AÖTORITATO (*) (jura). 0682.

L: auctoritas, -atis.

A: authority. F: autorité. G: autoritaet. H: autoridad. I: autorità. P: autoridade. R: (avtoritét).

1. Etimologie, aötoritato devenas el la latina abstrakta vortformo auctoritas (= autoritato, povo, fidindeco), siavice el la latina auctor (= aöktoro, tiu kiu faras kreski), surbaze de la hindeöropa radiko aug-, kun senco de tio, kio faras aögmenti, kreski.

Substantiva radiko. Vortformoj: aötoritato, aötoritata, aötoritateco, aötoritatulo (= kompetentulo), senaötoritata, aötoritarismo (vd).

2. Aötoritato, striktasence, estas morala povo de unu, aö de unuj, postuli la konsenton de aliaj agi laö difinitaj celoj. Ekzemple, aötoritato de la prezidanto, aötoritato de la juûistoj, aötoritato de la gepatroj kaj de la majstroj, aötoritato de Aristotelo.

Nuance, povo estas kapablo, kaj foje estas fizika, foje morala, dum aötoritato estas îiam morala, kaj estas en la kampo de postulo esti akceptata.

Proksimaj de la koncepto de aötoritato estas gvidanteco, kiu estas lerteco.

Ankaö proksima koncepto estas socia kontrolo, kutime okazanta per uzo de apartaj rimedoj, ekzemple, posedo de entreprenoj de komunikado.

Figurasence, aötoritato estas rekonata kompetenteco de tiu, kiu scias plibone. Ekzemple, aötoritato de scientistoj, kompare kun homoj sen studo. La specifa aötoritato de Aristotelo pri logiko, de Einstein pri fiziko, de Schomski pri lingvistiko, de Zamenhof pri planitaj lingvoj.

Kiam la propra senco de aötoritato estas en kontrasto kun la figura senco, tiu propra direblas jura aötoritato.

3. Konsistigoj de la aötoritato. Oni avertu pri pluraj elementoj, aö îefaj faktoroj, per kiuj estas rigardata la aötoritato, kelkaj esencaj, aliaj propraëaj, fine aliaj nur akcidencaj, kvankam ne forgesendaj.

Estas esencaj faktoroj de la aötoritato:

- morala povo (vd 10);

- la decido determinas celon postulatan al obeanto;

- la povo decidi situas en persono, kiu ne estas la obeanto, kvankam en socio tiu distingo restas abstrakta.

Estas nur grava propraëo la rajto de la aötoritato postuli la obeon Ne estas tiu rajto esenca elemento de aötoritato, sed propraëo necese elirinta el la esenco de la aötoritato.

Kelkaj aspektoj de la aötoritato estas nur akcidencaj. La kompetenteco (vd 13), ekzemple, estas grava kvalito de la aötoritatulo, sed ne esenca, nek propraëo. Pro tio, se mankas la kompetenteco, ne îesas per si mem la jura aötoritado.

4. Oftas la varieco en difinoj de la aötoritado.

Unuj difinas kun atentigo pri la esenco. Tiuj sekve faras bonan difinon.

Aliaj difinas per grava propraëo. Ekzemple, aötoritado estas rajto peti de aliaj la konsenton.

Tiu difino havas nur karakteron de priskribo per indiko de iu propraëo, sen indiki la esencon de mem de la aötoritato; la rajto peti konsenton jam estas, - kiel jam avertite, - propraëo elirinta el la naturo de la morala povo postuli la konsenton.

Ankoraö aliaj difinas kun troigo de la akcidenco iom grava, kiel la kompetenteco. Certamaniere pro tio Platono atribuis al aristokratio (al filozofoj) la aötoritaton estri la politikan socion. Sed manko de kompetenteco ne forigas la rajton de îiuj civitanoj voîdoni, kondiîe ke ili venu voîdoni..

Foje troveblas difinoj, kiuj ne estas universalaj, îar ili nur estas pri apartaj specoj de aötoritato.

Oni preferu rigardi la naturon de aötoritato per la esenco kune kun ties propraëo de morala povo postuli la konsenton. Per tiu kompreno la nocio de aötoritato fariûas klara kaj montriûas io racia, anstataö io aroganta.

Vastasence, aötoritato estas la persono, en kiu situas la menciita morala povo. Eblas, ekde la radiko mem, nomi tiun aötoritaton (vasta sence) per adekvata vorto: aötoritatulo.

