ARTA ANTROPOLOGIO. 0511.

1. Arta antropologio rigardas la artesprimon en rilato al homaj kondiîoj, laö kiuj estas praktikataj lingvo, pentro, skulpto, muziko.

Ekzemple, la esprimo per lingvo fariûas per vortoj limigitaj al certa grando, nek tro longaj, nek tro malgrandaj. Ankaö la maniero prononci la vortoj estas antropologie kondiîita, nek tro alta, nek tro malalta.

Same okazas en aliaj artoj. Muziko obeas al la homa ritmo. Pentro uzas la kolorojn laö la homa percepto. Skulpto enhavas homajn preferojn.

2. Antaösupozoj de arta antropologio. Redividitaj branîoj de scienco antaösupozas la atingojn de pli ûenerala antropologio. Do, en strikta sistemo branîo iras simple antaöen. Sed didaktike ofte estas ripetataj tiuj antaösösupozoj.

Kelkaj antaösupozoj estas simple formalaj, ekzemple, pri la divido (vd 3). Aliaj estas enhavaja (vd 5).

3. Divido de antropologio, cele al redivido de arta antropologio. Jam estas arta antropologio parto de pli vasta sistemo, la antropologio (vd).

La divido de antropologio estas do antaösupozo, kio devas esti konata antaö la redivido de la la arta antropologio.

Antropologio dividiûas plurmaniere, laö la adoptita vidpunkto.

Laöforme, elstaras la divido de Antropologio en filozofian antropologion (vd 0385) kaj sciencan antropologion (vd 0386).

Laömaterie, antropologio divideblas laö la vasteco de la temo, ûeneralan antropologion kaj specialajn antropologiojn.

Kompreneble, forma divido kaj materia divido povas okazi samtempe. La menciita materia aplikeblas samtempe en filozofia antropologia kaj en scienca antropolio, respektive redividebla, laöjene, en

- ûeneralan filozofian antropologion,

- specialan filozofian antropologion;

- ûeneralan sciencan antropologion,

- specialan sciencan antropologion.

Koncerne al speciala antropologio, ûi redividiûas en plurajn branîojn, kutime en temojn de granda intereso: arta antropologio, kultura antropologio, fizika antropologio, lingvistika antropologi, ktp.

Fine, do, vidiûas la loko kie situas la arta antropologio enkadre de la antropologio kiel tutaëo.

4. Redivido de arta antropologio fariûas normale per la materia divido de la fundamentaj specoj de la arto mem, per la fundamentaj portantoj de la esprimo. Do, per uzo de sono (muziko), per uzo de koloro (pentro), per uzo de formo (skulpto), per uzo de konvenciaj ekvivalentoj (lingvo), laö la jena kadro:

- muzika antropologio,

- antropologio de arto per koloroj,

- antropologio de arto per formoj.

- lingva antropologio;

5. Eventuale, antropologiaj temoj interrilatiûas. Ekzemple, arta antropologio kaj kultura antropologio interrelatiûas.

Okazas kontrastoj, sed ankaö interilatoj, kun fizika antropologio (vd 2230), socia antropologio (vd 8204), kultura sociologio (vd 8280).

E. Pauli.

ARTAJ FORMOJ: PROZO KAJ POEZIO. 0513.

1. Kutime, prozo kaj poezio estas vortoj uzataj en esprimo per lingvo. Sed la fundamenta signifo de prozo kaj poezio okazas en îiuj artoj. Sekve, oni parolas simple pri prozo kaj poezio kiel artaj formoj.

Kontraste kun la materia vidpunkto (kiu dividas la artojn laö la materia portanto, en skulpton, pentron, muzikon kaj lingvon), la forma vidpunkto dividas la arton, laö la operaciaj rimedoj uzataj, en prozon (vd) kaj poezion (vd).

Oni avertu ankaö pri la diferenco inter specoj de arto kaj formoj de arto. Ordinare, oni parolas pri specoj de arto, - lingvo, muziko, pentro, skulpto, - kiam la divido estas per la materiaj portantoj uzataj; pri formoj de arto - prozo kaj poezio, - kiam la afero estas pri la operaciaj rimedoj uzataj, - la logika simileco, en prozo, kaj la asociiûo de imagoj, en poezio.

