.

4. Enkadre de la homa biologia realo, konsistigata el pluraj faktoroj, elstaras ne nur tiuj de la kono kaj ago, sed ankaö de la faro, îu la arta faro kaj teknika faro, îu ankaö la biologia faro.

Meti la biologian funkcion kiel specon de faro ïajnas unuamomente io ne prava. Oni avertu tamen, ke biologia vivo ne signifas la samon kiel mensan aö spiritan vivon. Kontraste, la konaj kaj agaj aferoj estas imanentaj, dum la biologiaj procezoj okazas kiel ia konkreta korpa efektivigo.

Estas ja distingo inter psika vivo, kun esenca îeesto de kono, kaj biologia vivo, kun kapablo moviûi de loko al loko kaj moviûi per kreskado. En homo kaj brutoj ekzistas kune ambaö formoj de vivo; en plantoj aktivas ïajne nur la biologia vivo (sen kono).

Por tiuj, kiuj defendas la biologian vivon kiel imanentan agon, ekzistas specifa distingo inter biologia fenomeno kaj fiziko-kemia fenomeno; tamen, ankaö en tiu imanentisma interpreto, la biologia vivo okazas tre intime ligita kun la fizikaj faritaëoj.

Por la aliaj ne okazas esenca distingo inter la vivaj fenomenoj de la biologio kaj la fiziko-kemiaj fenomentoj. Sekve, biologia procezo estas nur pli komplika aranûo de la materio en ekvilibro kaj neekvilibro.

Îu estu imanenta funkcio, îu nur fiziko-kemia fenomeno, la vivo prezentas edukajn aspektojn tre gravajn, pri kiuj oni ne silentu.

Por la edukado estas signifa la fakto, pri kio la biologiaj fenomenoj (aö faroj) povas ricevi eksteran influon de psika sistemo. Gvide de bonaj klarigoj ni scias, kiel manûi aö païi. Tiel same per volaj decidoj oni kontrolas tion, kion oni manûas, kaj kien oni païadas. Malrekte do oni povas kontroli la biologiajn farojn, kaj edukiûi por fari îion biologie bone. Edukado por efikigi la biologian faron estas ne io alia ol prepari niajn konajn kaj agajn kapablojn îi-rilate.

5. La etika devo atingas la biologian edukon en la senco, ke ne sufiîas koni la idealan biologian realon, sed ke estas necese elekti tiun biologian realon kiel celon.

Ne sufiîas por la edukenda homo la biologia scienco sen akcepto de la devo îi-rilate. Homo kapablas science koni îiujn kondiîojn pri la sano, sen ke li mem decidu ordigi sian vivon laö tiuj konoj.

Foje medicinistoj plendas pri si mem: mi scias, ke la fumado estas noca, tamen mi fumas!

Kelkaj almetas: Vi almenaö ne fumu!

Kiam filozofo parolas pri biologiaj sciencaj informoj, la implica celo estas, ne la biologia scienco, sed filozofie averti pri la devo.

Kiam J. J. Rousseau verkis la romanon Emilio, li samtempe filozofiis kaj parolis pri biologiaj aferoj, inkluzive psikologiaj, precipe en la I-a Libro pri la infana aûo.

Rousseau povis fari tion, îar li proponis ne nur filozofion pri eduko, sed konkretan planon de edukado, kiu postulas plurajn sciencajn vidpunktojn, samnivele.

En filozofio pri eduko kiel îefa temo oni ne povas esti tiel eklektika kiel Rousseau en Emilio.

6. La graveco de eduko pri la biologia faro baziûas sur la neceso por subteni la normalajn kondiîojn de la vivo. Naskiûinte en malfacila situacio, kreskante en malfavoraj cirkonstancoj, kaj konservante sin malfacile dum la tuta vivo, homo nur sukcese atingas la biologiajn celojn, se li efikigas siajn kapablojn de subteno. Sekve la biologiaj celoj aperas kiel atingendaj celoj, kaj same deviga fariûas la edukado por atingi ilin.

Lernejo ne nur preparas la homon por la morgaöa vivo, sed ûi okupiûas pri la nuna vivo, kiu okazas îiutage. Jen la vitala lernejo, kiu preparas antaö îio por la nuneco. Ankaö îi tiu nuna vivo de la infano valoras. La infano estas edukata kia ûi estas en la familio kaj en îiuj aliaj lokoj.

Biologia eduko atingas la homon por la tuta vivo, - por la infaneco, por la plenaûecon, por la maljunecon.

