AÖ (*). 0620.

Gr: . L: aut; vel.

1. Etimologie, aö devenas el la latina aut (= aö), enkadre de la hindeöropa radiko au.

Kunordiga konjunkcio.

2. Aö, kiel kunordiga konjunkcio de pluraj propozicioj, indikas pliajn kontraöajn eblojn, esprimantajn nur unu eblan elekton.

Ekzemple, studi Platonon, aö verki leteron.

Kiam en frazo la konjunkcio kunigas du vortojn, fakte okazas du propozicioj per unu ekstera formo, kaj tio okazas kiam la asaerto fariûas per la sama verbo.

Ekzemple, studi Platonon, aö Aristotelon.

En duopa uzo, la efiko de aö... aö... la efiko montriûas pli absoluta kaj emfaza.

Ekzemple: la situacio de heroo estas absoluta, aö li venkas, aö li mortas, îar se li fuûas jam ne restas heroo.

3. En aparta uzo, Kierkegaard, en unua verko nomata "Aö- ... Aö..." (latine Aut... Aut..., 1843), emfaze avertis, per tiu duopo de konjunkcioj, pri la absoluta nesolvebleco de la homaj alternativoj.

La aserto de Kierkegasrd fariûis kontraste al la dialektika propono de Hegel, kiu solvis la tezon kaj antitezon per la sintezo.

Kierkegaard emfazis la ne redukteblecon de du fundamentaj formoj de vivo, - la estetika kaj la morala, - kiuj estas en ne reduktebla kontraöo de aö... aö... (vd L: 0634). Îar ne eblas la interakordigo de la fundamentaj kontraöoj, restas nur la salto tra la abimo, de unu al alia stato, de la estetika al la morala, fine al la religia stato.

E.. Pauli.

AÖDACA, -I, -O. 0621.

L: audax, -acis; audeo, ausus, -ere; audacia, -ae.

1. Etimologie, aödaci devenas el la latina audeo, siavice el kelto-itala radiko Av-, kun fundamenta signifo de forta deziro. Same okazas en samdevenaj vortoj: avara (vd), avida (vd).

Verba radiko (en PIV, ne en Z). Vortformoj: aödaci (tr), aödaco, aödaca.

2. Aödaco estas animstato sufiîa, por fari strebon celante ion danûeran, malgraö la vasteco de la danûeroj kaj aliaj eventualaj malkonvenaëoj.

Nuance, kuraûo estas firmeco en necesaj agoj praktikataj sen perdo de memregado, dum aödaco pli rilatas kun devigaj agoj kaj kun ebleco de danûero.

Heroeco (vd) elstarigas la superhoman grandecon de la agoj kaj faroj, dum aödaco la kuraûan animstaton.

En la klasado de afekcioj (vd), aödaco situas en la genro de afekciioj strebe inklinaj (latine irascibiles) kun ne alûustigo al objekto. En kontrasto, timo (vd) estas malinklina

3. Takse, la moraleco de la aödaco nur okazas, kiam la aödaciuloj kapablas garantii la respondecon pri la propraj agoj.

Ekzemple, kiu havas sufiîan monon por veti, tiu povas aödace veti, sen morala problemo, îar se li perdos la veton, li ankoraö havas alian sufiîan monon. Sed se iu aödace stiras aötomobilon, li povas akcidentiûi sen ekvivalenta kapablo ripari la perdojn.

Oni distingu ankaö inter senutila aödaco, kiel la menciita aödaca stirado, kaj utila aödaco, ekzemple, por fari kosmaj provoj. Kompreneble, la utilaj aödacoj kapablas esti morale akcepteblaj.

E.Pauli.

AÖDI, -O (*). 0623.

Gr: • 6 @ b T ; • 6 @ Z , -­ H . L: audio, -itum, -ire; auditio, -onis.

1. Etimologie, aödi devenas el la latina audire, siavice el auris (= orelo) kaj kunmetita elemento, per kio fariûas la forma audo, -ire, tra auis-d-ire (= aödi). La latina auris (= orelo) apartenas al la hindeöropa radiko aus- (=orelo), same kiel la greka " Æ F 2 V < @ : " 4 (= senti).

Verba radiko. Vortformoj: aödi (tr), aöda, aödo, aödado, aödanto, aödigi, aödilo, disaödi (tr), elaödi (tr), misaödi (tr), neaödita, aödometro, aödovida.

2. Aödo estas percepto de sono (vd). Ekzemple, aödo okazas en îiu direkto, dum vido nur en unu direkto, sed aödo ne tiel multe taögas ol unu vido.

Nuance, aödado estasla senco per kio oni perceptas sonon, dum aödo estas la percepto mem de la sono.

Kio estas sono en si mem? Jen aparta gnozeologia demando pri la enhavo de tio, kion oni aödas.

3. Aödokapablo. Okazas distingo inter aödo rekte kiel la percepto mem de sono, kaj aödo kiel aödokapablo. La sama vorto aödo signifas ambaö sencojn, kiujn oni distingas per la kunkteksto.

Ordinare la aödo okazas kiel io daöranta, kaj pro tio konkrete aödo estas ankaö aödado. Sed se oni simple mencias la aödon kiel percepton de sono, ekzemple kiel iun specifan kapablon de kono, la esprimo uzenda estu nur aödokapablo.

Nuance distinga de aödo (kaj aödado), aöskultado estas aödo kun atenteco, speciale kun atenteco al enhavo.

Fine, oni distingas ankaö inter aödokapablo, kiu estas la fakulto aödi, kaj aödiloj, kiuj estas nur la instrumentoj, la oreloj.