Sed principe ankaö prozo kaj poezio estas specoj de arto, kaj dividitaj laöforme (vd 530,12) . Sed estas nur ordinara uzo paroli pri specoj de artoj, kiam la vidpunkto estas la materia, kaj formoj de arto, kiam la vidpunkto estas la formo.

Aldonaj formoj de arto estas la tiel nomataj artaj ûenroj (vd 0514), per kiuj la fundamentaj formoj de prozo kaj poezio adaptiûas al la esprimendaj objektoj. Efektive, oni ne esprimas sammaniere, ekzemple, ûoigajn aferojn kaj seriozajn temojn.

Enkadre de la prozo, estas artaj ûenroj, interalie: priskribo (vd), rakonto (vd), romano (vd), traktaëo (vd), eseo (vd), artikolo (vd), tezo (vd).

Enkadre de la poezio estas ûenroj: liriko (vd), eposo (vd).

2. Prozo kaj poezio rilatas la esencon de artesprimo, îar per ili fariûas la esprimo mem, foje per la simileco, foje per la elvokiva asociiûo. Ne eblas esprimiûi en prozo, sen imiti ion; en poezio, sen asociado de imagoj.

Kiam oni dividas kaj klasifikas la artojn laöforme (kontraste kun la divido laömaterie), la îefa divido estas tiu, kiu dividas en prozon kaj poezion. Tiel same, la ûenroj de arto, - ankaö rilatiûintaj al la esenco de la esprimo, - estas pli gravaj specoj ol la dividoj laö la materia vidpunkto.

Kvankam estas profunda la materia diferenco inter lingvo skulpto, pentro, muziko, tiuj dividoj ne rilatas al la esenco mem de la arto kiel esprimo. Pro tio, ja, îio tio, kio diriûas pri la esenco mem de la arto, ripetiûas en îiuj ili, foje per aliaj nomoj. Formoj de arto (prozo kaj poezio) kaj ûenroj de arto (ekzemple, priskribo, rakonto, ktp) ripetiûas siamaniere en skulpto, pentro, muziko, lingvo.

3. Prozo prenis sian nomon el la ekstera aspekto de frazo îiam antaöeniranta rekten, laö la latina esprimo prorsus (= rekten), kontraste kun verso (latine versus (= malantaöenigite) devigata de evokivaj aranûoj.

Kvankam etimologie prozo diriûas pli adekvate de lingva formo de esprimo, la esenco mem de prozo estas esprimo, per kiu la vortoj esprimas rekte la koncernan temon; tiel same, en aliaj artoj, prozo estas la esprimo, kiu rekte esprimas la respektivan mesaûon.

Îiu esprimo komenciûas per iu speco de imitado, îar similo esprimas la similaton.

En lingvo tiu simileco fariûas per la konvencio de ekvivalenteco. En aliaj artoj la simileco okazas pere de naturaj similaëoj. Tiu komenciûo surbaze de simileco okazas kiel rekta esprimo, tute logika. Prozo estas esence tiu logika esprimo okazanta je la substanca komenco de la procezo de esprimo.

4. Poezio. Kontraste kun prozo, estas poezio formo de esprimo pere de asociiûo de imagoj (vd 0574).

En poezia formo de esprimo okazas ja du momentoj. Je la unua, per proza esprimo, estas indikata iu objekto (aö imago de objekto); en la dua momento, tiu unue esprimita objekto ekvekas en la subkonscio aliajn imagojn, kiuj estas la celo de la poezia esprimo. Sed estas necese, ke ekzistu ia ligo inter tiuj imagoj kun la objekto, por ke la esprimo de tiu objekto povu ekveki ilin.

Ekzemple, se en mia subkonscio floro (pro konstanta sperto) estas ligita kun parfumo, infanoj, fraölinoj, birdoj, ûardeno, sufiîas ke, per prozo, estu signifata la floro (per vorto, aö per pentro, aö per skulpto, aö per alia rimedo), por ke ekvekiûu, per asociiûo, la aliaj menciitaj imagoj.

Poezia esprimo supozas do, ke ekzistu subkonscio, kaj ke en tiu subkonscio la imagoj estu ligitaj inter si. Por ke okazu tiu interligo sufiîas, ke iufoje oni perceptis rekte tiujn aferojn kune; tiam, per unu sola ampleksa imago, fariûas la ebleco per unu elemento elvoki la aliajn.

