ATLANTIDO. 0600.

A: Atlantide. F: Atlantide. G: Atlant. H: Atlantida. I: Atlantide, Atlantida.P: Atlântide, Atlântida. R:

Substantiva radiko. Formoj: Atlantido, atlantidanoj. Samfamilia radiko: Atlantiko.

2. Atlantido estas fabela malaperinta granda insulo aö kontinento imagita de la antikvuloj, pli vasta ol la geografia spaco entenanta Libion kaj Malgrandan Azion.

Jen, Atlantido estas rakonto kun iom da analogioj kun la semida Diluvo, kaj ûi same interesas al la filozofio pri kulturo.

La unuaj skribitaj noticoj pri la fabela Atlantido estas trovata en la platonaj dialogoj Timeo kaj Kritias.

Asertas la legendo, ke Solono kunportis tiun informon al Grekio, kaj kiun li ricevis de la egiptanaj pastroj de Sais.

La nevo de Solono, nome Kritias, rakontis ûin al Sokrato. La rakonto motivigis filozofiajn kaj politikajn diskutojn.

Same okazos en la estonta filozofia historio kaj ezoterismo.

3. Laö la legendo, en Atlantido loûis la idoj de giganto Atlaso, siavice filo de Poseidono, Dio de la maro.

La atlantidanoj havis saûajn leûojn kaj prosperis. Ili jam estis vaste konkerantaj la Mediteraneon, kiam fine la atenanoj sukcesis forpeli la invadintojn.

Laste la degenero de la kutimoj en Atlantido kolerigis la diojn, kaj tiuj îi per martremo subakvigis la vastan insulon, kiu malaperis dum unu tago kaj unu nokto (Timeo, 24 ks).

4. La nuntempaj historiaj konoj ne koheras kun la efektive ekzistinta Atlandido. Ekzemple, atenanoj estas prezentitaj kiel militintaj kontraö la atlandidanoj; sed atenanoj fariûis povo en Mediteraneo nur en malfrua tempo.

Tamen, neniu fikcia rakonto aperas sen motivo. Eblas akcepti ke, same kiel îiuj fabelaj rakontoj, ankaö la apero de la fikcio Atlantido havis motivon en iu eksterodinara okazintaëo.

Oni rimarku la analogion, ke la biblia rakonto de diluvo estas prezentata kiel puno pro la degenero de la kutimoj.

5..Estas do signifa la kultura valoro de la fikcio Atlantido, aperinta en Egipto, kaj transdonata al ni per la dialogoj de Platono.

Ezoteraj doktrinoj îiam okupiûis pri la Atlantido kaj ties loûantoj.

La malkovro de Ameriko kreis novajn interesojn pri la temo.

En Parizo aperis la Socio de Atlantidaj Studoj (Société d'Etudes Atlantéenes), kun revuo Atlantis, 1927.

Verkoj de filozofoj pri pli bona socio kaj rilatiûintaj al Atlantido:

Francis Bacon La nova Atlantido (New Atlantis, 1627, 1650);

Tomaso Campanella, Urbo de la Suno (Civitas Solis, 1602); Thomas More, Utopio (Utopia, 1615).

E. Pauli

ATMANO. 0602.

1. Etimologie, atmano devenas probable el la hinda (sanskrita) atman (= spiro, vento, memo, animo), en la sama kadro de la germana Atem (= blovo, spiro),

Same kiel la okcidenta latina spiritus (= blovo, spirito), la hinda atman evoluis semantike en diversajn direktojn kaj kun malsamaj ideologiaj interpretoj.

Substantiva radiko. Samfamilia radiko: Atmo (vd).

2. Atmano, laö la fundamenta ontologia koncepto de bramanisma doktrino, estas la kosma realo, rigardata kun iom da konscio, aö kiel animo, el kio, per malsamaj gradoj de emanado, formiûas îiuj estaëoj.

Tiu fundamento realo estas tamen ne egale priskribita de la diversaj verkoj de la hinda filozofio, kaj foje estas nomata per aliaj vortoj.

Rigveda rigardas atmano kiel kosma spiro.

Upanishades identigas al kosma atmano kun Brameno (vd). El la atmano de Brameno îio eliras kaj al ûi îio revenas.