7. Du ûeneralaj temoj kunordigas la etikan aspektojn de la biologia eduko:

- devo eduki por respekti la vivon;

- devo preparari por plibonigi la vivon.

8. Filozofia biologia edukado preparas la homon, por ke tiu îi respektu la vivon, ;jen per kono, jen per ago, jen per faro. Tiu respekto al la vivo inkluzivas sinsekvon de devoj ekde la fundamenta devo vivi ûis la detaloj, kiuj malpermesas la mortigon kaj ;murdadon, mortpunon, militon kaj terorismon. Îi-rilate oni diskutas pri la kontraökoncipado, suspendo de la gravediûo, aborto, kontrolo de la naskiûado.

Kelkaj el la temoj pri la respekto al la vivo estas aparte prezentataj en la familia eduko, aliaj en la elementa kaj meza lernejo, fine tiuj de malfacila kompreno al al adoltoj en la universitata instruo.

Edukisto kreas la respekton al la vivo, avertante ke la vivo estas ne fordonebla rajto. Kiu jam havas la vivon, tiu havas ûin kun plena rajto de ricevinto.

Nur antaö la naskiûado eblas aserti, ke tiu îi rajto ankoraö ne okazas. Pro tio la gepatroj povas elekti, almenaö malrekte, kiom da filoj ili deziras, kaj kiuj estos elektataj inter la multaj eblaj filoj. Sed post la okazintaëo îiu naskiûinto fariûas persono sendependa kaj pro tio rajtas vivi tutindividue kaj suverenece.

Îiu faritaëo estas ja sendependa de la faranto. Kompreneble, îiu embrio, kvankam fundamente sendependa, estas tre dependa rilate al la vivaj kondiîoj. Komence, preskaö tuj post la naskiûo per la kuniûo de la spermatozoo kaj ovolo, tiu embrio vivteniûas kiel parazito en la patrina utero. Sed tiuj dependaj kondiîoj ne estas esencaj kaj îiumaniere restas dum la tuta vivo, pro kio la homoj vivas per socia pakto. Ekde la komenco ûis la vivofino îiuj rajtas respekton al sia vivo, malgraö la dependenco rilate vivkondiîojn.

Ekzisto estas la plej granda valoro; ûi estas antaöa al iu ajn alia valoro. Neniu havas ion pli grandan ol la ekziston por negocperadi kun ûi. Jen tute ûenerala principo, pri kies aplikado estas necese atentigi tiujn, kiuj tro facile decidas pri memdefendo, memortigo, murdado, mortpuno, milito, sanga revolucio, terorismo, infanforigo, aborto.

Memdefendo (vd) per mortigo de la atencisto estas implica en la rajto de tiu, kiu havas ekziston. Kiu estas atencita, tiu kohere elektas sian vivon anstataö tiun de la atenculo. Li ne povas esti bonema, permesante ke alia mortigu lin, îar tio estas absurdaëo. Same, pro tio, la individua civitano delegas, per la socia kontrakto, al Ïtato, la funkcion defendi la civitanojn, kun la sama implicita rajto mortigi la atenculojn.

Ankaö la ceteraj demandoj, îu iu rajtas murdi, mortpuni, militi, mortigi animalojn kaj plantojn, ktp., estas responde solvataj pere de la principo, kiu establas la ekziston kiel la plej alta valoro. Îiam kondamnendaj, tiuj iniciatoj nur estus akcepteblaj, kiam oni devas elekti inter la mema ekzisto kaj tiu de alia, sen aliaj alternativoj. Oni ne povas mortpuni, se la krimulo jam estas arestita kaj ni alliaj en sekureco. Inter la homa ekzisto kaj tiu de la bestoj aö de plantoj, certe oni elektas la homan, kiam ne restas alternativo; sed, kiam ne okazasa tio, oni konservu la naturon. Per la eduko la estimo por la vivo fariûas forta en îiuj kazoj.

9. Same, la filozofia biologia eduko preparas la homon por plibonigi la vivon. Gravas prepari lin ne nur por respekti la vivon, sed ankaö por ke li plibonigu sian bonstaton. Jen kazo, en kiu ankaö la eduko havas sian taskon, per la ekzercado kaj averto pri tiaj celoj.

Îiu plenumu siajn potencialojn kaj eblecojn, almenaö por ke la vivo estu vere sukcesa kaj intense feliîa. Resume, biologia edukado preparas la homojn, por ke ili kutime zorgu pri la sano (vd), nutrado (vd), higieno (vd), gimnastiko (vd), sporto (vd), ludo (vd), danco (vd), amuzo (vd), distro (vd), senokupeco (vd), ripozo (vd).

