BELECO. Konkursoj de... 0774.

1. Îar la beleco povas okazi en pluraj kaj havi gradojn, konkursoj de beleco selektas tiujn individuojn, en kiuj la beleco pli altgrade manifestiûas.

2. Ordinare, konkursoj de beleco limiûas al fra linoj. Kompreneble, pro tio la konkursoj de beleco okazas en pli vasta kunteksto.

Kompare, konkursoj de beleco, precipe kiam ili elstarigas ankaö spiritaj kvalitoj de la junulinoj, estas multe pli humanismaj ol la plej multo de la homaj okupiûoj por egoisme konkeri la riîecon, premi sociajn klasojn, agi nepace kaj krime.

Aliflanke, tamen, utilas la avertoj de ekvilibritaj moralistoj, ke, dum la beleco estas estimata kaj entuziasme aplaödata, ne miksiûu kun frivolveco.

La difine, la centro de konkursoj de beleco estu la nobla beleco mem. La seksa ekcitiûo, sendube ankaö okazanta en tiaj konkursoj de belezo, fariûu tamen ekvilibre kiel en normala socia vivo.

E. Pauli.

BELETRO. 0775.

1. Erudicia vortformado, beletro devenas, per latinidaj terminoj, el la francaj terminoj belles-lettres, ekvivalentaj al belaj literoj.

Substantiva radiko. Vortformoj: beletro, beletra, beletristo, beletristiko.

2. Beletro estas la lingvo la la skriba vidpunkto, kaj bele skribita, tio estas arta.

Tiu distingo inter parolata lingvo kaj skribita esprimo kun aparta nomo jam komenciûis en la antikva tempo.

Kutime la parolata lingvo estas rigardata nur kiel instrumento de komunikado, ne kiel arto.

Evidentas tamen, ke lingvo estas unue esprimo, kaj aldone ûi estas instrumento de komunikado. Unue ûi devas esprimi, por ke poste tiu esprimo estu interpretata de la aliaj, kaj rezultu la komunikado kiel propraëo.

Kiam estas elstarigiga la arta aspekto de la lingvo, la nomoj estas beletro. Kaj ankaö direblas literatura arto, aö simple literaturo (vd). Kontraste, la nomoj de pentro kaj skulpto rekte signifas la koncernajn artojn.

3. La antaösupozoj de la studado pri beletro situas en lingvo simple kiel lingvo (vd), lingvoestetiko (vd), lingvistiko (vd), gramatiko (vd).

Ankoraö pli fundamente, la afero de lingvo rilatas al la ûenerala filozofio pri arto.

Ordinare, tamen, kiu studas beletron okuûas precipe pri la produktataj verkoj de la beletristoj. Tiusence oni diras precipe literaturo, ekzemple, portugala literaturo, latina literaturo, klasika greka literaturo.

E. Pauli.

BELGIO. Filozofio en... 0776.

Ûeneralaëoj (vd 0776-000);

filozofoj (vd 0776-002);

resumo (vd 0776-005).

BELIZIO. Filozofio en...0777.

Ûeneralaëoj (vd 0777-000);

filozofoj (vd 0777-002);

resumo (vd 0777-005).

BELO EN ARTO. 0780.

1. En la sama verko povas kunvivi la esprimon kaj la belon. Tio okazas precipe en vidaj artoj, pro tio nomata belartoj (vd 0772): desegno kaj pentro, skulpto kaj arkitekturo. Oni diskutas kio estas belo (vd 0771), sed kiamaniere la belo okazas en arto.

Îar en arto okazas la distingo en signifanto kaj la signifato eblas okazigi aparte du foje la esploron, - la belo en la signifanto kaj la belo en la signifato.

Gravas do ke oni klare distingu inter belo de la esprimita objekto kaj belo de la esprimo mem.

La objekto esprimata povas esti selektata, per elekto de la aferoj kaj agoj efektive perfektaj. Jen la klasika arto., kontraste kun aliaj stiloj (la baroka, romantika, modernista).