Estas atmano universala realo post kio venas la posta iluzia diversiûo de la individuaj estaëoj.

En tiu kosma atmano baniûas la individuaj fenomenoj de la universo. Sed tio okazas kun detaloj, pri kiuj ne akordas la hindaj historiaj filozofioj kaj religioj.

Kontraste, budismo neas la kosman atmanon, kaj pro tio estas doktrino de la anàtman, tio estas de la neo de kosma substrato.

E. Pauli.

ATMO. 0603.

1. Kiel vorto, atmo devenas el la hinda atman, same kiel atmano (vd).

Substantiva radiko. Proksima radiko: atmano (vd).

2. Atmo estas nomo de la individua animo en la hinda filozofio. Kontraste, atmano estas la kosma animo, el kio devenas la individua.

En la panteisma kunteksto de bramanismo (vd), atmo estas intime ligita al la ûenerala sorto de la fundamenta realo; per pento kaj preûo eblas koni la animon kaj perfektigi ûin.

E. Pauli.

ATOMA, -O (+). 0604.

A: atomic, atomical; atom. F: atomique; atome. G: atomistisch; Atom. H:atómico; átomo. I: atòmico; àtomo. P: atômico; átomo. R: (átom).

Substantiva radiko. Vortformoj: atomo, atoma, atomismo, atomisto, disatomi (tr), unuatoma.

Kiel vorto, atomo estas trovata unuafoje en fragmento de Demokrito el Abdera (460-370 a.K.); mankas informo, îu Leökipo, la unua atomisto de la skolo de Abdera, jam uzis tiun vorton.

2. Atomo, laö la klasika atomisma teorio, estas simpla nedividebla korpa unuaëo, per kies diversaj manieroj de kunmeto fariûas la diverseco de la fizikaj korpoj kaj eblas la ïanûiûoj per novaj formoj de kunmeto

Kontraste, alia teorio estas neatomisma, en la senco ke la materio estas ne partikloj, sed kontinua fizika kampo, kiu funkcias eble ondoforme (vd ....).

Malgraö la misuzado de nomo, la originala koncepto pri la atomo, veninta el la klasika greka atomismo (vd), konserviûas en la moderna atomisma en la senco, ke ûi konceptas la materion kiel korpusklojn. La moderna atomismo daöre serîas la fundamentajn partiklojn, per kiuj fariûus la diversecoj kaj la transformoj. Okazas tamen konsiderindaj ïanûoj pri la signifo de la nomoj atomo.

Erare la unuaj modernuloj, kiel jam avertite, nomis atomo partiklon, kiu fakte ne estas simpla, sed estas grupigo de ankoraö pli simplaj subatomaj elementoj; tiuj pli simplaj elementoj nomataj protonoj, neötronoj, i.a., eble denove estas kunmeto de ankoraö pli simplaj partikloj, kaj laö la antikva atomismo nur tiuj plej simplaj estas la atomoj. Sed tiu akcidento de vojaûo, okazinta kun la nomo, ne ïanûis la esencon mem de la teorio, laö kio, îio estas elementaj partikloj malsame aranûeblaj.

3. Adjektive, atoma estas kvalito esti elementa, ne reduktebla al pli simplaj partoj.

Tiusence oni diras atoma teorio pri îio, kio estas konceptata kiel ne dividebla ero de io. Ekzemple, atoma strukturo de la korpoj per kunmeto de atomoj (vd), atoma strukturo de la elektro, per apartaj elektronoj, atoma strukturo de la energio, atoma strukturo de la psikaj fenomenoj, atoma teorio de la socio, per individuoj (kontraste kun la organika interpreto).

Fakto havas atoman karakterizon. Tiusence okazas atoma fakto, kaj atoma propozicio (tiu, kiu asertas la atoman fakton). Jen atomeca aspekto, pri kio avertis Wittgenstein, per la esprimo "aferostato" Sachverhalte, tio estas la fakto, kiu estas la baza konsisto de la mondo (Tract. logico-phil., 1922, 2).

La atoma propozicio, kiu "asertas la ekziston de iu fakto" (Ibid., 4, 21) estas la kategorika propozicio de la skolastika logiko; ûi estas rekte, aö certa, aö falsa, îar ne dependas de io alia, se ne de la atoma fakto.