4. Kio estas la aödata sono? Jen aparta gnozeologia demando pri la enhavo de tio, kion oni aödas, kaj pri kio estas necese atenti por kompreni pli vaste la tutan aferon pri aödo.

Malrekte, oni konstatas ke sono fariûas per mekanikaj ondoj de la medio. Tiuj mekanikaj ondoj transformiûas en alian sistemon, kiu estas elektra, ene de nervo kondukanta la kurenton al cerebro.

Fine, en la cerebro, kaj eble nur tie, okazas psika reago, kio estas la aödo.

Same kiel la koloroj de la vido estas tre subjektivaj, la sonoj de la aödo aspektas same esti subjektivaj.

Îu almenaö parte ili estas objektivaj? Jen diskutado, dividanta inter si fenomenismo (vd) kaj realismo (vd).

Kiel la subjektivaj koloroj helpas koni la formojn, tiel la subjektivaj sonoj helpas koni la îeesto de la sonantaj objektoj.

E. Pauli.

AUFHEBUNG. (G: 0623)

A: being lifted up. F: dépassemente. H: superación. I: superamento. P: superacção. R:

1. Germana esprimo, Aufhebung ekvivalentas ekleviûo, kaj estis fake uzita de Hegel, ofte de Heidegger. Kiel vorto, estas kunmeto el auf (= sur, supren) kaj heben (= levi), kun semantika evoluo al senco de superpaso. Per la semantika evoluo de la senco de îi termino, pro efiko de la kunmeto, aufhebung signifas ekleviûo kun ia almetita pozitiva efiko, kun samtempa ideo de forigo de io negativa.

Pro manko de ekvivalento de Aufhebung en la latinidaj lingvoj, la tradukistoj provis diversajn alproksimiûintajn tradukojn per uzo de priskribaj vortoj, inter aliaj, leviûo, transformo, konservo, absorbo, transpaso. Oni konsideru tamen ke la germana heben (= levi) respondas al la hindeöropa radiko kap- (= preni), el kiu devenas la latina capere (= kapti), el kiu siavice deriviûas sinsekvo da aliaj vortoj.

2. Aufhebung , en la dialektika kunteksto de Hegel, movo estas transformo, per forigo de io kaj konservo de io, kun nova rezulto.

Principe, do, santempe okazas neo kaj konservo. Ne nur okazas absorbo de la diferencoj, sed la nova rezulto enhavas ion de la antaöaj elementoj. Tia ja estas la difino de la dialektita movo.

.E. Pauli.

AÖGMENTO. 0624.

Gr: " Ü > 0 F 4 H , -, T H . L: augmentum, -i, auctio, -onis.

1. Etimologie, aögmento devenas el la latina augmentum (= augmento, almeto), enkadre de la hindeöropa radiko aug-, kies signifo estas kreskigi. Sama fundamenta deveno okazas kun la greka áuxesis.

Substantiva radiko.

2. Aögmento, fake, estas la fenomeno de pligrandiûa ïanûo de kvanto. Aristotelo klasifikis la aögmenton kiel unu el la kvar specoj de ïanûoj (Fiziko, IV, 4. 211 a).

La kontrasta kontraöa fenomeno estas la diminuo (vd).

Estas simetriaj augmento kaj diminuo (greke aúxesis kai fthísis; latine auctio et diminutio; germane Vermehrung und Verminderung, ktp).

Nuance diferencas inter si augmento kaj grandigo, pligrandigo (vortoj formitaj el granda).

Similaj kun grandigo, sed kun la koncernaj nuancoj, estas la signifoj de aldono, almeto, kreskigo.

3. Augmento en gramatiko estas sonelemento sufikse aldonata al verbaj formoj, por akcenti, ekzemple la karakteron de preterito, kiel okazas en kelkaj lingvoj de hindoeöropa familio.

4. Ontologia problemo de augmento. Malfacile klarigeblas ontologie la ebleco de la aögmento, îar ne eblas ke io venu simple el la nenio.

Se la realo estas infinita, aögmento restas nur kiel transformo. Tiam la problemo restas, îar la transformo devas esti klarigata.

Jam la elea skolo (Ksenofano, Parmenido, Zenono) avertis pri tiu problemo, kaj adoptis kiel solvon simple nei îiun ïanûon, îiun movon, îiun almeton tiamaniere, ke la esto konsistu el io tute sen reala modifo, sed nur ïajna.

Aristotelo, nome de la faktoj, prezentis kiel solvon akcepti la dividon de la estaëoj en du fundamentajn principojn, aktualon kaj potentialon, kun ekstera unua motoro movanta îion sen ke ûi mem bezonu moviûi.

La potenciala elemento nur aktualiûas pere de la aktualo.

En sinsekvo de aktualoj, la unua devas esti plene aktuala, por kaözi îion, kiel motoro kiu movas, sed ûi mem ne moviûas.

E. Pauli.

AÖGUSTENISMO. 0625

A: augustinianism. F: augustinism. G: Augustinismus. H: augustinismo. I: augustinismo. P: augustinismo. R:

1. Per la nomo aögustenismo fariûis konata la apartaj karakterizoj de la platonisma filozofio kaj teologio de la kristana Aögusteno el Hipono (354-430 p.K.), kaj kiel ûi evoluis precipe en Mezepoko.

Kontraöagis paralela aristotelisma tendenco, precipe de Tomaso el Akvino, kaj kiu laste fariûis dominanta enkadre de la skolastikismo.