Sed kiam oni jam ne atentas la belecon de la reprezentataj objektoj, sed la perfektecon mem de la esprimo, okazas la îefa signifo de belo en arto. Bele esprimi ekvivalentas al esprimi adekvate, precize, trafe. Malbelaj aferoj povas esti bone esprimitaj, kaj do bele la la esprimo.

5. Hegel distingis inter belo en la naturo kaj belo en la arto. Tiu belo en la arto okazas, - avertis Hegel, - pro la îeesto de la racio ene de la objekto produktata gvide de la menso.

E. Pauli.

BELO EN NATURO. 0781.

1. Certe la naturo estas bela. Tio okazas, îar la naturo, kvankam dinamika, tendencas al reekvilibro. Îiu nova reekvilibro restas harmonio kaj beleco.

Cetere, tendencas naturo al disvolviûo, kaj do al pliiûo de la enteco. Des pli da enteco, des pli da beleco. Estas do bela la naturo, pro la proporcio de la partoj kaj pro la kvanto de enteco.

2. Se la arto imitas la naturon, la rezulto estas ankaö bela. Tiu imito povas okazi per la naturo kiel temo, kaj per la naturo kiel portanto de la esprimata temo.

Tamen, ne îio en la naturo estas egale sukcese bela, kaj la homoj povas elekti tion, kio en la naturo estas pli bela.

Kiam ne okazas aliaj motivoj por selekti, la prefero de la arto estas la belo en la naturo. Sed la aliaj motivoj okazas, kaj sekve la arto esprimas ankaö la ne plej perfektajn temojn.

3. Historie, kelkaj epokoj metis sian preferon en la belo de la naturo. Tio okazis en klasikaj epokoj, sed precipe en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, kiam oftis ankaö la uzo de esprimoj - bela naturo, imito de la bela naturo (vd Fenelón, Lettre à l’Académie, V).

Malgraö la la tendenco al ekspresionismo kaj abstraktismo de la belartoj de 20-a jarcento, kreskis la ekologia sento kaj la naturismaj kondutoj. En tiu kunteksto povas disvolviûi novaj eblecoj por temoj de la bela naturo.

E. Pauli.

BENEFICO. 0782

L: beneficium, -ii.

A: benefit, benefice. F: bénéfice. G: .... H: beneficio. I: beneficio. P: benefício. R: (benefís).

1. Kiel vorto, benefico estas latina kunmetita el bonum (= bona) kaj facio, -ere (= fari).

Substantiva radiko.

2. Benefico estas aparta avantaûo interkonsentita, kutime per akordo aö per antaövido de la leûo. Ekzemple, benefico rezulte de posteno, kiel okazis en la pasinto kun kelkaj ekleziaj postenoj; juûa benefico, kiel en absolvo pro ne sufiîe fortaj pruvoj (abolvo kun benefico de la dubo), pro hereda rezulto (kun benefico de inventaro); benefico rezulte de agado aö prezentado de spektaklo kun rento (benefico al filantropia entrepreno).

3. Kiam beneficoj tro pezas por la socio, la leûo devas antaövidi la sufiîan kontrolon.

E. Pauli

BENINO. Filozofio en... 0784

(Nova nomo de Dahomeo).

Ûeneralaëoj (vd 0784-000);

Filozofoj (vd 0784-002);

Resumo (vd 0784-005).

BENI, -O, (*). 0785.

L: benedico, -ere; benedictio, -onis.

1. Etimologie, beno devenas el la latina benedictio, siavive el bene (= bone) kaj discere (= diri).

Verba radiko. Vortformoj: beni (tr), beno, bena, plenbena, malbeni, malbeno.

.

2. Beni estas efike deziri favoron al benato, rezultinta el la rito mem de la eldiro. Ekzemple, beni filon, beni panon, beni la popolon. Kontraste, malbeno deziras efike peer vortoj la nebonon.

Nuance, konsekro (vd) estas apartigi ion por aparta religia servado, dum beni estas religia rito de bonfaro. Tamen, en kutima uzo, beni, ekzemple, preûejon estas la samo kiel konsekri; tio okazas, îar amba funkcioj estas samtempe operaciitaj.