5. Doktrino. Oni tuj distingu inter la strikte empiria aspekto de la koncepto pri la atomo kaj la filozofia.

La empiria scienco okupiûas ja nur pri la faktoj, kiujn ûi racie organizas.

Aldone, la filozofiaj prikonsideroj opinias racie, pri kio plus oni povas elpensi. Jen kiam la atomisma doktrino kompletiûas per la racia kompreno klarigantaj la koncepton de spaco, loko, tempo

Kombino de la filozofiaj prikonsideroj kaj de la novaj empiriaj malkovroj postulas reviziojn jen de la koncepto de atomo, jen de la vakuo.

6. Kvankam teorio ûis nun ankoraö ne pruvita, la klasika doktrino pri la atomo progresis ekde la komenco de la 19-a jc., tuj post kiam okazis la unuaj konsiderindaj rezultoj de la kemio.

Malgraö estas nun konataj mirindaj subatomaj partikloj, tiuj konstatoj avertas kontraö la atomisma teorio. En la antikveco oni elpensis la partiklojn kiel simple moviûantaj per la mekanikaj batoj, okaze de eventualaj tuïoj. Tuta sistemo de energioj agas tra vastaj kampoj. Sekve, la divido en partiklojn ne estas îio. Partikloj estas nur tio, kion oni rekte konstatas, sed ne estas la hiporealo.

Tamen estas necese komenci la studadon pere de la partikloj, îar ili estas tio, kion oni unue atingas. Koni la subatomajn partiklojn, jen la sukceso de la moderna fiziko.

7. La angla fizikisto kaj kemiisto John Dalton (1766-1844) prezentis modelon de atomo, en kiu la atomoj estas ne divideblaj, kaj en kiu la atomoj de îiu aparta materio havas diversan specifan pezon, kaj ke, en kunmetaëo, tiuj atomoj ne estas penetreblaj de la aliaj.

Cent jaroj poste, jam je la 20-a jc, oni jam atingis modelojn de la atomo klare subdividita en internajn erojn kaj tre dinamikaj, per la esploroj de J. J. Thomson, Rutherford, Niels Bohr kaj multaj aliaj.

Montriûis ke îiu atomo estas konsistigata el nukleo, kun partikloj pozitive ïarûitaj, kaj el îirkaöantaj elektronoj (malkovritaj en 1897), negative ïarûitaj.

Elektronoj estas ordinare identaj en îiuj atomoj, kaj nur varias laönombre. Sed la nukleo de îiu atomo estas pli karakteriza. Inter si la atomoj kombiniûas pere de la eksteraj negativaj elektronoj, kaj formas molekulojn.

Ene de la nukleo estas protonoj. En 1932 Chadvic malkovris la neötronon, kun neötra ïanûo.

Ankoraö aliaj partikloj estas malkovritaj kaj priskribitaj, ekzemple, neötrinoj kaj mezonoj, denove subdivideblaj laö kvanto de maso kaj laö helicaj movoj en kontraöaj direktoj.

Restis do kun la nomo de atomo la unuaëo plej simpla enkadre de aparta sistemo, tiu de la perioda skalo de Mendeleief.

8. Okazas la ïanûo de atomoj en aliajn, precipe per vario de la nombro de protonoj kaj neötronoj; tiu ïanûo eblas, precize îar atomo ne estas absolute simpla, sed nur unuaëo en aparta sistemo, kiel ëus klarigite.

La ïanûiûo de atomo povas fariûi per natura spontaneeco, kiel en radioaktiveco, aö artifike per bombardado fare de partikloj kun konsiderinda energio ëetitaj kontraö la nukleo.

Principe, per elektro (vd) ankaö okazas atoma ïanûiûo, sed akcidenca. La elektra kurento eksplikiûas per la nestabila karaktero de la elektronoj situintaj en la ekstera atoma cirklo.

Tiuj eksteraj elektronoj facile saltas kaj iras al la eksteraj cirkloj de aliaj atomoj. Formiûas svingado kaj kurento, kiun oni konstatas pli facile laölonge de la nervoj kaj de la elektraj fadenoj.

9. Ekde îirkaö 1951, helpe de pli efikaj esplorrimedoj, komenciûis nova etapo de malkokvroj en la kampo de la nukleaj partikloj.