2. Konservis Aögusteno la platonan racionalismon, laö kio la universala ideoj ne estas prenataj el la individuaj fenomenoj, per abstraktado, sed estas rekte trovataj kaj komprenataj.

Nuance, tamen, Platono kaptis la universalajn ideojn en antaöa vivo, dum Aögusteno proponis la rektan konstantan naturan eklumiûon fare de Dio.

3. Cetere, en aliaj kampoj de la filozofio, estis konservataj kelkaj tendencoj de la platona filozofio.

Aögusteno proponis iom da aktuala determino en la materio (kontraö la aristotela teorio de la materio tute potenciala kaj îiu aktualo flanke de la formo).

Aögustenismo elstarigis la sendependecon de la animo rilate al la korpo.

En la kampo de la homaj fakultoj, okazis pli da valorigo de la volo kaj de la bono, ol valorigo de la menso kaj de la vero; pli da dependo de la homa volo rilate la diajn antaödeterminojn, kontraste kun kelkaj estontaj doktrinoj (ekzemple molinismo).

Kiel aögustenismo estas unu el la diversaj formoj de platonismo, tiel la aögustenismo mem disvolviûis per novaj estontaj formoj, îefe îe la monakaj ordenoj, nome aögustenanoj (Lutero estis unu el ili) kaj franciskanoj (Bonaventuro, Duns la Skota).

Tra la moderna filozofio restas ankoraö aögustenismaj influoj, kiuj fundamente estas la influoj de Platono.

E. Pauli.

AÖGURI, -O (+). 0626.

L: auguri, -avi, -avi, -are; auguratio, -onis; augurium, -ii..

A: augur; augur. F: augurer; augure. G: vorbedeuten, vorhersagen; Vorbedeutung; Vorhersage. H: augurar; augurio. I: augurare; augurio. P: augurar; augúrio. R: (predskázivat); (predsnamenovanie).

1. Etimologie, aöguri devenas el la latina augurari, siavice el la hindeeöropa radiko aug- kun la fundamento signifo kreski (vd. 0624). Sekve, laövorte aöguro havas pozitivan sencon.

Verba radiko. Vortformoj: aöguri (tr), aöguro, aögurado, aöguristo

2. Aöguro estas antaövido, surbaze de iu signo, de bona okazontaëo.

Sed iom libere, oni distingas inter bona aöguro kaj malbona aöguro.

Esencas al signifo de aöguro esti farata surbaze de iu signo.

La esprimo signo de la tempoj (ofta en religiaj asertoj) rilatas al aöguro, îar tiuj signoj estas konsiderataj kapablaj eldiri ion pri la estonto.

En tiu kunteksto la kristanaj Evangelioj kaj Apokalipso parolas pri eskatologiaj aferoj, kiel antaöigotaj de tiuj signoj.

Îefe en pasintenco, aögurado estis konceptata kiel diveno de estontaëoj per observo de miskomprenataj birdoflugoj.

Same okazas kun la tralego de astraj simboloj de horoskopo (vd) kaj aliaj miskomprenataj îielaj fenomenoj.

Sonoj de moluskaj bukcenoj kun helikaj formoj restas ofte uzataj rimedoj de aöguro al kiu atentas pli simplaj homoj ne kapablaj kompreni alamaniere la varieblecon de tiuj sonoj.

Ludkartoj povas esti signoj de estontaj destinoj.

Strioj en la manplato estas kaïaj signoj de la homa destino.

3. Doktrino. Oni demandu îu la signoj, pri kiuj kredis la antikvuloj kaj ankoraö modernuloj, vere antaösignas la estontecon.

La rilato inter kaözo kaj efiko certe validigas principe la aögurkapablojn, kaj sur tiu bazo apogiûas la serioza scienca futurologio (vd) kaj sciencoj de planado.

La aöguraj procezoj baziûas sur la varieco de fenomenoj pri kies kaözo kaj efiko fariûas nur empiria ne sufiîe proporcia interligo.

Pro tiu misuzo de efektivaj rilatoj, kiuj miksiûas ankoraö kun superstiîoj, la arto de aöguro ricevis negativajn nuancojn en îiuj partoj de la mondo.

E. Pauli.

AÖRO. 0627.

L: aura, -ae.

A: aura. F: aura. G: Aura. H: aura. I: aura. P: aura. R:

1. Etimologie, aöro devenas el la latina aura (= vento, venteto), samkiel aero, enkadre de la hindeöropa radiko we-, aö wen- kun fundamenta signifo venti.

Pro ûia figura simileco (en senco de aero kaj vento) kun la principoj de vivo kaj psikaj fenomenoj, aöro fine restis por signifi tiujn principojn de vivo kaj psikajn fenomenojn.

Animo kaj spirito havas similan originan signifon, sed semantike evoluis en pli difinitajn signifojn.

Substantiva radiko.

2. Aöro, en psikopatologio, estas subtila sensaëo, kiu okazas kiel ïajna fluo de aero kaj vaporo supreniranta al la kapo, kun apartaj sensaëoj en la aödo kaj vidado, gusto, flaro kaj tuïo.

Aöraj fenomenoj ofte anoncas baldaöan atakon de epilepsio (vd), histerio (vd), astmo kaj similaj psikaj malsanoj.

Okaze de epilepsia atako, aöro estas tiu mallonga fazo dum kiuo la malsanulo avertiûas per apartaj sensaëoj kaj karakteriza movo, ke la krizo venos; tuj poste li kutime krias kaj perdas la memkonscion.