En poezio la intereso situas en la elvokiva imago, ne en la unua elemento, kiu funkcias nur kiel stimula rimedo. Tiu unua objekto povas esti sensignifa, kondiîe ke ûi estu vaste elvokiva.

5.Ordinare oni praktikas, nek nur puran prozon, sed la poezian prozon; nek nur puran poezion, sed la prozan poezion.

Se estas prozo kun iom da poezio, okazas la literatura stilo, kontraste kun la scienca stilo.

Inverse, kiam estas poezio kun iom da prozo, tiu lasta enmetiûas por organizi logike la tekston.

Sed, por sisteme dividi kaj klasifiki la specojn de artoj, oni simple devas distingi inter tio, kio estas prozo, kaj tio, kio estas poezio.

Deflankiûoj estas nur afero de stilo kaj pragmataj uzoj. Kelkaj ûenroj, ekzemple priskribo, rakonto, romano, ofte uzas la literaturan stilon. Sed en sciencaj traktaëoj, eseoj, artikoloj, tezoj, la uzo de literatura stilo okazas pli modere, îar la logikaj prozaj rimedoj estas pli precizaj por la celataj objektivoj. Sekve, okazas ankaö la scienca stilo kaj la filozofia stilo.

Platono uzis ofte la literaturan stilon en filozofiaj temoj, kaj pro tio, ne îiam atingis la filozofiajn rezultojn. Pli preciza estas la modera stilo de Aristotelo.

E. Pauli.

ARTAJ ÛENROJ. 0514.

1. Îar la esprimo fariûas per iom da imitado, artoj varias laö tio, kion ili imite esprimas. Pro tio genroj de objektoj esprimataj kreas ûenrojn de esprimo, la tiel nomatajn artajn ûenrojn.

Efektive îiu objekto influas aparte la koncernan artesprimon. Oni ne parolas egalmaniere pri gajaj amuziloj, pri funebraj okazaëoj, pri seriozaj religiaj manifestacioj, pri sciencaj esploroj, pri poeziaj asociiûintaj imagoj. Restas do klare, ke pro tio la diverseco de objektoj okazigas apartajn ûenrojn de arto, îar la objektoj grupiûas en genrojn; sekve, la artesprimoj grupiûas ankaö en artajn ûenrojn.

Divido kaj klasifikado de artoj en artajn ûenrojn estas divido laö esenca vidpunkto, îar tiu divido rilatas al la esprimo mem. Sekve, artaj ûenroj estas divido de la arto laöforme (vd 0530,11), kvankam intime ligita al laömateria divido de la artoj.

Îiuj artaj ûenroj povas okazi en îiuj specoj de arto rezultintaj el la nura materia divido, îar tiu materia divido ne rilatas al la esenca operacio de la arto. Pro tio paroleblas pri artaj ûenroj en skulpto, artaj ûenroj en pentro, artaj ûenroj en muziko, artaj ûenroj en lingvo.

2. Ûenroj de arto enkadre de prozo povas dividiûi influe de la operacioj de koncepto, juûo, rezono. Kvankam artesprimo atentigas rekte al objektoj mem, - do ne rekte al pensoj, - tiuj objektoj estas konataj pere de la mensaj operacioj, kiuj do malrekte influas la rezultintajn ûenrojn de arto. Pro tio eblas uzi la nomojn de la mensa operacio por kvalifiki la plej ûeneralajn genrojn de arta genro. Jen la skemo:

- Konceptaj artaj ûenroj;

- juûaj artaj ûeneroj;

- rezonaj artaj ûenroj.

Per tiu gneroj de ûenroj, ordiûas la pli specifaj artaj ûenroj, kaj kiu fariûas pli kompreneblaj.

3. Konceptaj artaj ûenroj.. Varie klasifikeblas la konceptojn, kaj kelkaj estas pli influaj en la diversigado de la ûenroj de arto.