Kutime, beno estas en la kunteksto de deziro kaj preûo, kiel en la frazo "Dio benu vin". Praktikas la benon pliofte la homoj respondecaj pri aliaj, ekzemple gepatroj rilate filojn.

Okazas tri elementoj en la beno: la benanto (ministro), la materio benata (persono a afero), la eldiro (rito).

3. La efikeco de la beno ne estas efektive pli granda ol tiu de simpla deziro, malgraö la kredo.

Fakte la homoj ne kapablas per la nura bona vorto efikigi favoron. Efektiva beno nur povas fariûi kiel solemna alvoko al Dio. Siavice, alvoko al Dio ne devigas al Dio mem efektivigi ûin. Beno praktikadas kiel pre o favore de alia. En tiu kadro, kvankam nur preûo, beno estas io sufiîe grandanima.

4. Tradiciaj religioj kredas, ke siaj îefoj estas ministroj por beni efike nome de Dio. Foje tiu kapablo estas atribuataj al gepatroj, sed en religia kunteksto.

En Biblio oni legas pri la beno de Isaako al Jakobo (Gen 27, 27-29; 28-35); de Jakobo al filoj de Jozefo (Gen 48, 15 ks). Abrahamo estis benita de Melkizedeko (Gen 14,19). Israela popolo estis benita de Aarana (Lev 9, 22), de Balahamo (Num 23, 8-10), de Moseo (Deut 33, 1-29), de Joïuo (Jos 8, 33)

Simeono benis al Maria kaj Jozefo, gepatroj de Jesuo (Lk 2, 34).

Esenoj anka uzis beni unuj la aliajn, kaj ankaö la panon.

Tiel same, laö la rakonto, Jesuo benis panojn kaj fiïojn por multobligi ilin (Mt 14, 19; Lk 9, 16; Mk 16, 41); panon kaj vinon okaze de la sankta man o (Mt 26, 26; Mk l4, 22); la disîiplojn kiam Li supreniris la îielon (Lk 24, 50 ks).

En katolikaj ritoj oftas la beno. Pastroj kredas oficiale beni la kristanan popolon. Kun pompo, el Romo la Papo kredas efike beni la urbon kaj la mondon (urbe et orbe).

Benoj okazas dum la meso. Geedzoj estas benataj okaze de la geediûo, kaj la ringoj. Pluraj objektoj estas benataj. Tiel same estas benata aparta akvo, por helpe de ûi beni lokojn, cele al forigo de la demonoj.

E. Pauli.

BENTHAMISMO. 0787.

1. Nomo rilata al Jeremy Bentham (1748-1842), angla jurista kaj okupiûinta pri etiko, kaj kiu uzis ankaöa foje la vorton utilitarismo, kvankam eventuale, en 1781.

2. Benthanismo estas unu el la îefaj modernaj formoj de utilitarismo, kaj kio jam estis fundamento de la etiko Epikuro (341-171 a.K.).

Ekvivalenta nomo de utilitarismo (vd), kiun la angla Bentham sistemigis kaj kun empiriisma bazo.

Intencis Bentham krei etikon kiel pozitivan sciencon, kun la ekzakteco de la matematiko (Introduction to the principles of morals and legislation, 1789).

E. Pauli.

BERGSONISMO. 0788.

1. Nomo rilata al la franco Henri Bergson (1859-1941), bergsonismo estis influa spiritualisma movado kontraöa al pozitivismo. Tiu movado estis konata per la nomo de la îefa reprezentanto, sed ankaö per intuiciismo (vd).

Sed pli vaste, la tuta afero de bergsonismo kaj intuiciismo apartenas al pli vasta franca spiritualismo, foje ankoraö nomata eklektikisma spiritualismo, kiu jam venas de Victor Cousin (1792-1867). Estis ja bergsonismo unu el la plej originalaj ekfloroj de la franca eklektikisma spiritualismo de la 19-a jarcento kaj komenco de la 20-a.