Lingvoj ne havantaj tiun apartan vorton, - ke pro tio uzas la saman vorton, - devas zorgi, ke la diferenco inter la du signifoj montriûu almenaö en la kunteksto. Estas, ekzemple, aötoritatoj (aö aötoritatuloj) la regnestro (enkadre de la politika socio), instruisto (enkadre de la lernejo), religiestro (enkadre de la koncerna religia grupo).

Nature, kiel jam dirite, aötoritato estas io morala, tio estas, io nefizika. Kiam aötoritatulo eventuale uzas la forton, por perforte devigi iun obei lin (vd 0681.9) , tiu fizika forto estas nur aparta nova aspekto de la aötoritato, - la povo, aö potenco, - sed ne la fundamenta naturo de la aötoritato mem.

Nuance, kiam oni asertas, ke iu havas moralan aötoritaton, tiu esprimmaniero diras ion alian, kio aldoniûas kiel kvalito de la aötoritatulo mem; tiu kvalito honoras la postenon, sed ne estas la aötoritato mem. La morala aötoritato pli adekvate diriûas persona aötoritato, kontraste kun la ofica aötoritato; tiu lasta estas, ja, la efektiva aötoritato.

La postulata konsento fare de la aötoritato ricevas apartajn nomojn, kiam rigardataj laö specifaj agoj: obeo, kiam la konsento postulata estas de volo; kredo (latine fides), kiam petata al intelekto. Estas, do, la obeo kaj kredo aktivaj sintenoj flanke de obeanto kaj kredanto, kiu pozitive konsentas je la morala postulo de la aötoritato.

5. Klasifikado en specojn. Laöforme, aötoritato povas esti efektiva, kiam la jura aötoritato efektiviûas pro la tuja obeo de la devigataj homoj, kaj malforta, jura aötoritato, kiu simple okazas, sendepende de la efektiviûo.

Nuanco de la efektiva aötoritato estas la kompetenta aötoritateco, - de tiu kiu scias, kion li devas postuli, kaj scias kiel fariûi esti obeata. Aötoritata kompetenco estas do pri la kapablo, per kio aötoritatulo per si mem altiras la homojn al obeo.

Oni estu atenta al distingu inter aötoritato figurasence (vd 2) kaj kompetenta aötoritateco. Nun oni avertas pri la proprasenca aötoritatim kiu estas la kapablo de la jura aötoritato postuli la obeon.

6. Laömaterie, la aötoritato distingiûas en temojn kaj instancojn.

Per temoj okazas la aötoritatoj kiel ïtata aötoritato, familia aötoritato, privata aötoritato de la plej diversaj organizaëoj.

Per la instancoj la aötoritato povas esti administraciita per diversaj tavoloj, - per sinsekvaj, ekzemple lokaj, municipaj, naciaj, grandaj federacioj, universlaj organizaëoj.

7. Doktrino pri la jura aötoritato. Respondi, -sur kiu bazo kuïas la aötoritato, - dependas de filozofiaj antaösupozoj.

Ke la decido pri celo ne estu en la obeanto, sed en alia persono, - jen la fundamenta problemo.

Kio estas do tio, el kio eliras la morala povo, per kio la aötoritatulo povu postuli de aliaj la konsenton (obeon aö kredon)?

Al tiu unua problemo de la bazo rekte rilatas la dua, la demando pri la celoj proponitaj de la aötoritatulo. En kio baziûas la postulo, por ke la aötoritato postulu tion, kaj ne tion alian?

Tria problemo estas, - îu la aötoritatulo povas perforte devigi la neobeantojn, kiam ili ne obeas? Kaj, ûis kia mezuro iras tiu povo de perforto?

8. Radikala vidpunkto simple neas bazon por îiu ajn aötoritato. Anarkiistoj (vd) klopodas por socio sen iun ajn aötoritato, surbaze ke la homoj sufiîe kapablas libere gvidi sin.

Enkadre de la akceptantoj de la aötoritato, ili ne interkonsentas pri la antaösupozoj. Efektive la afero pri aötoritato ne estas klara, nek estas tuj klare kiel klasi la diversajn opiniojn en difinitajn kontrastajn sistemojn.

Tiu, kiu nur morale determinas, ke alia konsentu agi laö determinita maniero, nur efike faros tion, se ekzistas io, pro kio la konsentinto komprenas esti morale devigata.

Ne sufiîas la fizika forto, por pruvi ke ekzistas morala determino; tiu devigo rezultanta nur el la fizika forto ne estas io morala.

Se ne estas io, el kio elverïiûas morala povo, simple ne ekzistas aötoritato deviganta al konsento.

Kiuj interpretas la politikan povon nur kiel fizikan perforton, tiuj kutime postulas revenigi la individuojn al la individua sendependeco.