Tiuj aferoj okazu kiel norma programo de la îiutago, ne kiel eventualaj okazintaëoj.

Ili estu racie plenumataj, tio estas, kun konscio kaj kompreno.

Kelkaj ludas, sed profesie, kaj lasas îion dum ili ferias.

Aliaj laboras kaj havas la ekvivalenton de gimnastiko, sed ili dikiûas post la emeritiûo pro senmoveco.

Per la eduka preparo por plibonigi la vivon, la homo lernas kaj alkutimiûas vivi adekvate al iliaj fizikaj kondiîoj.

E. Pauli.

BIOLOGIISMO. 0820.

1. Biologiismo estas sistemo proponanta la specifecon de la biologiaj fenomenoj, kontraste kun monisma materiisma mekanicismo.

Nuance, vitalismo (vortformita el vitala) (vd) rekte asertas la ekziston de iu substanco viva, paralele al materia korpo, dum biologismo enhavas la akcenton de iom da ûeneraleco de la vivo, atinganta ankaö la materian korpo mem, en la senco ke îio estas viva kaj ke la nevivo ne ekzistas.

2. Specoj. Post kiam estas metata la specifeco de la biologiaj fenomenoj, tiu biologiismo meteblas laö pluraj vidpunktoj. Ne facile tuj distingeblaj, tiuj pluraj biologismoj devas esti difinitaj per klaraj dikotomioj, kaj kiuj prezentiûu en sinsekvaj planoj.

Laö la vasteco la specoj de biologiismo povas esti:

- nur monisma biologiismo, siavice:

- radikala monisma biologiismo (reduktanta îion al vivo),

- modera monisma biologismo (specifeco de la fenomenoj);

- dualisma biologismo (vivaj kaj nevivaj estaëoj).

Laö la nombro de vivantoj, biologiismo povas esti:

- nur unu ûenerala vivo;

- pluraj individuaj vivoj.

Laö analogia uzo de biologiaj konceptoj en socia agado, eblas paroli pri biologismoj, ekzemple, en sociologio (vd).

3. Laö la vasteco de la vivo, - kiel jam dirite, - monisma biologismo konceptas îion kiel vivan tiamaniere, ke ne ekzistas mortaj estaëoj; sed, per du formoj, - modera monisma biologiismo kaj radikala monisma biologiismo.

Kaj kontrase, dualisma biologismo distingas vivon kaj nevivon ekde la fundamento mem, per du apartaj neredukteblaj substancoj.

4. Modera monisma biologiismo. Monisma biologismo povas esti koncepta per modera formo, kaj kies konceptojn oni klarigu.

Modera biologiismo, sed tamen monisma biologismo, atribuas al materio la vivon, sed la materio samtempe enhavas la alian flankon, pure materia, en la senco de specifa fonto de la mekanikaj movoj. La tuta kosmo, kaj îiu korpa partiklo estas viva, malgraö tio ne manifestiûu ekstere.

Tiu biologismo estas modera, en senco ke la materia korpo estas la ununura substanco, kun du propraëoj, esti subjekto de korpaj fenomenojn kaj samtempe subjekto de vivaj fenomenoj (inklusive psikaj).

Alia nomo de tiu monisma interpreto estas redukcionismo (vd), en la senco ke la specifaj fenomenoj de vivo kaj nevivo reduktiûas al unu fundamenta substanco, foje nomata materio, foje animo, sed ne distingaj kiel estantaj du.

5. Gravas la modera monisma biologiismo. Ûi estas monisma, sed tamen aspektas dualisma. Okazas monismo en la substanco, dualismo en propraëoj kaj akcidencoj.

En tiu ne kompleta dualismo (aö inverse, en ne kompleta monismo) la biologiaj fenomenoj estas dirataj nur de la akcidencaj funkcioj.

La kunteksto de neovitalismo (vd) estas tiu de la modera biologiismo. En neovitalismo (kontraste al dualismo de vitalismo), la materio povas esti la ununura substanco, sed la funkcioj okazi en pluraj niveloj, kun mekanikaj efikoj, kun vivaj efikoj, kun psikaj efikoj. La materio mem povas esti nomata animo kaj spirito, îar ûi tiel funkcias.

6. Monisma radikala biologiismo estas sistemo, kiu simple neas la materion; tiu îi nur aspektas esti specife distinga de la vivo, sed fakte estas la vivo mem en alia formo. Materio estas nur ïajne ne vivo.