Oni konstatas ke la atoma nukleo estas pli densa en la interno ol en la periferio.

La ûis tiam konataj partikloj montriûas esti kunmetitaj.

Novaj elementoj iom post iom estis difinitaj.

10. Ondoformaj fenomenoj sugestis, ke estis necese redifini la konceptojn mem de atomo kaj de vakuo. Do, la strikta atoma teorio komencis ïanceliûi. Ekde de multa tempo oni jam povis argumenti kontraö la atomisma teorio per la fakto mem, ke ûi supozis la vakuon, kiel io senracia.

Elpensate filozofie, ne eblas vakua reala spaco (vd); se vakuo estas nenio, oni ne povas atribui al la vakuo grandecon; tio, kio havas grandecon, estas iamaniere io.

Nun en nova fazo, kiam oni determinis fundamentajn energiojn de altiro (vd) (îu gravita, îu magneta) kaj forpuïo, jam ne eblas kompreni la agon de tiaj energioj tra vakua spaco.

11. Oni povus imagi, akorde kun okazismo (vd), ke Dio, per leûo, regulis îion, por ke îiuj movoj okazu je la ûusta momento! Ïajne altiraj, ili fakte estus nur la mano de Dio!

Sed la okazisma teorio estas tro spekulativa, por ke oni haltu provi aliajn teoriojn. Cetere, ne estus solvita la malfacilaëo pri la ekzisto de la vakuo.

Same kiel okazis kun la moderna senco de atomo (unuaëo enkadre nur de aparta sistemo), vakuo signifas malplenon enkadre de sistemo. Ne povante ekzisti absoluta vakuo, îar io devas ekzisti en la tiel nomata vakua spaco, por ke la partikloj altiriûu; se io tie ekzistas, absoluta vakuo jam ne okazas tie.

Cetere, se oni imagas partiklojn sen vakua interspaco, oni ne povos kompreni la atomon priskribitan de la modernaj atomistoj. Do, por eviti la paradoksojn de la atomisma teorio, oni provu difini ûin per alia maniero.

12. Anstataö imagi partiklojn en iu medio absolute vakua, oni imagu la medion mem kiel îefan realon.

La apartaj subatomaj partikloj estas eble nur lokigitaj manifestiûoj de la sama granda medio.

Kompare kun la vento, kiu agas en la tuta atmosfero sed estas nur perceptita kie ûi tuïas la arbojn, la materio estus plenspaca, sed perceptata de niaj

laboratoriaj rimedoj nur en izolitaj punktoj; pro tio, tiuj izolitaj punktoj de percepto havas la aspekton de partikloj kiel en la atoma teorio, sed fakte ili ne estas partikloj kun absoluta karaktero.

Kvankam oni povas konservi la nomon de atomo, aö de partikloj, sed komprenataj per tiu alia maniero. Tiel kiel la atmosfera vento estas la tuta vento, la ïajne vakua spaco estus la tuta materio; kiel la perceptita vento estas nur tio, kio agas aparte sur ion, la konstatitaj partikloj estas nur tio, kio aparte agas sur la instrumentoj de percepto.

Îu koloroj ekzistas? Ili estas nur ondoj. Tamen oni vidas la kolorojn, kaj ne la ondojn. Cetere, perr la nerealaj koloroj oni vidas la formojn de la statuo. Same, per la partikloj oni atingas la materion, sed la partikloj ne estas nur tiu realo.

E. Pauli.

ATOMO FIGURASENCE. 0605.

1. Figure, aö analogie, uzeblas atoma por nomi îiu ajn nedividebla unuaëo. Ekzemple, psikaj atomoj,.atomisma logiko (vd 0608). Sub la sama vidpunkto, konkretaj aferoj ne divideblas senfine.

Jam avertis Aristotelo, kontraö la eleanaj argumentoj, ke konkrete ne ebla dividi kvanton en senfinajn konkretajn elementojn. Nur abstrakte, numero divideblas senfine.

Tiuj konkretaj nedivideblaj elementoj nomiûas figure atomaj.

2. Certe la psikaj fenomenoj kapablas kumuliûi. Sed kiam oni dividas ilin, eble fine ili povas atingi la karakteron de nedivideblaj pli simplaj psikaj elementoj, kiuj do estas nomeblaj psikaj atomoj.