Sed kelkaj diversecoj okazas pli ofte en lingvo, kelkaj aliaj en muziko, en pentro, en skulpto. Same okazas kun la nomoj tiamaniere, ke ne facile la samaj ûenroj prezentiûas per la samaj nomoj. Jen nomoj de konceptaj artaj ûenroj:

a) realisma arto, kontraste al fikcia arto, rilatiûinta al objektoj foje realaj, foje nur fikciaj;

b) naturisma arto, kontraste al ekspresionisma arto, rilatiûinta al objektoj foje nur objektive konceptataj, foje subjektive konceptataj;

c) figura arto, kontraste al abstrakta arto, rilatiûinta, foje al konkretaj, foje al abstraktaj konceptoj.

4. En arto de lingvo tre klare distingiûas la artaj ûenroj pri realaj temoj, kaj ûenroj de fikciaj temoj. Ordinare, îiu esprimo estas principe interpretataj kiel estanta pri realaj objektoj. Kiam la objekto estas fikcia, okazas io aparta kunteksto, per kio oni estas avertata ke ïanûiûis la karaktero de la esprimo.

Koncerne al vorto realismo, ûi povas esti plursenca. Foje realismo kontrasta al fikcio, foje kontrastas al ekspresionismo.

Figura arto diriûas precipe enkadre esprimo per koloroj kaj formoj. Malfacile per koloro kaj formo esprimeblas la abstraktajn temoj. Inverse, en lingvo la abstraktaj temoj tre facile esprimeblas.

5. Juûaj artaj ûenroj. Ordinare objektoj estas prezentataj per juûoj, kiuj do rekte influas la artajn ûenrojn.

Oni konsideru, ke neniam la konceptoj aperas izole, sed îiam ene de juûo. Pro tio, tiuj ûenroj revenas ene de la ûenroj de la sekvantaj mensaj operacioj.

Jen la elstaraj juûaj artaj ûenroj:

a) priskribo;

b) rakonto, pri ago, reala, fikcia (rakonto, novelo, romano, anedokto, fabelo, fablo, apologo, parabolo).

6. Objekto povas esti rigardata, foje nur en si mem, foje en sinsekva transformo. Ambaö aspektoj gravas, kaj sekve de tio okazas du ûeneroj de juûaj artaj ûenroj.

Priskribo (vd) prezentas la objekton. Tiu priskribo eblas fariûi sinteze, per rekta prezentado de îiuj prezentataj aspektoj, kaj analize, per malkaïo de la implicaj elementoj.

Rakonto (vd) estas daörigo de priskribo, per aldono de la sinsekvaj novaj momentoj de la objekto en movo.

Aparta intereso de rakonto situas en homaj agoj, kies disvolviûo per diversaj formoj de intrigo (vd) kaptas la intereson de la konsumantoj de tiu arta ûenro.

7. Rezonaj artaj ûenroj. Ene de la objektoj, kiel asertataj de la juûo, enestas logikaj elementoj, kun la virtuala povo atingi objektojn kiel rezona konkludo. Kelkaj konkludoj fariûas sinteze, per dedukta rezono, kiu operacias helpe de premisoj. Kelkaj aliaj konkludoj fariûas analize, per indukta rezono helpe de donitaëoj kaj hipotezo de ûeneraligo.

Jen kampo de pluraj aliaj artaj ûenroj, îiu kun esprimo influata siamaniere de la kursiva objekto. Estas ofte citataj tiaj ûeneroj:

- diskurso (vd),

- tezo (vd),

- traktaëo (vd),

- eseo (vd),

- disertacio (vd),

- artikolo (vd 0523).

8. Evidentas, ke tiuj kursivaj ûenroj tre varias laö la speco de arto, - lingvo, muziko, pentro, skulpto.

Notindas ke rezonaj artaj ûenroj pli facilas en lingvoesprimo. Kvankam artoesprimo rekte prezentas la objektojn, ili estas influataj de la mensaj operacionaj. Konsidere, ke lingvo estas esprimo per konvenciaj ekvivalentoj, ûi povas pli proksime akompani la rezonan operacion. Ekzemplo de silogismo. - se A estas B, kaj se B estas C, evidentas ke A estas C.

Sed îiuj aliaj artoj, inkluzive muziko, havas apartajn rimedojn por esprimi iamiere argumentojn. La konsumanto havas sufiîan kapablon de analizo, por percepti per analizo de kuntekstoj kaj de sugesto, por fari konkludojn, kiam li rigardas pentron, skulpton kaj kiam li aödas muzikon.