2. La gnozeologia fundamento de bergsonismo estas la intuicio, kiel aparta fonto de kono, kiel pli kapla fonto kiel la racio. Sed tamen, en la fundamento, ili fontas en la sama bazo.

Ankaö en la fundamento spirito kaj materio certmaniere reduktiûas. La îefa realo estas la spirito, de kio la materio estas nur momento de kvietiûo.

Bergsonismo rimarkindas per la grandaj sintezoj, rekonataj de la intuicio, dum la racio komprenigas la aferojn disige por la praktiko.

E. Pauli.

BERKELEYISMO. 0790.

1. Nomo rilata al la irlandano George Berkeley (1685-1753), episkopo de la Anglikanisma Eklezio.

2. BerkeIeyismo estas ideisma sistemo, foje nomata akosmismo (vd), kaj kiu, surbaze de aparta gnozeologia doktrino, neas la realan ekziston de la materia mondo (de la kosmo).

Tio, kion oni rigardas, estas Dio, kaj en Li oni rigardas ankaö bildojn de apartaj aferoj. Tiuj bildoj estas nur bildoj. Jen ideismo.

E. Pauli.

BESTECO (f). 0791

A: beastliness. F: bestilaité. G: Viehisches Betragen. H: Bestialidad. I: Bestialità. P: bestialidade. R:

1. Besteco estas la eco, per kio besto estas tia. Almenaö besteco havas psikan vivon.

2. En aparta kunteksto, besteco estas seksa kuniûo de homo kun besto.

Kelkaj praktikas seksan kuniûon kun besto al kiu ili amikiûas, ekzemple kun hundeto, foje ankaö kun îevalo. Estas ankaö praktikantoj de tio pro troa seksecitiûo, kaj tiam la kuniûo okazas kun pli da varieco.

3. Biologie la seksa kuniûo inter tre malsamaj animaloj restas ordinare sen rezulto, pro la konflikto inter malsamaj elementoj. Kutime, oni konsideras esti apartaj specoj tiujn animalojn, kiuj ne kapablas reproduktiûi per sekskuniûo, pro la malsameco de la kuniûantoj.

Eble kiam la homa specio estas en la unuaj païoj de evoluo, la efiko de kuniûo kun la plej proksimaj animaloj povis eventuale ankoraö havi rezulton.

Principe, per specialaj rimedoj, malsamaj îeloj povas kunfandiûi. Por la kunfanfiûo estas necese ekvilibri la malsamaj reagoj de la kuniûintasj elementoj.

4. En laboratorioj la miksiûo de specoj estas konstanta celo de biologiistoj kaj agronomoj, kiuj empirie serîas la manieron krei taögajn ekvilibrojn, por ke la nova tutaëo kapablu resti funkcianta.

La spertoj pri la kunigo de îeloj de malsamaj animaloj (inkluzive de la homa animalo) gravas ankaö por la medicino en la kampo de inokulo, inserto kaj grefto.

Por la koncepto mem de la vivo, inkluzive de la antropologia difino de la homo, la kunigo de malsamaj îeloj kaj de malsamaj bestoj ûenerale helpas formi pli precizan difinon de la vivo kaj precipe pri la diverseco de la specoj.

5. Morale, la besteco ne facile akcepteblas. Jam en la antikveco aperis radikalaj avertoj kontraö seksa kuniûo de homo kun malsama specio.

Troigaj punoj, pro la krueleco, certe estas tiuj de la juda Biblio, sed ili pruvas ke la besteco îiam okazis kaj îiam estis malaprobita:

"Îiu, kiu kuïis kun bruto, estu mortigita" (Eliro 22,19).

"Kun nenia bruto kuïu, malpuriûante per ûi, kaj virino ne stariûu antaö bruto, por kuniûi: tio estas fiaëo" (Levidoj 18,23)

"Kaj se iu kuïis kun bruto, por kuniûi, li estu mortigita, kaj ankaö la bruton mortigu. Kaj se virino alproksimiûis al la bruto, tiam mortigu la virinon kaj la bruton" (20, 15-16).