Rimarku, koncerne al H. Bergson, ke îio estas principe spirito, kaj ke per speco de malaktivigo, kelkaj aferoj montriûas per la aspekto nomata materio.

7. Radikala dualisma bilogiismo estas tiu, kiu dividas la realon ekde la fundamento en du specifajn substancojn, en vivan kaj nevivan. Do, estas metata la specifecon de la vivo, sen nei la materion. La neredukteblaj ekstremoj estas, - korpo kaj spirito.

La ekstera karaktero de tiu filozofio estas la konstantaj paradoksoj kaj defioj.

En kompleta dualisma biologiisma interpreto, la biologiaj fenomenoj povas esti dirataj specifaj jam pli fundamente, ekde la diverseco de la du substancoj, kiel asertas vitalismo (vd). Tiu nova formo insistas pri la la proporcieco inter efiko kaj kaözo tiamaniere, ke biologiaj fenomenoj postulas rekte apartan vivan substancon, nomata vitala principo, aö animo.

La metafiziko de la germana filozofo kaj biologo Hans Driesch (1867-1941) estas karakterize biologiisma, en la senco dualisma. Li asertas la specifecon de la entelekio, kiu estas la vitala principo, kiu ekfunkciigas la vivajn estaëojn. Tiu filozofio dividiûas en "doktrinon de la ordo" temanta la tutan ne-organikan mondon, kaj "doktrinon de la vivo", temanta la organikan mondon.(Philosophie des Organischen, 1908-1909; Ordnungslehre, 1925). Sed Driesch aldone interpretinta la entelekion kiel ûeneralan principon (vd ... ).

8. Takse, la specifeco de la biologiaj fenomenoj, kiam ili estas distingataj de la psikaj, eble ne okazas, îar ili povas estii aktivaëoj fiziko-kemiaji (vd...). Kompreneble, pli facile oni montras, ke la psikaj fenomenoj estas specifaj, îar ili estas akompanataj de konscio. Sed la simplaj biologiaj reagoj aspektas esti nur pli komplikaj sistemoj de kemiaj reagoj kombinitaj kun fizikaj movoj, kaj organizitaj en sistemoj de ekvilibro; okaze de malekvilibro, la reagoj okazas per movoj kiuj denove reekvilibriûas.

9. Kosma biologiismo. Estas speco de biologiismo tiu dirata laönombre de vivantoj, - aö nur unu kosma vivo, aö pluraj.

En tiu senco de interpreto de la vivo, biologiismo estas dirata precipe de sistemoj, kiuj komprenas ûin kiel kosman principon, kiu animigas la korpon de la vivaj estaëoj.

Jen analogio kun la monda animo (vd), en la stoikisma kaj neoplatonisma senco. Simila estas ankaö la senco de hilozoismo. Kompreneble, tiuj nomoj dependas de historia kunteksto.

10. Modernepoke, kosma biologiismo disvolviûis, inspire de la panteismo de Spinoza (1632-1677), enkadre de la posta romantika ideismo de Goethe, Fichte, Schelling, Hegel.

Parolis Goethe pri la ekzisto de Urtypus (= Pratipo), laö kiu baza plano îiuj vivaj estaëoj restas similaj.

Aparte insistis Schelling pri la vivo ekzistanta interne de îiuj estaëoj (vd).

Simila estas la nemateria entelekio (vd), pri kio parolis la germana biologo kaj filozofo Hans Driesch (1867-1941), kiu de tempo al tempo animigas la materion, tiel produktante la vivajn estaëojn.

Entelekio estis konceptata de Driesch kiel speco de monado (vd), en la senco de Leibniz, per kio estas determinata la tuta disvolvo de viva estaëo. Tiu entelekio estas superindividua, kaj la individuoj estas nur partoj de tiu superpersona forto. Îiu nove naskita homo estas la manifestacio de la entelekio, kaj finiûas per la morto.

11. Per biologiismo, en analogia senco, oni nomas la uzon de biologiaj konceptoj ekster la kampo de biologio, ekzemple, en socio.

Jen psikologia tendenco priskribi la faktojn de la homa agado, pro la simpla fakto ke ili ofte okazas kombinitaj kun la vivo. Jen pro kio oni parolas pri socia vivo, kultura vivo, religia vivo.

Nuance, biomorfismo (vd) estas biologiismo nur en la analogia senco, laö kio la biologiaj konceptoj estas uzataj ekster la kampo de la biologio, dum biologiismo enhavas antaö îio la propran sencon de doktrino rilata al la specifeco de la biologiaj fenomenoj; same kiel biologiismo, ankaö vitalismo kontrastas kun biomorfismo.