3. La halucino (vd) de epilepsiulo povas doni al li la impreson, ke la aöro estas ia aparta supernatura averto.

Foje tiuj fenomenoj agas subtile, sen iu ajn averto ke ili estas patologiaj. Inteligentaj epilepsiuloj kapablas prezenti sin sukcese, precipe en religia kampo. Ili mem povas honeste kredi siajn fenomenojn kiel diajn kontaktojn.

El patologiaj aöroj facile miskomprenintoj fabrikis religiojn kaj simpluloj kredis ilin.

Gravas ke oni ekzamenu, îu la profetoj el iu ajn religio estis epilepsiuloj.

Vere kritika penso devigas nin demandi, îu estis tiaj Jesuo, Apostolo Paölo, Mahometo kaj similaj bonaj homoj kiuj proponis novajn religiojn.

Pro manko de informoj, kutime la esploro pri viziuloj de la pasinteco malfacilas. Cetere, la informoj venas pere de tiuj kiuj jam kredis, kaj ne per tiuj, kiuj ankoraö kritike esploras.

Sed, dum la demandoj restas sen klara respondo, ne eblas kredi je iu ajn viziulo. Do, nur post kiam oni klare pruvis, ke viziulo ne estas kaïa epilepsiulo, oni komencu demandi, îu li estis ricevinto de revelacioj.

4. Aöro en senco de animo. En aparta psikologia kaj biologia senco, aöro estas io, kio agas nematerie sed en materia kampo, kiel forto kun speciala efiko. Nun aöro estas hipotezo prezentata kiel substanca kaözo, kaj ne kiel patologia sensaëo.

En substanca senco, aöro uzeblas akompane de ajektivo. Ekzemple: vitala aöro, animala aöro, elektra aöro aperinta per fotoj.

Vitala aöro (aura vitalis laö la belga medicinisto kaj filozofo J. B. Van Helmont (1577-1644), kiu uzis la esprimon), estas la vitala principo.

Animala aöro estas alia maniero paroli pri la vitala principo kun intenco empfazi kelkajn diferencojn.

Francis Bacon (1561-1626) interpretis la animalajn spiritojn kiel "aöro kunmetita el flamo kaj aero" (aura composita ex flamma et aere) (Historia vitae et mortis, 1623).

Takse, aöro en substanca senco, îu vitala, îu animala, esta senco influate semantike de malnoviûintaj konceptoj pri la vivo.

E. Pauli.

AÖSTERA, -ECO. 0628.

Gr: " Û F J 0 D ` H . L: austerus; austeritas, -atis.

A: austere; austerity. F: austere; austérité. G: strenge. H: austero; austeridad. I: austero; austerità. P: austero; austeridade. R:

1. Etimologie, aöstera devenas, tra la latina auster, aö austerus, el la greka " Û F J 0 D ` H (= seka, malglata, severa, malmilda).

Substantivigo de adjektiva radiko. Vortformoj: aöstera, aöstereco.

2. Aöstereco estas mora rigideco. Ekzemple, aöstereco je trinkado, je manûado, je vestoj.

Nuance, stoikeco estas kontrolo de la afekciemo, dum aöstereco situas en la kampo de la modero sen troaëo.

3. Doktrino. Nur malrekte la aöstereco influas la formadon de virto. La aöstereco proponita de kelkaj filozofioj, ekzemple de la cinikuloj (rilatigitaj al Sokrato) kaj stoikistoj, baziûas sur la eduka principo, ke la aöstera procedo formas la homan karakteron.

La edukkapablo de la aöstereco baziûas en la disciplina volo agi bone, kaj ne rekte en la sindeteno de uzado de io plezurega; tiu sindeteno estas nur io nea. La efektiva kaözo de la eduko troviûas rekte en la ago. Komenciûas la eduko en la unua ago. Kiu bone agas, tiu ekde la unua ago iom post iom fariûas pli stabila en sia bona agado.

Do, ne estas la rigideco per si mem la faktoro, kio rekte kaözas la stabilecon. Se la kaözo situas rekte en la ago, tiu povas esti îiam agrabla, kondiîe ke ûi estu korekta, por ke la eduko fariûu bona.

Kontraste, kiu agas malbone, tiu stabiliûas en la malbona agado. Rigideco devas okazi en la efika volo agi îiam bone, ûis kiam la bona agado fariûu stabila.

.4. En la supozo, ke la sufero purigas, oni povas pensi, ke pro tio la aöstereco en si mem estas io bona. Principe, sufero ne purigas, sed povas esti averto, por ne fari tiun malbonon, kiu okazigis la suferon.

En si mem oni neniam elektu suferi per la aöstereco en si mem, îar sufero estas negativa afero.

Sed oni faru tion, kion estas necesa, malgraö neevitebla aöstereco kaj sufero.

Se oni eventuale suferas, kaj se eblas, oni ïanûu la situacion per nova, kapabla okazigi plezuron.

Ofte, malbona ago rezultigas je la fino suferon; pro tio oni racie planas ne ripeti la procedojn kies fina rezulto estis la sufero. Malrekte, do, la sufero reformis tiun, kiu malbone agis.

Estu, do, la aöstereco elektita ne kiel sufero, sed kiel disciplina serîo de la plezuro. Se la sufero eventuale okazas, ûi ne estu elekto, sed instigo por elekti plezurigajn agojn.

E. Pauli.

AÖSTRALIO. 0630.

Ûeneralaëoj (vd 0630-000).

Filozofoj (vd 0630-002).