Se ekzistas politika aötoritato, estus nur bonvolemo de la civitanoj vivi kiel politika socio, sed sen iu ajn motivo flanke de la aötoritato.

Laövole, foje ili povas krei socian kontrakton, foje ili simple prefereas vivi anarkiisme.

Kvankam fakte tiu liberalisma socio ne okazas, - îar îiam aperas la perfeortuloj, - tamen tiu tute libera alternismo estas la rekta doktrino por la anarkiistoj.

9. Almenaö kvar estas la hipotezoj pri la bazo de la aötoritato kiel morala forto.

La unua apogas sin sur la diferencoj de la naturo kaj estas iamaniere aristokratia.

La dua prezentas Dion, kiel fonto de îiu aötoritato.

La tria asertas, ke îiu povo venas el la socia kontrakto, kiu, post kiam ûi estas farita, efikas per devigoj.

Oni menciu ankaö la teorion de perforto, laö kiu ne ekzistas morala aötoritato, sed nur la povo de la plej forta.

La anarkiistoj, kiel jam dirite, ne akceptas politikan aötoritaton, kaj pro tio ili klopodas por la reveno al socio kiel individuisma kolektivo.

Tiuj hipotezoj ne rekte elpelas unu la alian. Îiu havas kelkan apogon sur la naturo.

La unua, - apogata sur la diferencoj de la naturo kaj pro tio proponanta la aristokration, - emfazas la individuajn diferencojn de la civitanoj ekde la naturo, laö kiuj unuj ne sufiîe kapablas dum alia jes, kaj restas do aristokratia hipotezo pri la aötoritato.

La dua, - surbaze de teisma inspiro, - emfazas Dion, kiel îefan fonton de la aötoritato, kaj pro tio favoras la absolutisman povon.

La tria, - surbaze de la individuisma interpreto de la homa naturo, - metas en la bazo la socian kontrakton, sed per elekto. Celante meti kiel aötoritatulojn la plej bonajn, kvankam per elekto, tiu koncepto pri la aötoritato, enhavas iom da akordo kun la aristokratio.

La kvara, - reduktanta la aötoritaton al perforto, - akceptas tre simple la ekvilibron de la fortoj, en kiu la aötoritato estas îiumomente la plejfortan.

10. En aristokratia interpreto de la aötoritado, elstaras kiel bazoj de la aötoritato la naturaj diferencoj de la individuoj. Tio parte evidentas pro la aötoritato de la gepatroj en la familio kaj de la majstroj en la lernejo.

Efektive, la socia organizaëo de primitivulo estis tre influata de la familioj, kiuj ariûis en tribojn, kaj tiuj en etnojn, fine orgnizitaj en Ïtaton sur etna bazo. Cetere, tiu sistemo estis en la pasinto helpata de la malfacilaëoj de kontakto de la regionoj inter si. Tiu bazo, tamen, ne estas jura, sed nur eventuala, kaj hodiaö nek rekomendinda.

La aristokratia doktrino pri la aötoritato havas kiel alogan argumenton la grade malsaman kapablon de homoj, kiuj tendencas akcepti la gvidantecon de la plej kapablaj. Jen pro kio Platono kaj Aristotelo rajtigis la aristokratian bazon de la aötoritato, kaj eî konsideris la sklavecon bona por la sklavo mem.

Platono dividis la homojn en du klasojn. Unuj estas kapablaj fariûi filozofoj, tio estas saûuloj. Aliaj estas ne kapablaj (Resp. VI. 484 b).

La unuaj estas altiritaj al la vero (485 c).

La aliaj estas, la vilaûanoj, nenion havantan rilatan al la filozofio (486 b).

Per la eduko la kapablaj homoj disvolviûos laö tio, kion la naturo donis al ili.

Intenci Platono plibonigi la aristokratian registaron, montrante, ke tiu arstokrateco ne pliboniûas per familia posteularo, sed per la rekta konstato de tiuj kiuj montriûas pli kapablaj. Do, la aristokratio de Platono ne estis, kiel la kutima, - per homoj denaske selektitaj, - en kio estas indiferenta la posteularo, foje kapabla, foje stulta.

Aristotelo admonis realisme:

"La naturo mem prezentis diskriminacian kriterion farante, ke ene de la sama grupo, okazu diferencoj inter junuloj kaj maljunuloj; kaj inter tiuj îi, al unuj apartenas obei, al aliaj ordoni" (Pol., 1333 a).