Se fakte okazas tiuj atomaj psikaj elementoj, oni povas imagi la psikon kiel progreseman kunmeton el tiuj eroj.

3. Same en logiko, kies operacioj divideblas ûis certa punkto, kaj poste resta atomaj.

Silogismo devideblas en juûojn, kaj îiu juûo en konceptojn, kiu restas kiel la atomaj elementoj nomataj predikato kaj subjekto.

Klasifikado de konceptoj iras en progresemaj genroj, ûis la superaj 10 kategorioj, kiuj restas kiel atomaj simplaj nocioj.

La asociisma interpreto de la imagoj kaj ideoj, laö propono de Locke, Stuart Mill, H. Taine, havas tiun aspekton. Sed kelkaj (Lalande) opinias ke ili ne reduktis îion al tio. Tamen okazas tiuj, kiuj pritraktas la psikon kiel kunmeton el atomaj psikaj eroj.

E. Pauli.

ATOMBOMBO (atom-bombo). 0606.

1. Laö la fizika vidpunkto, la atombombo estas seria reago, kiu komenciûas per la meto de energio sur la nukleon, por liberigi egajn fortojn tie fiksitajn.

Sed tio procezo dependas de precizaj teknikoj de operacio, kiuj nur estis malkovritaj dum la dua granda milito, kiam la atombombo estis uzata de Usono en 1945.

Enkadre de la filozofio, la fizika aspekto de la atombombo montriûas interesa por la mondrigardo. Precipe interesa al tiu mondrigardo estas la teorio de la praa atomo (vd 0614).

2. La filozofia aspekto de atombombo estas ankaö morala, jura, politika. En la supozo de legitima milito, ekzemple por sindefendo, la rimedoj devas esti sufiîe proporciaj al la rezultintaj perdoj.

Jen kondiîo kutime ne atingata de atombombo, kiu pro tio fariûas nepermesata.

3. Internaciaj instancoj devas zorgi pri la jura malpermeso de atombombo en militoj, krei sufiîan kontrolon pri ûia fabrikado kaj garantiita konservo.

Aldone, estu postulata sufiîe kapabla leûaro, nacia kaj internacia, pri îiu ajn uzo de atoma reakcio.

ATOMISMA LOGIKO. 0607.

1. La analizo de la logikaj elementoj dividas la elementojn ûis kiam jam ne eblas dividi plu. Jen aserto, laö kio la unuaj rezultintaj logikaj elementoj estas nomeblaj logikaj atomoj, analoge kun la unuaj neredukteblaj eroj de la korpoj.

Atomisma logiko estus konstruita sistemo atente al la logikaj atomoj, kaj disvolvita îefe de Bertrand Russel, per serio de prelegoj en 1918, kun antaöaj sugestoj precipe de Wittgenstein, kies ideoj aperos en Tractatus logico-philosophicus,1922.

2. Pri la senfina analiza dividebleco jam pritraktis la eleanoj. Novaj rezultoj estis atingataj de Aristotelo, kiu cetere reduktis îiujn aferojn al la klasifikado de 10 kategorioj.

Mezepoke, Skoto Eriugena disvolvos la platonan teorion de la realaj ideoj, montrante la organizaëon de la ideoj, kaj fine esplikigis la korpojn kiel estantaj kolekto de akcidencoj..

Kartezio analizis la ideojn ûis la fino, kiam nova divido detruos la ideon mem. Por li penso kaj etendo estus la lastaj elementoj, kaj pro tio la du fundamentaj substancoj el kio îio fariûus.

Sur atomaj elementoj ankaö Kant kontruis la objektojn de pensado.

Novaj faktoroj estis enkondukitaj en la logiko fare de Hegel, per kio la diversecoj de la mondo reduktiûas al fazoj kaj nerealaj dividoj de la sama nedividebla monisma realo; tiu jam estas neatomisma tendenco en logiko, malsame influanta en la kreo de la filozofia sistemo.

Pro tio avertis Bertrand Russel, ke gravas en la filozofia penso ekscii sur kiu logiko ûi devas esti bazigita (Logic and knowledge, p. 178) Jen, do, li prezentis kiel fundamenton la atomisman logikon.