Resumo (vd 0630-005).

AÖSTRI-MARKSISMO. 0631.

Tradicia formo de marksismo, liberala nacisocialisma, enkadre de la kantia tradicio, sen la hegelaj kaj leninismaj dialektikaj influoj.

Reprezentantoj: Max Adler (1873-1937), Felix Adler (1873-1940), R. Hilferding (1877-1941), Otto Bauer (1882-1938).

E. Pauli.

AÖSTRIO. Filozofio en... O632.

Ûeneralaëoj (vd 0632-000).

Filozofoj (vd 0632-002).

Resumo (vd 0632-005).

AÖTARCIO. 0633

Gr: " Û J V D 6 , 4 " , -" H .

A: self-suficiency. F: autarcie; autarchie. G: Autarkie. H: autarquia. I: P: autarquia. R:

1. Etimologie, autarcio devenas, tra la franca autarcie, el la greka " Û J V D 6 , 4 " (= memsufiîa), kunmeto el " Û J ` H (= mem) kaj • D 6 X T (= gvidi, regni), kun la senco de memsufiîa.

Substantiva radiko. Proksima radiko: aötarkio (vd 0634).

2. Aötarcio estas Ïtato, kiu ïtatas kiel memsufiîa rilate aliajn Ïtatojn, surbaze de sufiîa interna produktado.

Kutime îiuj landoj tendencas al tiu aötarcia interna ekvilibro, kaj nur enportas varojn, kiam estas avantaûo produkti pli facile aliajn por interïanûo.

Nuance, aötonomio kaj suvereneco rilatas precipe al la sendependeco en la kampo de leûoj kaj aötoritado, dum aötarcio rilatas al la memsufiîeco de vivrimedoj.

3. Artifika aötarcio okazas, kiam lando, pere de subvencioj helpas la produktado de varoj ne produkteblaj enkadre de la internacia konkurenco de prezoj.

Principe, îiu tendencas produkti tion, kio estas pli kompensa, kaj ne tion malplikompensata. Per registara subvencio îiuj produktoj fariûas egale kompensaj, kaj sekve akireblas la ekvilibro por ke îio bezona estu produktata interne de la lando.

Tamen, anstataö la artifika aötarcio multe pli avantaûas estas, ke îiu produktu tion pli facila en sia regiono, kaj per komenca ïanûo akiru la aliajn.

Inverse, landoj ligitaj al nur kelkaj produktoj estas kompensataj per la internacia komerco. Tiuflanke, aötarcio estas ne dezirata de tiuj landoj. En apartaj kazoj do, artifika aötarcio estas ne humanisma iniciato.

4. La îefa motivo por la aötarcieco situas en la strategia sekureco. Pro tio foje estas elektata la artifika aötarcieco per la subvencioj de la varoj ne facile produkteblaj. Ili estas strategie produktataj, por ke en iu ajn hazarda kazo ili ne manku se la kutima enporto fariûas neebla.

Surbaze de la spertoj rezultintaj el la militoj, precipe el la unua granda milito (1914-1918) la eöropaj nacioj tendencis fariûi aötarcioj.

4. La ûenerala idealo de la nacioj kaj koncernaj Ïtatoj ne povas esti la aötarcieco, îar homoj devas kunlabori en îiuj instancoj.

La internacia juro devas disvolvi la leûaron de protekto al la monda komerco kaj al îio rilata al la tutmonda ekonomio. Certe, la fina rezulto de la internacia kunlaboro rezultos en pli da kolektiva feliîo.

Kiam okazas la tutmonda komerca interdependo la ïtatoj pli facile kunlaboras. Kontraste, la aötarcieco favoras la konfliktoj, îar la konfliktantoj ne bezonas unuj la aliajn.

E. Pauli.

AÖTARKIO. 0634

Gr: " Û J V D 6 , 4 " , -" H .

A: autarky. F: autarchie. G: Autarkie. H: autarquía. I: P: autarquia. R:

1. Erudicia vorto, aötarkio, el la greka " Û J V D 6 , 4 " (= stato de tio, kio sufiîas al si mem), kunmeto el " Û J ` H (= mem, li mem) kaj – D P T < (= îefo, reûo).

Substantiva radiko. Proksima radiko: aötarcio (vd).

2. Aötarkio, en politika kunteksto, estas politike sendependa regno.

Nuance, aötarcio (vd 0633) rilatas la politikon de ekonomia memstareco, dum aötarkio emfazas la politikan memstarecon, tio estas la politikan aötodeterminon (vd 0645).

3. Aötarkio, en historia kaj erudicia greka kunteksto, estas stato de feliîo de la homa individuo, per la nedependeco rilate la eksterajn aferojn.

Jen aötarkio implica en la sokrata moralo.

Laö la cinikuloj (D. L, VII, 11) kaj la stoikistoj (D. L, VII, 1, 65), kies idealo estis la ataraksio (vd), por esti feliîa sufiîas la virto. Tamen kelkaj stoikisto malpli radikalajj, ekzemple Panecio, postulis por la feliîo ankaö la sanon kaj certan riîecon.

Platono rigardis en la manko de aötarkieco la neceson krei la socion, en kio la homoj interagas, îiu farante ion apartan kaj kompletigan de tio kion faras aparte la aliaj.

Aristotelo ankaö parolis pri la aötarkio atingata per la ekonomio.

Epikuranoj rekomendis la stabilajn plaîojn.

E. Pauli.

AUT..., AÖT.... (L: 0634).