Post kelka tempo tiu provizora diferenco forpasas, kaj junaj fariûintaj plenaûaj ordonos sur la novaj alvenintaj junuloj. Tamen, tiuj, kiuj vere politike kapablas estas malmultaj, kaj tiuj, unuj post aliaj, gvidos, kaj la plimulto, sen tiu kapablo, obeas (Pol., II, 2. 1261).

Modernepoke la germana Ferdinand Toennies reprenis la saman ideon, surbaze de tri faktoroj de aötoritato:

"La digneco de la aûo, la digneco de la forto, la digneco de la saûo aö spirito, kiu estas kunaj en la patro, kiam li protektas, postulas kaj gvidas" (Komuneco kaj socio, 1887, I, 5).

La aristokratia doktrino pri la aötoritato nur rekomendas la plej kapablajn por esti elektitaj kiel autoritatulojn, sed ne klarigas la ekziston mem de la aöktoritato.

Cetere, la nura faktoro de kompetenteco enhavas la malfacilaëon determini kiu, inter pluraj kapabluloj, estu la elektita. La hereda dinastio montriûis stabila sistemo. Tamen ûi estas esence neracia kriterio, kaj anstataö favori nur kapablulojn, fakte favoris ankaö stultulojn kaj maljustajn ambiciajn homojn.

11. La teokratia koncepto de aötoritato estas karakterize absolutisma, îar nek ligita al natura aristokratia grupo, nek ligita al interkonsento de la amaso.

Pro la kredo je la dia deveno de la povo, la antikvaj reûoj estis sanktoleitaj de iu religiulo (profeto, aö sacerdoto). Pro tio ankaö oni kredis dum mezepoko, ke la Papoj povu, per la ekskomunikado, detronigi la imperiestron, kiel fakte ili foje provis fari.

La kredo pri la teokratia povo estas karakteriza de la primitivuloj. Îe la kristanoj ûi organiziûis doktrine surbaze precipe de teksto de apostolo Paölo, sendita al kristanoj de Romo:

"Îiu animo submetiûu al la superaj aötoritatoj, îar ne ekzistas aötoritato, krom de Dio: kaj tiuj, kiuj ekzistas, estas starigitaj de Dio. Tiu do, kiu kontraöstaras aötoritaton, rezistas al la ordono de Dio; kaj tiuj, kiuj rezistas, ricevos juûon. Îar regnantoj estas teruraëo ne al la bona agado, sed al la malbona. Îu vi volas ne timi aötoritatulon? faru bonon, kaj vi havos de li laödon; îar li estas servanto de Dio al vi por bono. Sed timu, se vi faras malbonon; îar ne vane li portas la glavon, îar li estas servanto de Dio, venûanto por kolero, kontraö tiu, kiu faras malbonon. Sekve estas necese submetiûi, ne nur pro la kolero, sed ankaö pro konscienco.Îar pro tio vi ankaö pagas tributon, îar ili estas servantoj de Dio, klopodantaj por îi tio mem. Redonu ïuldon al îiuj: tributon, al kiu tributo estas ïuldata: imposton, al kiu imposto: timon, al kiu timo; honoron, al kiu honoro" (Al Romanoj, l-7).

Ripetata de la grandaj kaj malgrandaj kristanaj filozofoj kaj teologoj, la doktrino pri îiu povo veninta el Dio funde influis la okcidentajn konceptojn ûis almenaö la 18-a jc.

Enkadre de la patristika filozofio kaj teologio, defendis la teokratian originon de la politika povo elstaraj episkopoj, - Aögusteno el Hipono (De civ. Dei, V, 19), Izidoro el Sevilo (Sent. III, 48), kaj la Papo Gregoro la Granda (î. 540-604).

Tiu lasta havigis al si politikan influon en Romo, kaj proponis, ke la Papo povas anstataöigi la guberniestrojn de la kristanaj ïtatoj.

Mezepoke, la doktrino pri îiu povo veninta el Dio, superregis la mensojn kaj estis vaste praktikata en la realo. Citinte Gregorion la Granda, Tomaso el Akvino asertis sen kontesto: "El Dio, kiel el la unua reganto, devenas îio povo" (Pri la reûimo de princoj, 3, l).

Modernepoke, en Francio, antaö la Revolucio de 1789, la reûoj regnis kun la emfaza karakterizo de senperaj reprezentantoj de Dio. Napoleono ankoraö postulis de la papo la sanktigitan entroniûon.

En la dialektika monisma ideismo de Hegel, Ïtato estas "la eniro de Dio en la mondon" (Fil. pri juro, § 158. Almeto).