6. La lingvaëo de la legendoj, precipe de la greka mitologio, estis liberala koncerne al besteco.

Kredis la klasikaj grekoj je la apero de dioj en formo de cignoj, okaze de virinoj en bano, kaj kun ili sekskuniûis; tiel Leda sekskuniûis kun Dio kaj havis filojn.

Mirinda estas la legendo de Minotaöro (homkapa taöro), en kiu la besteca detalo estas en tio, ke li estis filo de la regino de Kreto kun blanka taöro.

Okazis ke la reûo Minoo de Kreto, dezirante superregi per siaj ïipoj la tutan îirkaöan maron, promesis al Posejdono (Dio de la Maro) belegan blankan taöron, se Li konsentus pri tio. Îar post la rezulto Minoo, anstataö oferbuîi la blankan taöron, metis alian malpli valoran.

Poseidono reagis pere de Afrodito, kiu seksekscitis la reûinon je la blanka taöro, kaj rezulte ïi naskis al Minotaöro.

Îe la kristanoj estis la kredo, ke anûeloj (vd) amoras kun virinoj, kaj ke tio estas peko.

E. Pauli

BESTO (*), RAJTO DE BESTOJ. 0792.

Gr: . è @ < , -@ L . L. bestia, -ae.

A: beast, animal; animal rigths. F: animal; droits des animaux G: Tier; Tierrechte. H: bestia; derechos de los animales; I: bèstia; diritti dei animali. P: besta; direitos dos animais. R: (zver).

1. Etimologie, besto devenas el la latina bestia (= besto, sovaûa animalo). specife latina radiko. Tra bistia formiûis la nuance samsignifaj, en la franca bisse, biche; en la hispana kaj portugala bicho.

Substantiva radiko. Vortformoj: besto, besta, bestaro, besteco (vd), prabesto, sovaûbesto, ïarûobesto, tirbesto.

2. Besto estas vivanta estaëo kapabla sin movi kaj senti, sen la racia kapablo de la homo.

Nuance, animalo (vd) inkluzivas pli vaste îiujn specojn de vivantaj estaëoj kapablaj senti, inkluzive la homon, dum besto nur signifas nehomajn specojn.

Ambaö, - animalo kaj besto, - havas psikan vivon, kontraste kun planto (vd), ne havanta ûin. Planto almenaö ne havas psikan vivon sufîe evoluintan por difinita percepto.

Cetere, la strukturo de planto fariûas per celulozo (C6H1005)n, dum animaloj per proteino (nitrogena substanco, per kombinaëoj de aminoacidoj).

Kie situas la minimuma diferenco inter plantoj kaj bestoj (vd) ne determineblas facile, tiel same kiel aliflanke la diferenco inter bestoj kaj racia homo (vd).

Laö monisma interpreto îiuj estaëoj eble havas la saman fundamentan realon tiamaniere, ke îi ajn okazas la psikismo. Sed tiu psikismo nur manifestiûas en animaloj per la havo de eksteraj adekvataj organoj.

3. Pri la animo de la bestoj (vd 0318) oni vaste diskutas, îu ili havas animon, îu ili ne havas, îu la besta animo estas racia kiel la homa.

La diskutado fine restas en dependo de pli fundamenta hipotezo, îu îio estas viva. En kazo de universala vivo, plantoj, bestoj, homoj estas nur pli evoluinta menifestiûo de la vivo.

4. Rajtoj de la animaloj aö bestoj. Sur kiu bazo povas okazi rajtoj de la animaloj? Simila estas la demando, sur kiu bazo okazas la homaj rajtoj? En la alia flanko, - sur kiu bazo okazas la rajtoj de la naturo ûenerale?

Kelkaj respondoj estas tre fundamentaj. En tiu kampo estas la aserto, ke îiu estaëo rajtas pri sia individueco.

Malpli ûenerala estas la respondo, ke rajto nur okazas kiam la estaëo estas racia. En tiu kazo homo rajtas. La aliaj animaloj ne kapablas esti subjektoj de juro. Sekve ne estas subjekto de juro, nek bestoj, nek la naturo ûenerale.