E. Pauli.

BIOLOGIO (+). 0821.

1. Erudicia vorto, biologio estas vortformita per kunmeto de la greka $ \ @ H (= vivo) kaj la 8 ` ( @ l (= ideo, scienco), iniciate de Gottfried Reinhold Treviranus, en verko nome Biologie oder Philosophie der lebendigen Natur (= Biologio aö filozofio de la natura vivo), 1802- 1822).

Adjektiva radiko. vortformoj: biologo, biologio, biologiismo (vd), kosmobiologio.

2. Biologio estas empiria scienco pri la tiel nomataj fenomenoj de la vivo, kontraste kun la ûenerale fizikaj kaj kontraste kun la specife psikaj.

Estas, ekzemple, biologiaj la fenomeno de kreskado per divido de la îelo; la naskiûo de tute nova individuo per kunigo de gametoj; la formado de diverspecaj histoj; la komunikado per nerva kurento.

Kiel dirite, okazas du flankoj en biologio, per kiu ûi distingiûas de la fiziko kaj de la psikologio.

Kvankam biologio aspektas fiziko-kemia sistemo, tiu sistemo estas partikulara rilate la fizikon ûenerale. Tiuj tute ûeneralaj aspektoj ne estas esplorataj de la biologio, sed devas esti antaöe konataj kiel antaösupozpoj de la biologio. Same okazas en antropologio (vd), kiu esploras nur la partikularajn aspektojn de la speco homo, kaj ne de la homo kiel apartenanta al la pli ûenerala kategorio de la vivaj substancoj.

En la alia flanko, biologio distingiûas de la psikologio, îar ûi ne okupiûas pri la tute specifaj fenomenoj de la konscio. Principe, ankaö psikaj fenomenoj estas tipe vivaj; sed pro la vasteco de tiu tipa kampo, kiu tamen havas apartajn karakterojn kaj ne okazas en îiuj vivaj estaëoj, ekzemple ne en la plantoj, biologio restas nur en la kampo de la vegeta vivo. Sekve, kiam oni uzas la esprimon psika vivo, oni uzas ûin analogie, tio estas, biologiisme (vd 0823, 11) kaj biomorfisme (vd 0827).

3. Branco de la naturscienco. Enkadre de la klasifikado de la sciencoj (vd), biologio estas organizita parto de pli vasta specifa grande scienco, - la scienco pri la naturo, al kio ankaö apartenas la fiziko (vd) kaj kemio (vd). Estas do biologio nur granda kaj grava branîo de la naturscienco, same kiel fiziko kaj kemio.

Kiam oni atentas al la grandaj branîoj kolektive, ili direblas naturaj sciencoj; sed fakte, pli ûusta estas la singulara esprimo - natura scienco.

Okazas sinsekvo, en kio fiziko estas pli fundamenta ol kemio, kaj kemio pli fundamenta ol biologio. La fakto mem de la sinsekvo pruvas, ke okazas nur unu granda scienca sistemo. Eblas diri, ke la fiziko estas îiam ûenerala rilate la kemion, kaj pro tio kemio povas esti dirata partikulara fiziko; nenio okazas en kemio, kio ne estu direbla partikulara fiziko. Same, eblas diri ke la biologio estas partikulara kemio, kaj siavice partikulara fiziko; sekve koheras la esprimo, ke biologio estas fiziko-kemio.

Tamen, restas apartaj klarigoj, kiam oni rigardas îion laö monismo, aö laö la dualismo. Jen filozofia aspekto, kiu ne devas influi esence la difinon de la empiria biologio.

En biologia kampo multaj fenomenoj certe klare reduktiûas ekskluzive al fiziko-kemia kampo.

Îu, inverse, îiuj biologiaj fenomenoj reduktiûas ekskluzive al fiziko-kemia kampo? Jen demando pri kies respondo ne okazas akordo; kelkaj supozas ilin specife distingaj. La decido influas ekstere la klasifikadon de la biologio enkadre de la naturaj sciencoj; se ili estas specifaj, biologio situas flanke de la fiziko kaj kemio; se ili ne estas specifaj, biologio estas nur partikulara parto de la fiziko kaj kemio.