En teokratia povo estas reûo tiu, kiu fakte regas. Îi-rilate estas do pli facile ol en aristokratia reûimo, fingremontri tiun, kiu rajte aötoritatas. Sed en ambaö reûimoj malfacilas scii, kiu rajte regas. Estas ja historio de aristokratio kaj teokratio plena el trompoj, ambicioj, kruelaëoj. Sekve, malfacile oni povas kredi, ke aristokratio kaj teokratio estas inventaëo de Dio.

12. La interkonsenta koncepto pri politika aötoritato bazigas ûin sur kontrakto, - sur la socia kontrakto, - per kio estas kreata la politika socio mem, kaj estas instituciita la regantaro.

En tiu koncepto pri la politika aötoritato estas montriûas pluraj aspektoj, - la naturo mem de la politika aötoritato kaj la regantaro.

Pri la naturo de la politika aötoritato kaj pri la regantaro estas necese averti, por ke fariûu klareco.

13. La naturo de la politika aötoritato estas unue io morala, rezultinta de la interkonsento. Estas interkonsento morala akto, fare de pluraj voloj, kies rezulto estas io specife nova, kvankam nur morala, pri la objekto de la kontrakto.

Havas ja interago efikon kun aparta specifeco, kaj kio estas la jura figuro, aö jura objekto. Jen, do, estas politika aötoritato specifa objekto, rezultinta el la socia kontrakto.

Îiu interkonsento, aö kontrakto, havas kiel rezulton novan fakton. Tiu nova fakto difiniûas per la objekto de la interkonsento, kiu povas esti agoj rilataj al vendo kaj aîeto, entrepreno, sporto, kulturo, familio, politiko. Îiukaze la rezulto estas speco de aötoritato de unuj sur la aliaj rilate la objekton de la kontrakto.

Nenio alia estas la aötoritato, kiu nur diferenciûas pri la objekto kaj formo. En politika socio la objekto de kontrakto estas ûenerala kunlaboro, precipe de komuna sekureco kaj disvolviûo. La formo estas la universaleco atingantaj îiujn de la grupo, ka pro tio ûi fariûas socia.

Sekve, politika aötoritato konsistas el la morala povo postuli la plenumadon de la celoj de la socia kontrakto.

La aötoritato fontas el io morala, la interkonsento, aö kontrakto, kaj estas difinita per la objekto celata. Aötoritatulo devas do, subjektive, konscii pri la interkonsento kaj pri la objekto de la internkonsento, por ke li efektive montriûu esti tia, kiam li postulas la kredon kaj la obeon, de tiuj, kiuj devas mense akcepti la celojn elektitajn kaj obeeme ilin plenumi.

Ankoraö pri la objekto de la kontrakto, - defendo kaj disvolviûo, - estas advertendada, nur kelkaj objektoj povas esti objektoj de la socia kontrakto.

Kompreneble, la civitatanoj nur povas transdoni la povon, kiun ili mem havas. Se ekzemple, la individuoj ne povas mortigi per individua iniciato, se ne por rekta memdefendo, ili ne povas doni al aötoritatulo aliajn specojn de povo. Tio, kio estas krimo en individua instanco, ankaö estas en kolektiva.

Sur tiu bazo, la socia kontrakto nur povus defendi enkadre de certaj limoj kaj disvolvi la grupon pere de certaj rimedoj.

Socia kontrakto ne povas enteni la mortpunon (vd), se ankaö la individuojne povas mortpuni; do, se la individuoj ne povas, ankaö la socio ne povas.

Tamen, se la individuo rajtas defendi sin per mortigo de la agresanto, ankaö la socio, dum defendas la individuon, povas mortigi la agresanton.

14. Pri la regantaro ankaö îio baziûas en la socia kontrakto. Se la politika aötoritato ripozas sur îiuj civitanoj samtempe, îiuj samtempe estas regantoj, kaj tiel devas estas respektataj.

Tiu formo de aötoritata regantaro jam okazas en îiu ajn kontrakto; la samaj inter-si-kontraktantaj individuoj rajtas, post la kontrakto, plenumi la rezultojn. Tion, oni rekte konstatas en kontrakto de vendo kaj aîeto.

En pli ampleksaj kontraktoj, kiel ekzemple en grandaj privataj entreprenoj kej en la socia kontrakto, la formo mem de kontrakto povas transdoni la aötoritaton de îiuj individuoj al aparta reganto.

En privataj entreprenoj povas okazi la vasteco kaj komplekseco. Modernepoke aperis gigantaj entreprenoj, kaj kiuj apartenas al pluraj, sed tamen la administracio fariûas per fake kompetenta ekipo elektita de la posedantoj.