3. Detale, la naturo de îiu atoma logika elemento estas: ne esti redukteblaj per analizo en novajn atomajn faktojn; ne esti egalaj unuj kun aliaj.

Nova distingo: unuj baziûas sur partikularaj entecoj, simboligeblaj pere propraj nomoj; aliaj estas partikularaj faktoj posedantaj kvaliton; aliaj estas rilatoj inter faktoj, kaj kiuj povas esti duecaj, triecaj, kvarecaj, ks.

La atomaj faktoj ne nur estas la apartaj ekzistaëoj. Okazas aferoj partikuaraj, kiel ekzemple en "tio estas blanka"; alia estas ûeneralaj, kiel en "îiuj homoj estas mortemaj". Pri la partikularaj ne eblas fari enoncoj veraj aö falsaj.

E. Pauli.

ATOMISMO (Historia). 0608.

1. Atomismo estas la nomo kiun ricevis la doktrinon de la Skolo de Abdera, reprezentita de la filozofoj Leökipo kaj Demokrito, laö kiuj la realo estas kunmeto el atomoj (vd).

Certamaniere, atomisma sistemo sukcesis modernepoke. Sed kutime oni ne uzas por tiu evoluo la vorton atomismo sed la esprimo atoma teorio.

2. La klasika atomismo komenciûis kun la fondo de la filozofio mem, kiam Taleso imagis, ke io fundamenta estis la komuna elemento, per kio îio fariûas, kaj nomis ûin akvo.

La formulo estis plibonigita de la atomistoj de Abdera, Leöcipo kaj îefe de Demokrito. La atomismo de la skolo de Abdera imagis nedivideblajn partiklojn, dotitajn de mekanika movo kaj moviûantaj en la vakuo.

3.Sed la antikvuloj ne havis teknikajn rimedojn por empirie testi sian teorion, kaj pro tio nur modernepoke la teorio progresis, kvankam kun ïanûoj kaj kun rezultoj ankoraö nedefinitivaj.

Kontraö la klasika atomismo oni avertu ke la modernaj konoj pri la energioj ne konfirmas, ke îio estas nur atomoj.

4. Aparte, oni avertu ke ankaö enkadre de la hindia filozofio aperis atomismaj teorioj

E. Pauli.

ATOMO, Pra... 0610.

A: primeval atom. P: átomo primevo.

1. Praatomo estas kosmogonia hipotezo, laö kiu la mondo estis je la komenco ega atomo (vd 0610), kiu malintegriûis per radioaktivado kaj rezulte fariûis la nuna stato de la universo (G. Lemaitre, The primeval A., An essay on Cosmogony, 1950).

Decidi pri tio praatomeca karaktero de la mondo, estas tasko de la empiria scienco; sed tiu rezulto de la scienco kontribuas,por ke la filozofio havu elementojn por pli efektiva mondrigardo.

Cetere, eskatologiaj teologioj pli realisme povos elpensi la kredojn pri la afero. kampo.

2. Epistemologie, kiel oni esploris la atomon pere de modeloj, tiel same la esploro de cosmologio (vd) bone fariûas per modeloj, îu de praatomo, îu de variaj specoj de praatomoj.

E. Pauli.

ATONALA, -ISMO. 0612.

A: atonalism. F: atonalisme. G: atonalismus. H:atonalismo. I: P: atonalismo. R:

Adjektiva radiko. Vortformoj: atonala, atonalimo.

2.Atonalismo estas muzika sistemo de komponado ekster la tonalaj reguloj de la harmonio, per la ne grupiûo de la 12 tonoj îirkaö toniko.

Estas konata ankaö kiel dodekafonia (vd) aö seria muziko (vd 7868).

Unue fariûis famaj la atonalaj komponaëoj de la aöstriano

Arnold Schoenberg (1874-1951).

E. Pauli

ATRIBUA JUSTECO. 0613.

L: justitia attributrix.

A: attibutive justice. F: justice attibutive. G: H: justícia atributiva. I: giutizia attributiva. P: justiça atributiva. R:

1.Atribua justeco estas tiu, kiu aljuûas ion pri kio principe ne okazas rajto, ekzemple aljuûo de heredaëo. Kontraste, plena justeco estas tiu, kiu principe per si mem estas perfekta, kaj efektive kompensiva pri tio jam havata ekde îiam.