1. Latina esprimo, ekvivalenta al aö..., aö... (vd 0620).

2. Aut...., aut estas la nomo de la unua verko de Kierkegaard, 1843, en kiu li avertas pri la nesolvebleco de la absolutaj alternativoj (vd 0620.3).

E. Pauli.

AÖTENTA (Z). 0635

A: authentic. F: authentic. G: Authentisch. H: auténtico. I: autèntico. P: autêntico. R:

1. En zamenofa uzo, ekvivalenta al aötentika (vd).

2. Adjektiva radiko, same kiel aötentika.

E. Pauli.

AÖTENTIKA (+). 0636

1. Etimologie, aötentika devenas, tra la latina authentus, authenticus, el la greka " Û 2 , < J 4 6 ä H , per kontraho de " Û 2 X < J 0 H (= absoluta sinjoro; farita per la propra mano).

Adjektiva radiko. Vortformoj: aötentika, aötentikeco, aötentikigi. Proksima radiko: aötenta.

2. Aötentika estas la eco per kio, io estas fakte vera, ne falsa.

Nuance, legitima (vd) rilatas al laöleûa garantiita sekureco kaj kun iom da emfazo, dum aötentikeco pli absolute signifas nur la verecon.

3. Specoj. Laöforme, la aötentikeko povas esti, ekzemple, oficiala, certa, duba, ktp.

Laömaterie, gravas en filozofio precipe la homa aötenteco (de sinteno, de konduto.), la atribua aötentikeco de verko.

3. Doktrino. La homa aötentikeco diriûas pri la konscia akcepto esti kaj agi laö la realo, precipe laö la propra realo.

Okazas la aötentikeco de sinteno kaj de konduto kiel kvalitoj de homo, kiam tiu îi sinteniûas kaj kondutas tiel kiel li estas.

Kontraste, li povas sinteni kaj konduti neaötente.

Principe, homoj volas esti aötentaj, akceptante la veron, pri kio ili konsciiûas, kaj la absolutan bonon, laö kio ili deziras agi.

Tamen, enkadre de la konfliktoj de la realo kaj de la limo de la atingata kono pri la tutaëo, la malekvilibro eventuale okazas, kaj tiam la homoj tendencas al neaötenta konduto.

4. Ekzistencialisma filozofio, kiu esploras alogikajn rimedojn por atingi la efektivan konon pri la aferoj, avertas pri la "ontologia" karaktero de la ne-aötentaj sintenoj de la homoj.

La aötenteco levas la homon al la transcendeco, dum la neaötenteco faras lin atenta nur al banalaëoj.

Por Heidegger la aötenteco (de li nomata Eingentlichkeit) malfermas la homon al la revelacio de la esto (Dasein).

En tiu funkcio partoprenas ankaö siamaniere la revelaciigajn sentojn: la angoro (Angst) kaj zorgo (Sorge), instigataj antaö la fatalo de la morto (Sein und Zeit, § 60; Ueber den Humanismus, p. 951, p 21).

Por Jean Paul Sartre la aötenteco konsistas en la konscio antaö la mema konkreta situacio, la nenio.

Ortega y Gasset avertis, ke la aötenteco kaj neaötenteco estas "ontologia" karaktero de la homa realo.

Kiam homo estas tio, kio li efektive estas, lia vivo estas propra.

4. En historio de la filozofio gravas la aötentikeco, kiam la afero estas atribuo de doktrinoj al difinita aötoro, precipe se tiuj doktrinoj estas antikvaj.

Gravaj esploroj estis farataj en tiu historia kampo, precipe pri la grekaj aötoroj, pro la perdo de la unuaj filozofiaj verkoj.

5. Tradiciaj religioj havas gravajn malfacililaëojn, kiam la afero estas pri la aötentikeco de iliaj sanktaj skribaëoj.

Surbaze de malfacilaj esploroj, estas, ekzemple, akceptataj de la oficialaj kristanaj instancoj kiel aötentaj la Evangelioj de Mateo, Marko, Luko, Johano. Sed kiel ne aötentaj la tiel diritaj Apokrifa Evangelio de Jakobo, la Evangelio Kopta laö Tomaso, la Evangelio Laö Petro, La Evangelio laö Magdalena.

Principe, îiu individua kredanto devas povi rekte konstati la aötentecon de la skribaëoj de la grupo al kio li aliûas. Ne sufiîas la la akcepton de la oficiala instanco. Paradokse, la oficiala instanco por kredi sin oficiala dependas de la skribaëoj mem. Aötentikeco estas do tre grava malfacilaëo en tradiciaj religioj.

E. Pauli.

AÖTISMO. 0637

A: autism. F: autisme. G: Autismus. H: autismo. I: autismo. P: autismo. R:

1. Erudicia termino, aötismo estis kreita germane - Aötismus -, en 1911 de la svisa psikiatro Eugen Bleuler (Lehrbuch der Psychiatrie, 1923) per uzo de la greka (= mem).

Substantiva radiko. Vortformoj: aötismo, aötisma, aötismeco. Proksima radiko: aöt-o. Ne estas, do, aötismo vortformado rekte el la pseödoprefikso aöto- (vd) (= per si mem kapabla), nek tra aöt-o (= mallongigo de aötomobilo).

2. Aötismo estas psika patologia fenomeno de apartiûo de la ekstera realo, kun la sekva enmemiûo kaj kreo de interna aötonome funkcianta mondo.

Nuance, egocentrismo (vd) ekvivalentas al aötismo; sed egocentra sinteno inkluzivas pliajn aspektojn rilatiûintajn ankaö moralan egoismon (vd), solipsismon (vd).