En socia kontrakto, per la naturo mem de tiu kontrakto, la elektado de la regantaro fariûas per universala voîdonado de la grupo. Jen la demokratia formo de aötoritato, kiu, post la socia kontrakto, rajtigas la elektatan aötoritatulon postuli la kredon kaj obeon laö la konstitucia formo.

15. Pli detale pri la naturo de la aötoritato (vd 11), oni avertu ke la celoj rilatas esence la aötoritaton. En socio la aötoritato celas la prosperon, laö sugesto de la vorto mem, etimologie diranta la agon fari la kreskadon.

Efektive, la praktikado de la aötoritato montras, ke ûi operacias ordinare celante la prosperon. Tiusence, jam la gepatroj edukas la filojn kun aötoritata povo. Same, la ïtata aötoritato per egaj iniciatoj devigas la civitanojn kunordige obei la socian ordon kaj kunlaboron.

16. Evidentas ke la aötoritato devas esti kompetenta pri la celoj atingendaj. La kompetenteco ne estas esenca al koncepto mem de aötoritato, sed estas grava propraëo rekte ligita al ûi.

La unua postulo de la aötoritata kompetenteco situas en la sufiîe bona scienco pri la celoj, îar ili devas esti rekte prezentataj al la obeantoj. La aötoritato transdonas la gvidantecon al apartaj regantoj, - sed per universala voîdonado, - precize pro tio, îar kelkaj homoj estas pli kompetentaj pri la gvidlinioj de la agoj. Cetere, pluraj homoj preferas aliajn entreprenojn, ol tiu de la socio.

La kompetenteco pri la celoj inkluzivas ankaö la konon pri metodoj kaj strategioj por atingi la rezultojn.

Aldone al la kompetenteco, la aötoritato devas ankaö havi volan kapablon decidi. En ïtataj aferoj tio nomiûas politika kapablo decidi, aö politika kapablo voli. Kiu konas sed ne decidas, tiu fakte ne gvidas. Foje decidoj postulas energion, kuraûon, multan laboron, persiston.

En aferoj indiferentaj la volaj decidoj estu klaraj, por ke la unueco de kolektivaj laboroj efikiûu. Jen kiam la gvidanteco devas energie realigi la elektitan celon, por ke la varieco de opinioj ne malhelpu la plenumon de tio, kio estis decidata de la plimulto.

Kontraste, en aferoj kun malpli da elektoj, pli facile montriûas la vojo kaj la homoj tendencas akcepti la aötoritatan decidon.

17. Respekto kaj kulto al aötoritato. La graveco de la aötoritato etendiûas malrekte al la personoj de la aötoritatuloj, kiuj do estas respektataj kaj meritas kulton.

Tamen tio ne signifas la distordon, per kio la aötoritatuloj fariûas preskaö dioj.

La persona respekto al la aötoritatuloj ne malpermesas la rajton de libera penso, kaj do de kritiko, fare de la subuloj. La obeo al aötoritatuloj restas îiam io farenda racie.

Kompreneble, en pedagogiaj situacioj, kiel en la lernejaj îambroj, ne facile oni difinas la limojn, per kiuj difineblas la personan respekton kaj la racian obeemon.

Historie multe oni havas por kritiki pri la eraraj manieroj, per kiuj fariûos la kulto de la aötoritato en politikaj kaj religiaj instancoj.

18. Inkluzivas aötoritato la povon perforte devigi la obeantojn. Kompreneble, tiu perforta devigo al obeo supozigas proporciajn rimedojn. Ekzemple, tiu, kiu devas iri, sed tamen ne iras, estu puïita iri; tiu, kiu devas veni, kaj ne venas, estu trenita veni.

En îiu perforta devigo, estu proporcia perforta devigo, sen almeto de bato, se tio ne estas necese.

Pro la fakto ke la aötoritato inkluzivas la povon perforte devigi la obeantojn kaj fari tion proporcie, tiu aspekto ligas la afero kun politikaj leûoj kaj juro.

19. Aötoritato estas temo esplorata de la sociologio, îar en la tuta afero okazas la interago, pri kio tiu scienco okupiûas.

Tiu interago jam okazas en la fundamento mem, per kio aötoritatutulo kaj obeanto interrilatas, kaj okazas en la tuta procezo de reformo de la leûoj kaj moroj.

Kiel esploristoj de la sociologia procezo de la aötoritato citeblas E. Durkheim, M. Weber, W. Pareto, M. Horkheim, T. Adorno, H. Marcuse, H. Arendt, D. Riesman. Kelkaj, kiel E. From, atentis aparte pri psikologiaj psikanalizaj aspektoj.