Eklektike, eblas paroli pri malrektaj rajtoj de la bestoj kaj naturo ûenerale, kiam ili estas konservataj, surbaze de la intereso mem de la homoj.

Per sistema ordo, unue la demando estas, îu îiu estaëo rajtas nome de la individueco mem. Poste, diskutendas la aliaj eblaj bazoj de rajto.

Sed didaktike, eblas demandi pri rajtoj surbaze de la racieco.

5. Kompreneble, racieco estas nobleco, kaj kies alteco devas esti respektata nome de io pli valora.

Kompleta respondo pri la rajtoj de la animaloj surbaze de la racieco, rekte dependas de la difino mem, kiun oni donas pri la vivaj estaëoj.

Kiu simple rigardas la bestojn kiel tute ne raciajn, tiu pli facile indiferentas pri iliaj rajtoj, ol tiuj, kiuj konceptas la naturon kiel tutaëan integran sistemon, interne interrilatigita, ne nur ekstere.

Kiu, do, ekiras el la principo, ke la animaloj estas iomete inteligentaj, aö potenciale inteligentaj (enkadre de la evolucionisma hipotezo), tiu donas per tiu fakto, al ili kapablon esti subjekto de juro.

Kiu asertas, ke homa embrio jam estas subjekto de juro, kaj ke okazas iom da simileco inter embrio kaj animalo, tiu denove, per tiu simileco, havas argumenton por aserti, ke îiu animalo estas subjekto de juro.

Cetere, la problemo ne estas nur de inteligenteco. Animaloj kapablas suferi; tiu fakto eble donas al ili almenaö la rajton ne suferi. Aö tio nur kreas devon por ni aliaj ne esti kruelaj? Precipe la krueleco ïokas, se ûi estas aplikata kontraö la superaj animaloj.

Principe, sufero estas averto, ke io ne iras glate. Sekve, kiam eble, se animaloj suferas, oni helpu ilin, por ke la sufero mildiûu aö malaperu. Kaptita fiïo (vd) multe suferas, sed ordinare homoj ne konscias pri tio.

. 6. Pli vaste, oni konsideru, ke, principe, îiu rajtas pri sia natura individueco, sendepende, îu tiu natura individueco estas racia, îu ne estas racia, îu viva, îu ne estas viva.

Per tiu konsidero pri la individueco, îiu homo havas fundamentajn rajtojn sendepende la sociaj leûoj fare de la komunumo. Same, aliaj animaloj, arboj, materiaj eroj havas iun rajton pri sia individua naturo. Sekve, oni ne povas esti indiferente detruemaj. Jen paradokso, almenaö ïajne.

Ne îiu detruo estas efektiva detruo, îar estas ïanûo al alia formo.

7. La rajto de îiu individuo iras, ûis kie komenciûas la rajto de la alia. Jen alpliko de la principo de rajto de îio pri sia individueco.

En konflikto, la rezulto favoras la plej forta. Îu tio signifas ankaö la rajto de la plej forta? Jen kio fakte okazas en konfliktoj, sed kio tamen obeas normojn, pri la plusvaloroj.

Certamaniere, la rajto de la plej forta signifas progreson, de tio kio estas plusvaloro super la minusvaloro.

En rajto kontraö rajto restas la plej forta rajto. Tio ne estas la samo kiel diri, de la fizike plej forta. Estas tamen malfacile establi tiun principon, îar la forte kapablas fine decidi îion.

Enkadre de la rajtoj eblas distingi inter fundamentaj rajtoj, kaj ne fundamentaj rajtoj.

Nur per tiu principo de la plej forta rajto eviteblas la paradokso. Se oni atribuas al îiu individuo resti en sia individueco, la tuta naturo devas simple halti, sen iu ajn ago rilate la aliajn. Kontraste, vivo estas konstanta moviûemo de kontraöaj fortoj, kies ekvilibro ne estas stabila, sed moviûemo, kvankam sub kontrolo.