La unua fazo de la infaneco estas karakterize aötisma. Nur kun la paso de la jaroj fariûas la kreskema ligo al la ekstero.

Sed patologie, la infana aötismo povas konserviûi, kaj tiam okazas la psika malsano, kiun en ordinara senco signifas la vorton kreita de Bleuler.

La memoro de aötisto estas influata de la apartiûo rilate al la ekstera mondo; ûi centriûas en la revoj kaj en la malordo de la deliroj. Sekve, la socia kontroloj malaperas kaj ûenerale la spertoj de la vivo.

La imagado (vd), kiu estas principe procezo de kono, estas en aötisto ne kontrolebla, îar ne devigata al la proporcioj de la ekstera realo. Facile ûi fariûas halucina.

Okazas aötismo precipe kiel unu el la flankoj de la mensa malkohereco tipa de la skizofrenio (vd), kiu foje iras ûis la disduiûo de la personeco.

3. Psikiatriaj teorioj malsame provas klarigi la aötismon.

Josef Breuer (1842-1925) prezentis teorion pri pli ûenerala mensa disiûo, kiu kaözas diversgradajn dependajn fenomenojn, inter alie aötismon. Do, per la mensa disiûo klarigeblas aötismo, kiel sekvo de pli profunda kaözo tiamaniere, ke la psika malsano ne estas aötismo, sed la mensa disiûo.

Inverse, por aliaj, ekzemple Minkowski, aötismo estas la baza unua fenomeno kiu klarigas la mensan disiûon. La perdo mem de kontakto kun la realo kaözas la du planojn de pensado, unu ligita en la realo, la alia funkcianta aparte en fantazieca mondo.

La infana aötismo prezentas apartan fenomenon de malsano, pri kiu avertis Kanner, en 1943. En tiu nova nuanco la koncepto de aötismo de Kanner diversas de tiu de Breuer.

4. Postulas aötismo, - kvankam fenomeno specife psika, - la atenton de moralistoj, edukistoj, interpretistoj de arto, sociologoj de la penso, doktrinoj, ideologioj.

Efektive, aötismo estas patologia egocentrismo kun subtilaj influoj sur la homa partopreno en îiuj kulturaj aferoj. Eî tre religiaj homoj, - predikistoj, sanktuloj, profetoj kaj fondintoj de religioj, - enhavas iom da aötismo, per kio ili fariûas centro de movado.

Mildan aötismon oni preskaö ne perceptas; estas tiu neperceptebla aötismo kiu markas ofte la nuancajn diferencojn de la homa penso kaj esprimoj, karakterize originalaj pro influo de la individuisma fenomeno de enmemiûo ne sufiîe ligita al la ekstera realo.

E. Pauli.

AÖTO- (pseödosufikso). 0638.

1. Grekdevena pseödosufikso (el " Û J ` H = mem), por signifi memkapablon, simetrie kontraöa al hetero- (ª J , D @ H = alia).

Fakaj neologismo facile estas kreataj per uso de aöto- se la dua vorto jam estas sufiîebone konata.

La koresponda latina radiko estas ipse, -a, -um (= la sama); ekzemple, ego ipse (= mi mem); ire ipsum (= iri mem). Superlativo: ipsissimus (= la ege mema).

Populara latino: met-ipsimus (= mem), kun la finaj latinidaj samsignifaj: medesino (itala), mesmo (portugala), mismo (hispana), même (franca, el kiu devenas la internacia Esperanta mem).

Sed en la germana direblas selbst, en la angla self.

Enkadre de tiom da okcidentaj formoj, aöto- restis pli erudicia kaj teknika ol mem.

Pro tio, aöto kaj memi estas alterne uzataj en kunmetitaj vortoj, akorde kun la celata nuanco.

Sed foje la prefero dependas nur de la uzo.

2. Nuance, aöto- pli emfazas la kapablon de memfunkciado, dum mem elstarigas la nealiecon. Pro tio okazas subtila diferenco inter vortoj kunmetitaj kun auto- kaj vortoj kunmetitaj kun mem.

Tiaj subtilaj semantikaj diferencoj kutime ne gravas, sed en kelkaj kazoj ili havas iom da utilo en filozofio.

Ekzemploj per uzo de aöto- en fakaj vortoj: aötoafekcio (vd), aötoanalizo (vd), aötocentreco (vd), aötodetermino (vd), aötodeterminismo (vd), aötodoniteco (vd), aötoerotismo (vd), aötoevidenteco (vd), aöto kinezo (vd), aötokonscio (vd), aötologika (vd), aötokritika (vd).

Cetere, mem uzeblas memstare, kaj tiam povas signifi rekte la kapablon de memfunkciado, kiel ekzemple, en la frazo de Zemenhof "malsaûuloj kreskas mem, sen plugo kaj sem".

3. Oni rimarku ke aöto- ne estas vortero, sed nur pseödoprefikso, kaj ke pro tio îiuj vortoj komenciûintaj per ûi estas efektivaj vortoj, sendependaj unuj de la aliaj. Kelkaj estas aprobitaj de la Akademio de Esperanto (ekzemple, aötobiografio, aötografo, aötokrato, aötokratio, aötomato, aötomobilo, aötonoma), aliaj jam fariûis kutimaj, fine estas tiuj kun neologisma aspekto, surbaze de faka uzo.

Aöto (laö aprobo fare de la Akademio en 1974) funkcias kiel mallongigo de aötomobilo; tiu lastas estas unu el la vortoj kompostitaj per la uzo de vortero aöto-.