En esprimo per koloroj kaj formoj, kadro, kun la mizeroj de la milito, povas esti tiel aranûita, ke ûi entenu kuntekste la neakcepteblecon de la milito mem, pro la hororo de tiaj aferoj. Tiel same, neakcepteblaj rezultoj de malvirto orientas en la pozitivan direkton.

Konklude pri artaj ûenroj, - ili estas la esprimo influata de la objektoj kaj okazas siamaniere en îiuj artoj.

E. Pauli

ARTA STILO. 0515.

1.Stilo (vd), vastasence, estas la akcidencaj aspektoj okazintaj en la rezulto de iu ajn operacio. Tiusence, okazas stiloj de penso, stiloj de ago, stilo de faro.

Inter la operacioj de faro eminentas la arto, kaj kies esenco estas esprimo, kaj kies akcidenca elemento estas stilo.

Nu, en artoesprimo la esenca estas la averto pri la temo indikenda. Kiam ne okazas temo, simple ne ekzistas artoesprimo. Sed aldone kaj akcidence, tiu esprimo povas fariûi pli aö malpli klara, pli aö malpli agrabla, ktp., - jen la arta stilo.

Modo (vd) rilatas al stilo en la senco de io akcidenca, sed nuance diferenciûas en tio ke modo elstarigas periodan novecon, stilo nur ion konstantan. Certa stilo povas fariûi modo, dum alia eksmodiûas.

Kutime oni nomas stilo al la akcidencaj aspektoj, nur kiam ili fariûas konstantaj. Stilo estas do akcidenca aspekto, sed ne îiu akcidenco estas stilo pro manko de la konstanteco. Tiu konstanteco okazas en la operacioj de la sama persono, kaj pro tio ordinare îiu persono havas sian stilon por esprimi sin, por vesti sin, por akcepti la personojn, por promeni surstrate.

Sed la konstanteco de la stilmanieroj povas fariûii ankaö de klaso, de grupo kaj de tuta periodo aö eî epoko. Tiusence ekzistas, ekzemple, folklora stilo, erudicia stilo, renesanca stilo, flamanda stilo, ktp.

2. Inter propraëo kaj stilo. Arto havas stilon, en la senco ke ûi estas kutime akompanata, - krom la esence specifaj elementoj de la esprimo, - de akcidencaj karakterizaj aspektoj. Sekve okazas, ekzemple, brila stilo, impresiûema stilo, peza stilo, agrabla stilo, ktp.

En la rezulto de îiu ajn operacio oni distingu inter tio, kio unuflanke estas esenca specifa konsisto kaj esenca propraëo, kaj tio, kio aliflanke nur okazas kiel akcidencaj aspektoj.

Stilo ne estas tio, kio estas esence specifa konsisto , nek tio, kio estas necesa propraëo. Sed esenca propraëo povas havi gradojn, kaj tiam la gradoj estas la stilo.

Ekzemple, artesprimo havas la gnozeologian necesan propraëon esti evidenta, klara, distinga. Tiuj necesaj propraëoj realiûas laö eleikteblaj gradoj. Jen, la stilaj aspektoj diriûas rilate tiujn propraëojn tiamaniere, ke okazas stilo pro akcidencaj gradoj de evidenteco, de klareco, de distingeco.

Esprimo sen iu ajn evidenteco, jam ne estas esprimo, îar evidenteco estas esenca propraëo de la esprimo mem. Do, se ne okazas evidenteco, ankaö ne okazas stilo. Nur kiam la evidenteco jam aperis, komenciûas la stilo kiel realiûinta grado de tiu evidenteco.

3. Estetikeco de estilo. Malgraö io sekundara, stilo estas io tre aloga. Kvankam la esencaj funkcioj de la operacioj estas la motivo mem de la esprimo, - pro kio oni operacias per kono, ago kaj faro, inkluzive pro kio oni serîas la artoesprimon -, la allogo de la stilo estas aldona signifa instigo, pro kio oni legas, rigardas statuojn, kaj precipe pro kio oni aödas muzikon.

4. Specoj de artaj stiloj. Kiel jam avertite, okazas stilo ankaö ekster la kampo de arto, kiel en stilo de penso kaj en stilo de ago (vd 1).

La demando nun estas nur pri la artaj specoj de stilo.