Antaöe la subjekto de atribua justeco ne havis rajton postuli.

2. Johano Hugo Grocius, aö de Groot (1583-1645) faris tiun distingon (De jure belli ac pacis, I, 1, 8), per la latinaj esprimo, - justitia attributrix kaj justitia expletrix.

Oni preferu traduki per atribua justeco, ne per atributiva justeco. Oni rimarku, ke en Internacia atributo estas io esence ligita ao io, dum atribuo diras nur aljuûo.

Koncerne al la latina expletrix la senco estas plenuma, kompleta, perfekta. Tiu justeco estas efektive kompensiva.

Oni rimarku ankaö pri aliaj specoj de justeco, kiuj per la koncernaj nuancoj diferenciûas fronte al la atribua justeco. Ekzemple, komutiva justeco (vd), per kio la individuoj donas al îiu la sian; distribua justeco (vd), per kio la socio donas al asociiûintojn laö sia rajto pri la sociaj bonoj

. E. Pauli.

ATRIBUI, -O (+). 0614.

A: attribute; attribution. F: attribuer; attibution. G: Verleihung. H: atribución. I: attribuire; attribuzione. P: atribuir; atribuição. R:

1. Etimologie, atribuo devenas el la latina attribuere (= atribui), kunmeto el ad (= al, por) kaj tribuere (= doni, atribui).

Verba radiko. Formoj: atribui, atribua, atribuo, atribuado.

2. Atribuo estas asigno al iu kiel sia. En efektiva kunteksto oni asignas ion per aserto, aö per dono. Tiusence okazas la atribua justeco (vd 0613).

Nuance, atributo (vd) estas propraëo, kaj do io necese ligita al posedanto, dum atribuo ne estas io necese aljuûata.

Predikato signifas plivaste, ankaö tion, kio ne estas necesa kiel la propraëo. nenecese atributo

E. Pauli.

ATRIBUTIVA PROPOZICIO. 0615.

A: attributive proposition. F: Proposition attributive. G: attributaere Satz. P: proposição atributiva. R:

La atributiva propozicio, en logiko, estas tiu, kiu atribuas al subjekto iun atributon (vd), kiu ludas kiel esenca kvalito, almenaö konstanta.

Ekzemple, akvo vaporiûas je la cent grado de varmo. Kontraste, ne okazas la samo kun la propozicioj pri ekzisto kaj rilato.

Komparu kun predikativo (vd), nuance kun pli larûa senco (?).

E. Pauli..

ATRIBUTO (+). 0616.

L: attributum, -i.

1. Etimologie, atributo devenas el la latina attributum, siavice el la verbo attribuo, -ere (= atribui, asigni), - . kunmeto el ad (= al) kaj tribuo, -ere (= doni), - tribuere ad, - enkadre de la signifo de tribus, -us (= tribo).

Tiu nomo tribo devenas el tribus dativa kaj ablativa formo de tres (= tri), kaj rilatas al la praa divido de la roma popolo en tri partojn (poste en pliajn).

Substantiva radiko. Formoj: atributo, atributiva (vd). Proksima radiko: atribui.

2. Atributo estas esenca eco de io, kaj pro tio konstanta kaj neïanûa.

Sed propraëo akcentas la karakteron de posedaëo, dum atributo tiun de io asertata per formo de aljuûa predikato. Tamen, estas necesa alûuûita predikato, kaj ne simpla atribuata akcidenco.

Siavice, predikato signifas pli vaste; do estas predikatoj, ne nur la atributoj, sed ankaö aliaj ecoj. Tiusence, predikato estas la ofta vorto en logiko kaj gramatiko, por signifi tion, kio la aserto kaj frazo diras pri la subjekto.

Nuance, atribuo estas simpla aljuûo, dum atributo estas io necesa, kaj îiam propraëo.

3. La historia uzo de atributo ne estis îiam klara. Sed principe atributo restis îiam proksima al senco de necesa propraëo kaj kontrasta al akcidenco. Enkadre de la disvastigita uzo en filozofio, atributo estas tio, kio apartenas al io kiel necese ligita al la subjekto; do, kiel propraëo, ne nur kiel akcidenco.