E. Pauli.

AÖTOAFEKCII, -O (N). 0640

A: auto-affection. F: auto-affection. G: selbst Affection. H: auto-afección. I: autoaffezione. P: auto-afecção. R:

1. Erudicia vortformado el la grekdevena pseödosufikso aöto-, siavice el " Û J ` H (= mem) kaj la latina afficio, -eci, -ere (= afekcii).

Verba radiko.

2. Aötoafekcio estas afekcio per si mem, kontraste al afekcio per alia, la ekstera objekto.

"Îi intuicio, îar ûi reprezentas nenion (...), ne povas esti alia afero ol la maniero laö kiu la spirito estas afekciita per sia propria agado" (Kant, Kritiko de la p. r., § 8, 2).

Simile asertas Heidegger:

"La pura afekcio de si mem la originalan fundamentan strukturon de la finita mio kiel tia" (Kant kaj la problemo de la met., § 34; Fenomenologia enkonduko en la Kritiko de Kant, § 23 c).

Oni demandas, îu la memkonscio, precipe la konscio pri la propra egoo, estas aötoafekcio? Enkadre de la aristotela doktrino, laö kio la ento estas rekte la unua nocio de la menso, per tiu nocio oni iras al multaj aliaj nocioj, sen ke okazu aötoafekcio.

3. En la kunteksto de Kant la tempo estas aötoafekcio (Heidegger, Fenomenologia enk. al la Krit. de Kant, § 21 b).

Ankaö Heidegger parolas pri la aötoafekcio de la tempo (Kant kaj la problemo de la met., § 34).

E. Pauli.

AÖTOANALIZI, -0 (N). 0641

A: selfanalysis. F: auto-analyse. G: Selsbtanalyse. H: autoanálisis. I: autoanàlisi. P: auto-análise. R:.

1.Erudicia vortformado el la grekdevena pseödosufikso aöto-, siavice el " Û J ` H (= mem) kaj, tra la latina analysis, el la greka • < V 8 L F 4 H (= analizo). La iniciato de tiu faka vorto estis de la aöstro Sigmund Freud, en korespondado kun la alia aöstro kaj medicinisto Wilhelm Flies, 1887-1902.

Verba radiko.

2. Aötoanalizo estas metodo kies objekto estas la egoo mem de la analisto.

Nuance, memanalizo estas regule kunmetita vorto, nur malpli erudicia, ol aötoanalizo.

Îiutempe oni praktikis metodojn de memanalizo. Precipe kiel ekzameno de la morala konscienco, asketoj de îiuj religioj praktikis la metodon de aötoanalizo.

3. Aötoanalizo, kiel psikanaliza metodo, atentas sin mem, cele al kuracado, per la kompreno de la psikaj strukturoj.

Freud aparte esploris la aötoanalizon, avertante precipe pri la analizoj de la sonûoj.

La diferenco inter la ordinara aötoanalizo kaj la psikanaliza aötoanalizo situas en tio, ke tiu lasta fariûas atenta al al la scienca precizeco kaj kun pli ûeneralaj celoj ol tiuj de la praktikantoj de la spirita religia perfekteco.

E. Pauli.

AÖTOCENTRO, -ECO (N). 0642.

A: Selfcentrality. F: autocentralité. G: Selbscentralitaet. H: I: P: autocentralidade. R:

1. Erudicia vortformado, aötocentro, -eco estas kunmeto el la grekdevena pseödosufikso aöto-, siavice el " Û J ` H (= mem) kaj, tra la latina centrum (=centro).

Esprimo uzata de Wilhelm Dilthey (Konstruo de la historia mondo en sciencoj de la spirito, 1910), enkadre de la historiisma interpreto, kiun li faris pri la homa disvolviûo..

Substantiva radiko.

2. Aötocentreco estas la homa tendenco, aö antropomorfismo (vd), per kio li metas en si mem la centron de îio, ne nur de la individuaj agoj, sed ankaö de la kulturo kaj de la socia organizaëo.

Pri la homa aötocentreco, asertis Dilthey:

"Kiel la individuo, tiel îiu kultura sistemo, îiu komunumo, havas en si mem sian centron. En li estas ligitaj, al unika tutaëo, la interpreto de la realo, la valorado kaj la produktado de varoj" (Gesam. Schri ft., VII, p. 154).

3. Îar la individuoj ïanûiûas, kaöze de la transformoj mem de la cirkunstancaro, la aötocentriûo de îiu tempo havas novajn formojn. Sekve, la aötocentreco fariûas de la tuta historio.

La aötocentreco manifestiûas en la historiaj strukturoj de îiu epoko. Îar la individuoj ïanûiûas, kun ili ankaö la epokoj ïanûiûas. La homoj kiuj vivis en îiu el ili havis enkomune la mezurojn, laö kiu ili agis, sentis kaj interpretis la vivon.

Efektive îiu epoko havas apartan strukturon, îar en îiu estas fermita sistemo centrigita en la individuoj de tiu tempo.

La pasinto estis la tempo de izoleco kaj formado de etnaj komunumoj, naciaj lingvoj, regionaj religioj, apartaj kulturoj. La tutmondiûo, jam komenciûinta je la fino de la 20-a jarcento, estos la nova karakterizo de la socio de la tria jarmilo, kiam okzos la maksimumo de homa aötocentrismo, sed en senco de homareco, - de homoj kiuj povos iri al îiu loko de la terglobo, kaj reveni per ia ajn vojo.

E. Pauli.