En la specifa kampo de arto, la akcidencaj karakteroj de estilo situas en du kampoj, pro la distingo inter arto kiel estanta en materia portanto, - la signifanto, - kaj arto kiel estanta esprimo, - la signifato.

En îuj du niveloj stilo rilatas precipe al la propraëoj, kiel akcidencaj gradoj de tiuj îi.

5. En nivelo de la esprimo mem, - do de la signifato, - okazas gnozeologiaj stiloj, aksiologiaj stiloj, psikologiaj stiloj, funkciaj aö utilaj stiloj, estetikaj aö agrablaj stiloj.

En tiu kampo de la signifato la akcidencoj de stilo estas kutime pli intimaj al arto. Jen, precize la stilo ligita al gradoj de propraëoj de la artoesprimo.

Ekzemple, se iu artesprimo havas la gnozeologian propraëon esti evidenta, klara, distinga, la stilaj aspektoj diriûas ekstere rilate tiujn propraëojn tiamaniere, ke okazas stilo pro akcidencaj gradoj de evidenteco, klareco, distingeco (vd 2).

6. La artaj stiloj ligitaj al la portanta materio, - al signifanto, - kontrastas kun la stiloj rilataj al la esprimo mem. Konsidere, ke esprimo estas la îefa elemento en arto, tiu alia sekundara stilo estas rigardata kiel antaö-arta.

Ekzemple, en muziko la materia sono povas esti estetika (agrabla) jam antaö esti uzata kiel portanto de specife muzika esprimo. Tiu unua momento de la muziko estas la antaö-arta muzika estetikeco, kun eblaj antaö-artaj stiloj. Do, la sama sono povas fariûi du foje estetika, - foje per la antaö-arta estetikeco, foje per la esprimo.

Kutime antaöartaj stiloj estas pli eksteraj al la kampo de la arto. Stiloj nomataj personaj, grupaj, landaj, historiaj ricevas elementojn de ambaö kampoj, de la objekto esprimata, sed precipe de la materia portanto. Kompreneble, îiu artisto estas kondiîia de eksteraj faktoroj, rilataj al elekto de mediaj materialoj, de naciaj kutimoj, de etnaj tendencoj, de ideologiaj influoj.

7. Historiaj stiloj. Pro la akcidenca karaktero de stilo, elstaras en ûi la eventualeco de la homa prefero, kaj sekve la historieco.

Aparte gravas la historiaj stiloj nomataj klasika (vd), gotika (vd), renesanca (vd), baroka (vd), neoklasika (vd), romantika (vd), moderna (vd).

Kvankam stilo en si mem estas principe absoluta rilate la tempon, tiuj stiloj aperis kaj malaperis, - reaperis kaj variis, - kondiîitaj de pluraj historiaj faktoroj.

Novaj faktoroj okazos, inter alie tiu de tutmondiûo, kaj oni iros al novaj alternoj en historiaj stiloj.

E. Pauli.

ARTEDUKO (artinstruo). 0517.

1. Arto dependas de operacio, kaj per edukado la operacio povas fariûi pli lerta, pli efika.

En du kampoj eblas la arteduko, - por praktiki la arton kaj por interpreti ûin.

2. Por praktiki plibone la arton, certe la edukado multe influas, kaj pro tio estas kreitaj la lernejoj pri arto, akademioj, museoj.

Cetere, iom da arto estu instruata en îiu lernejo, ekde la elementa grado ûis la supera. Precipe estu instruata la arto de parolo, kun aparta atento al redaktado..

Lernejoj instruas la sciencon kaj filozofion. Sed ne estu forgesata la instruon pri arto kaj tekniko. Îiu homo devas esti samtempe sciencisto kaj filozofo, teknikisto kaj artisto. Kompreneble, îiu laö sia individua inklino kaj aparta bezono.

Kvankam la esenco mem de arto ne inkluzivas la artan lertecon, ordinare tamen ûi estas konceptata kun tiu aldona kvalito.

La lerteco estas tiel intime ligita al koncepto de arto, ke ofte oni trovas difinojn prezentantajn al arto kiel aro da reguloj por bone pratiki la produktadon de utilaëoj kaj de esprimoj en pentrado, skulptado, muziko, arkitekturo.