4. La latina skolastiko nomis atributojn precipe la propraëojn de Dio, kaj tiuj propraëoj estis tiel identaj kun Dio mem, ke ili fariûis tiom da aliaj diaj nomoj (Tomaso el Akvino, S. theol. I, q. 33).

En Dio ne eblas akcidencoj, sed nur propraëoj, aö atributoj. Sed tiuj atributoj ne estas reale distingaj en Dio, kaj estas rigardataj rekte kiel intensive infinitaj perfektaëoj.

Aliflanke, la diaj atributoj ne asertas rekte la esencon de Dio, kio esence estas ekdesieco, aö a se (vd).

5. Modernepoke atributo estis uzata precipe dum la kartezia periodo. Kartezio nomis per atributo, tion, kio en îiu ajn substanco estas ne forigebla, ne apartigebla de ûia esenco, kontraste kun modo.

"En Dio oni diras, ke ne ekzistas propre modoj aö kvalitoj, sed nur atributoj, îar neniu vario oni devas koncepti en Li. Kaj eî en la kreitaj aferoj, tio, kio en ili, ne kondutas per malsama maniero, kiel la ekzisto kaj la daöro, ne devas esti, en la afero kiu ekzistas kaj daöras, nomata kvalito aö modo, sed atributo" (Princ. phil., I, 56),

Spinozo same uzis la vorton.

"Mi komprenas kiel atributon îion, tio ke oni konceptas per si kaj en si, ne enhavante tiu atributo la koncepton de alia afero. Ekzemple, la etendon oni konceptas per si kaj en si, sed ne okazas same kun la movo, kiun oni komprenas en alia afero kaj kies koncepton inkluzivas la etendon" (Letero, 2).

"Per atributo mi komprenas tion, kion la intelekto perceptas en la substanco, kiel estanta la esenco de ûi" (Etiko, I, 4).

Sed en la panteisma kunteksto de Spinozo nur ekzistas atributoj en Dio, pro tio ke ne ekzistas finitaj substancoj. Ni homoj konas nur du atributojn de Dio, la penson kaj la etendon (II,1-2), sed Dio konsistas el senfina nombro de atributoj (I, 11). Tra la atributoj estiûas la finitaj estaëoj, sed kiel modoj de la substanco (I, 21-23).

6. Laö la dinamika vidpunkto, atributo estas forma efiko, rezultinta el forma kaözo (vd).

La distingo inter la esenco kaj la koncerna atributo provokis la diskutadon, pri kiamaniere ili povus esti en Dio, se Li devas esti unueca.

Sekve, la distingo povus esti nur per la racia abstraktado, tio estas, per distingo fare de la racio (distinctio rationis). Dio havus la atributon de inteligenteco, tamen Dio estus substance inteligenta; Dio estus substance ideo, do ne iu produktanta la ideon. Same, Li estus la ago mem de kreo, do ne io kun ago de kreo. Dio estus ekde la eterno unu sola ago, samtempe libera kaj necesa.

La raciigita distingo fare de la racio (Distinctio rationis ratiocinatae) estas defendata de Tomaso el Akvino. Kun aliaj nuancoj, same faris Duns la Skota.

E. Pauli.

ATSILUT. (He: 0618).

1. Hebrea (mezepoka) kabala esprimo ekivalenta al emano, deveno.

2. Laö la libro Sefer ietzirah (= Libro de kreo), de nekonata aötoro, sed enkadre de la kabalo estiûinta en Babilonio ekde la 3-a jc, en la supro estas la kaïita dieco, nomata 'olam ha-Atsilut (= mondo de la emano).

En la sekvo de la emano okazas 10 sferoj (= sefirot):

1) Keter, kiu estas la spirito fariûinta logoso, vorto;

2) Hokhma, kiu kreas, per kombino de literoj, la aliajn sferojn;

3) Bina akvo, el kiu devenas tero, grundo, mallumo;

4) Din, fajro; la kardinalaj punktoj en la sekvo:

5) héséd, 6) Tif' héred grundo;

7) Nétsah;

8) Hod; la polusoj:

9) Yesod ... ;

10) Malkhut.....

La lasta sefirot estas la regno.

3. Reagis kontraö tiu kosmologio, kun neoplatonisma kaj neopitagorisma aspekto, la juda filozofo Maimonides kaj la arabaj Aviceno,Averoeso.