La biologio mem ne dependas de tiu spekulativa rezulto; sed se la redukto de la biologiaj fenomenoj okazas kiel fiziokemiaj, la sekvo estas nur, ke biologio restas kiel aparta branîo de la fiziko kaj kemio; se la reduktado ne okazas, biologio elstarigas kiel aparta sekcio de la naturscienco. Dum tiu decido ne okazas, la definitiva epistemologia karaktero de la biologia restas hipoteza.

4. La subdivido de la naturaj sciencoj en fizikon, kemion, biologion enhavas ankaö didaktikajn kialojn.

Unue, îar la sinsekvo en la sistemeco fakte okazas, kiel montrite.

Due, en la praktiko unuj interesiûas pli pri fiziko, precipe teknikistoj. Aliaj interesiûas pli pri kemio, ekzemple, industriistoj. Fine aliaj interesiûas pri biologio, kiel teoria apogo de la medicinaj rimedoj.

Trie, îar la vasteco de la naturaj sciencoj devigas al la homoj dividi la taskojn; efektive, neniu kapablas atingi la tutaëon, kaj pro tio devas resti nur specialisto de fako, - aö de fiziko, aö de kemio, aö de biologio.

Unu fako eniras en la kampon de alia nur en partikularaj kazoj. Ekzemple, kiam la biologo okupiûas pri la homa kaj besta vivo, malrekte atentas la psikologion, pro la interrilato de la biologiaj kaj la psikaj kaözoj.

Koncerne la medicinon, kio estas tekniko de kuracado, ûi rekte agas en la kampo de la vivo, sed multe la medicinisto alparolas al malsanulo, por ke li prenu kelkajn iniciatojn; cetere, la medicinisto estas devigata de la bioetiko.

Por solvi didaktike tiun neceson de eniro en la kampon de alia scienco, sen ke la fakulo devu koni la tutan alian kampon (pro ne ebleco, kaöze de la vasteco), estis kreitaj la aplikitaj sciencoj.

En la kazo de la biologio, la aplikitaj sicencoj estas, inter alie: bio-etico (vd), biotipologio (vd), bionomio (vd) , biofilozofio (vd), bio-kemio (vd), medicina enûenierio (vd), biologia eduko (vd 0822), farmacio (vd), farmakologio (vd), nutrado (vd), kaj similaj.

5.Subdivido de biologio en specojn. Interne, subdividiûas la biologio foje laöforme, ekzemple, per la uzataj metodoj. Foje laömaterie, ekzemple per la partoj de la viva korpo.

Kutime tiuj dividoj ne estas rigidaj kaj obeas al didaktikaj interesoj; foje ili aspektas aplikitaj sciencoj al la biologio. Kio miksiûas pro didaktiko, tio, restu tamen en si mem en sistema ordo.

Laöforme, elstaras: aktinobiologio (ago de la radioj sur la vivaj organismoj); elektrofiziologio.

6. Laömateria de la biologio, per partoj de la korpoj, funkcioj:

- anatomio (pri organisma strukturo);

- antropologio;

- bakteriologio;

- biocenotiko (biologiaj kumunumoj en rilato kun la medio);

- biofiziko;

- biokemio;

- citologio;

- dendrokronologio;

- ekologia genetiko;

- endokrinologio;

- fenogenetiko (pri la heredo de karakteroj);

- filogenio (evoluo de la specoj);

- fitogeografio;

- fitologio (= botaniko);

- fiziologio (funkcioj);

- genetiko;

- genetiko de loûantaroj;

- geneziologio (reproduktado);

- gerontologio (pri maljuniûo);

- hematologio (pri la sango);

- histologio;

- imunologio;

- mikrobiologio (mikoroboj, bakterioj);

- molekula bilogio;

- molekulara genetiko;

- molekulara psikologio (kemio de la lernado);

- morfologio (formo, sen mencio de funkcio);

- neörofiziologio;

- nutrado;

- ontogenio (individua evoluo);

- paleofitologio;

- paleodendrologio;

- paleontologio:

- parazitologio;

- protistologio (simplaj formoj de vivo, inter planto kaj animalo);

- protozoologio (protozooj);

- psikobiologio (animala konduto);

- somatologio aö tipologio (konstitucio de la korpo kaj tipaj konstitucioj).

- zoogeografio;

- zoologio;

7. La diferenco inter vegetala biologio kaj la animala biologio okazas surbaze de la celulozo de la unuaj kaj proteino de la aliaj.

Eble la celulozo ne favoras la vegetalojn funkciigi la psikon. La proteino (nitrogena substasnco), kvankam propra de la animaloj, ankaö ekzistas en la vegetaloj, sed ne per la sama strukturo.

E. Pauli.