AÖTORITATO, Argumento de... 0683.

1.Argumento de aötoritato estas prezentado de opinio de iu sufiîe kapabla opinii kaj esti akceptata.

Kiu ne estas kapabla opini, tiu ne fariûas aötoritato por argumenti.

Îar kelkaj homoj malmulte kapablas koni, kelkaj iom multe, nur kelkaj tre multe, sed neniu pri îio, estas pro tio ofte necese fidi la opinion de aliaj, precipe de fakuloj. Sekve, argumento de aötoritato estas utila.

Tamen, la argumento de aötoritato estas precipe uzata, kiam post malfacila esploro de fakuloj mem, nur restas demandi kiel pensis la plej kapablaj.

Sekve, argumento de aötoritato havas du dimensiojn. La unua estas tiu, deveninta el la efektiva kono de la aötoritato pri kio li opinias. Ekzemple, atestanto atestas tion, kion li konstatis; matematikisto faras kalkulon, pri kiu oni fidas esti korekta. Kiu malmulte konas prudente iras al kiu, pli multe kapablas.

La dua dimensio de la aötoritata argumento konsistas nur en la kapablo opinii per la plej probabla hipotezo. Ekzemple, se kelkaj naturaj fenomenoj restas ankoraö sen klarigo, la opinio de fakulo estas certe pli akceptebla, kaj fariûas argumento de aötoritato.

2. La aötoritato de Dio estas principe absoluta, îar Li estas, laö difine, kapabla scii îion. Tiusence, la dia revelacio îiam certas, kiam li rekte revelacias ion al iu, kaj kiam li faras tion per alia homo, kies vortoj estus Dia parolo kaj Sankta skribaëo.

Se tamen prudentaj homoj ne kredas facile la mesaûojn de la tradiciaj religioj, ne estas pro malfido je Dio, sed pro tio ke tiuj religioj atribuas al Dio revelaciojn ne klare pruvitajn, nek sufiîe koherajn inter si. Ne mankas aötoritato al Dio mem, sed al la predikistoj, kiam ili asertas ke en kelkaj skribaëoj estas la vorto de Dio. Povas okazi ke fakte estas nur vortoj de homoj naive atribuataj al Dio.

Îu estas necese, ke Dio revelaciu pere de alia homoi? Certe la rekta revelacio estas la plej bona vojo, facile universala kaj sekura. Tamen, Dio libere povas elekti.

La revelacio pere de aliaj homoj kaj pere de skribaëoj lasitaj de ili, postulas ne nur la kredon je Dio (pri tio ne estas teoria problemo), sed ankaö la kredon je tiuj perantoj (homoj kaj skribaëoj).

3. La argumento de aötoritato surbaze de antikvaj sanktaj skribaëoj prezentas gravajn malfacilaëojn.

Pro tio disvolviûis detala ekzegezoj (vd) pri la Biblio (vd), Korano (vd), Avesto (vd), Vedoj (vd), Granda Vehiklo, aö Mahajano (vd), Malgranda Vehicklo, aö Hinajano (vd) kaj aliaj antikvaj mesaûoj prezentataj kiel revelaciitaj de Dio.

Tiom da proponitaj malsimila revelacioj, kaj îiu kun grandaj malfacilaëoj, transdonas al la prudentaj homoj la impreson de malsukceso de îiuj, kiuj nomas sin perantoj de Dio kaj rektaj kaj malrektaj aötoroj de sanktaj skribaëoj.

4. Enkadre de la kristana revelacio, la Romkatolika Eklezio konsideris sin ekde la komenco absoluta doktrina aötoritato.

La formo de tiu aötoritato fariûis pli difinita per la kunsido en Ekumenaj Koncilioj, en kiuj la vero de la dogmoj estis deklarita per voîdonado de la plimulto. Estas certe spektakla, ke la vero fariûu afero de voîdonado. Sed ankaö tio eblas, kondiîe ke la metodo mem estu rajtigata.

La unua de la sekvo de Koncilioj okazis en Niceo (325), kiam estis aprobita la Simbolo (de Niceo), diskonigata per la unua vorto "Kredo" (vd).

La Koncilio de Vatikano I (1869-1870) deklaris la individuan neerareblecon de la Papo, kiam li difinas oficiale pri aferoj rilataj al kredo kaj moralo.

Por la romkatolikaj kristanoj estas ja la Papo kaj la ekumenaj koncilioj (de la episkopoj) la plej gravaj argumentoj de aötoritato, kiuj estas kredendaj, ne pro la argumentado en si mem, sed surbaze nur de ilia aötoritato.