Dum okazas la moviûemo, validas la rajto de la plej forta enkadre de tiu ne stabila ekvilibro. Ofte, aktualaj formoj de vivo estas revenigataj al siaj latentaj formoj (se oni elpensas îion kiel viva) aö simple en senvivaj formoj (se oni elpensas la îio laö la dualisma vitalisma sistemo).

Same, en politika socio, la rajto apartenas al plimulto (tio ekvivalentas diri al la plej forta).

En politikaj aferoj nur estas jure valida tio, kion la plimulto elektis.

Ankaö kiam la plimulto ne elektis la pli bonan solvon, la rajto restas tamen de tiu malpli bona decido. Pro tio oni trafe asertas, ke la popolo havas la registaron kiun ûi meritas: se la komunumo bone elektas sian registaron, ûi estas pli sukcesa, se nebone elektas, ûi estas nur malpli sukcesa. Malpli alta grado ne estas malbona, sed nur malpli valora.

Pro tio neniu malplimulto, kvankam eventuale pli saûa, anstataöigas legitime la registaron.

8. Multajn opiniojn eblas kolekti pri la afero de la animalaj rajtoj, sed îiam dependaj de la deira koncepto pri la animaloj, kiel jam avertite.

En la juda Biblio oni prezentas Dion dirantan al la unua homo, ke li regu super la animaloj (Genezo 1, 27). Principe, tio ankora ne inkluzivas mortigi ilin.

Sed poste, la homoj estis laöleûe devigataj oferbuîi animalojn al Dio. Tamen, malgraö la kruelecon de tia formo de kulto, kelkaj avertoj favore de la animaloj anka okazas en la Biblio kaj en sanktaj skribaëoj de aliaj tradiciaj religioj.

9. En filozofia kampo la indiferenteco je la rajtoj de bestoj okazis, kompreneble, precipe îe a toroj insistantaj pri la racieco de la homoj kontraste kun la animaloj.

Enkadre de tiu kunteksto, restis indiferentaj pri la animalaj rajtoj grandaj filozofoj, ekzemple Aristotelo, Tomaso el Akvino, Kartezio, îe kiuj oni trovas simple la silenton.

10. Favoraj al la animaloj estis notinde Plutarko, Kant, Schopenha er, Bentham.

Avertis Kant, ke niaj devoj kun la animaloj estas malrektaj devoj kun la homaro mem.

Jeremio Bentham (1748-1832) apogis la rajtojn de la animaloj en iliaj komunaj karakteroj kun la homaj:

"eble alvenos la tago kiam la resto de la animala kreitaro povas akiri tiajn rajtojn, kiujn oni neniam devus forpreni al ili, se ne per la tiraneco" (The principles of morals and legislation, îap., 17, sec. 1, noto al 4-a par.).

Bentham ankaö avertis pri la adolta hundo, pli racia ol infano de unu tago, de unu monato, de unu jaro, kaj pri la denaskaj imbeciloj. Cetere li avertis pri la kapablo de sufero flanke de la animaloj, tiel same kiel de la homoj.

Societoj por protektado al animaloj disvolviûis precipe ekde la 19-a jarcento.

E. Pauli.

BEZONI, -O (*). 0793

L: necesso, -are; necessitas, -atis.

A: need, require. F: avoir besoin; besoin. G: Bedürfnis. H: necessitar; necessidad. I: bisognare; bisogno. P: necessitar; necessidade. R: (norevnost).

1. Etimologie, bezono devenas el la franca besoin, vorto origine kun ûermana kun prefikso simila al tiu de bedaöri.

Verba radiko. Vortformoj: bzoni (tr), bezona, bezono, bezonaëo, laöbezone, senbezona, necesbezono (manko de îio).

2. Bezono estas manko kun iom da ûeno aö sufero. Ekzemple, bezono de nutraëo, de petolo, de gloro; vortoj kreitaj laö la bezono.

Nuance, neceso (vd) estas absoluta postulo, ne povanta esti aliamaniere, ekzemple la neceso dirita de la principo de nekontraödiro; dume, bezono elstarigas la mankon kaj eventualan staton de malagrablo.