Kompreneble, estas necese unue kredi, ke ili havas tian aötoritaton; tio restas dependa de malfacila ekzegezo, per kio la Eklezio mem estas akceptata de la aliûintoj.

Kutime, la amaso tre facile kredas, sen sufiîa konscio pri la postulataj tezoj, kiuj kondukas al tiu kredo. Se iu el tiu amaso revenas al ekzameno de la rezonoj por kredi, tiu post longa krizo, foje lasas sian kredon, foje konfirmas ûin, kaj ekde tiam la koncilioj kaj papo fariûas por li efektivaj argumentoj de aötoritato.

E. Pauli.

AÖTORO (*) (aötoraj rajtoj). 0684.

(PIV metis steleton, vorto ne en Fundamento).

L: auctor, -oris.

A: author. F: auteur. G: Verfasser. H: autor. I: autore.P: autor. R: (ávtor).

1. Etimologie, aötoro devenas el la latina auctor, siavice el la hindeöropa radiko aug-, kiu fundamente signifas kreskigi, augmenti.

Substantiva radiko. Vortformoj: aötoro, aötora, aötoreco, kunaötoro.

2. Aötoro estas verkisto de io arta. Ekzemple, aötoro de libro, de skulptaëo.

Nuance, verkisto (el germandevena radiko) emfazas la faraspekton, dum aötoro (el latindevena radiko) la individuo al kiu la faraëo estas atribuata. Cetere, aötoro estas substantiva radiko, dum verkisto verba radiko.

Figure, aötoro kaj verkisto diriûas ankaö pri agado; ekzemple, aötoro de sia feliîo, malorda verko de teroristoj.

3. Doktrino. La aötoraj rajtoj havas bazon en tio, ke la verko estas frukto de laboro, kaj ke îiu vivas el sia laboro.

Pro tio, aötoraj rajtoj fariûas objekto de leûa protekto. Per patento la Ïtato donas al inventinto la monopolon de esploro de lia inventaëo.

Cetere, la protekto de aötoraj rajtoj estas socia instigo, por ke aliaj ankaö esploru ûis li malkovras ion avantaûan.

4. Aliflanke, la leûa protekto de la aötoraj rajtoj ne povas fariûi, per troigo, senbaza kaj antisocia privilegio.

Malfacile oni difinas tion, kio fakte estas aötora rajto en penso, en arto, en tekniko, en industrio, pro tio ke la homoj havas samajn kapablojn kaj rajton uzi ilin.

Se iu malkovras ion antaö la aliaj, tiuj aliaj ne perdas sian fundamenta rajton fari la samon.

Principe, îiuj homoj rajtas egale praktiki la sciencon, la teknikon, la arton. Sekve, la simpla malkovro de io, ne donas al iu ajn aötorajn rajtojn.

Se iu alia malkovras la samon, li ne estas devigata ne uzi sian paralelan malkovron.

5. Rajto pri sekreto. Tamen, kiu malkovas ion, ne estas devigada disvastigi tion, kion li malkovris. Îiu rajtas konservi sekreton, pri kio li scias. Jen estas la kazo sekretaj armiloj, precipe de la atombombo.

Sed ekde la momento, kiam la malkovristo aö inventinto disvastigas sian konon, la disvastiûinta kono fariûas kono ankaö de aliaj, sen ke tiuj aliaj estu malpermesataj uzi tiujn konojn.

Konklude, la protekto de la aötoraj rajtoj ne povas iri ûis la punkto kio fariûas falsa privilegio.

6. Eble, aötoraj rajtoj konsistas nur en tio, ke tiu malkovranto de io novas, ne estas devigata disvastigi la malkovron, kaj povas kaïe konserve ûin.

En kelkaj aferoj la sekreto estas pli facila. Kie ne eblas la sekreto, simple ne eblas kaïi la malkovron dum multa tempo.

7. Leûo de patentoj. Cetere, troigi la aötorajn rajtojn pri iu malkovro malhelpas la progreson de la kolektivo. Enkadre de la internacia komunumo la leûo de patentoj (vd) fariûas instrumento de koloniismo, per kio la malplievoluintaj nacioj restas definitive kampo de ekspluatado.

Pli evoluinta landoj, aö ekonomie pli fortaj, kapablas altrudi internacie la leûojn de patentoj.

Oni postulu de îiu civitano, ke, per siaj kapabloj, estu kiomeble utila al la kolektivo.

Konklude, aötoraj rajtoj estu protektitaj, sed sen limigo pri la egalaj rajtoj de aliaj inventi, agi, fari, verki la samon, kaj sen malhelpo de la kolektiva evoluo.