La koncepto de arto kiel lerteco estas ankaö sugestata de la etimologio de pluraj vortoj. La germanaj Kunst (= arto) kaj koennen (= koni), kaj la latina radiko cognosci (= koni) devenas el la sama hindeöropa radiko gen- (= koni). Do, Kunst sugestas praktikado de io kun kono, tio estas, kun sufiîa lerteco, kiel ordinare fakte estas konceptata la arto.

Oftas ankaö la esprimo arto de la penso kaj arto de la logiko.

2. Arteduko inkluzivas la interpreton de arto. Efektive, arto estas ne nur esprimo, sed ankaö rimedo de komunikado (vd).

Por ke esprimo fariûu komunikado necesas ke la esprimo de alia estu interpretata de la konsumantoj.

La îefa komunikado fariûas per la lingvo. Sed ankaö fariûas la komunikado pere de la aliaj artoj, kies mesaûo estas utila.

Arteduko lernigas, por ke îiu estu kapabla profite rigardi skulptaëon kaj pentraëon, aödi sufiîe bone muzikon, legi utile skribitan tekston.

3. Laökvante, arteduko fariûas en elementa, dugrada kaj supera nivelo. Kompreneble, la elementa nivelo en arto devas esti atingata de îiuj homoj. Îiuj devas esti kapablaj iamaniere krei kaj konsumi îiujn artojn.

Îiu lernu desegni ion kaj kapablu formi almenaö pupon.

Îiu konu notojn, sciu uzi ilin por kanti iomete.

Îiu lernu la alfabeton, por noti vortojn kaj legi.

Îiu flue parolu sian nacian lingvon kaj la planitan internacian.

Îiu komprenu pasive kelkajn aliajn kulture gravajn naciajn lingvojn.

Îiu kapablu je sociaj artoj, kiel danci, verki leteron, paroli retorike al publiko.

Îiu profesiulo de artinstruo akiru la superan nivelon, por ke la socio ricevu sufiîe bonajn servojn en îio, kio rilatas al artaj produktado kaj interpreto.

E. Pauli.

ARTEFARITA, -AËO. 0518.

1. Vortformado el arto kaj pasinta participo de la verbo fari.

2. Artefarita estas io estigata per homa iniciato, kio do estas nenatura. Ekzemple, artefarita hundeto, artefarita lingvo.

Nuance, artifika estas eliro el la spontanea normala agmaniero, pro mallerteco kaj plej ofte pro ruzeco, - ekzemple, artifikoj de advokato, - dum artefarita nur kontrastas kun naturaj aferoj.

La senco de artefarita rekte kontrastas kun natura. Îiu arto estas artefarita, sed la beleco de floroj nature montriûas.

Spontanea estas kvalito de tio, kio fariûas flue, sen iu aparta instiga kaözo. Sperta artisto spontanee kreas belarton, tiel kiel floroj spontanee bele ekfloras. Tiusence, do spontanea povas esti ambaö, - la artefarita kaj la natura okazaëoj.

Eventuala, estas tio, kio okazas sen antaövida plano, dum artefarita kutime estas io elpensata.

2. La kapablo krei la artefaritan aferon estas natura, sed la produkto mem ne estas.

Kvankam lingvo estas artefarita sistemo de komunikado, la kapablo paroli antaöekzistas kiel natura kapablo.

La natura kaözo estas karakterize spontanea. Jen pro kio foje la vorto spontanea estas uzata rekte kiel natura. Pro tio nacia lingvo (vd), karakterize spontanea, îar lernata ekde la infanaûo, estas ankaö nomata natura lingvo.

Tamen, fundamente, îiu lingvo estas artefarita. Neniu lingvo estas denaska parolmaniero

Malgraö tio, en antikveco anomaliistoj (vd) kredis je natura lingvo. Ankoraö modernepoke kelkaj rezistas al planita lingvo.

Ekde de la unua momento eventualaj situacioj fiksas signifojn, kaj la unua lingvo forte efikiûas pere de kondiîitaj reflekso, kaj rezulte ïajnas ke lingvo estas natura. Sed tio estas nur ïajno.

En estonta definitive evoluinta socio, îiu homo scios du lingvojn kun aspekto esti naturaj, la nacian kaj la planitan internacian.

ARTIFIKO (*). 0520.

L: artifícium, -ii.

1. Etimologie, artifiko devenas el la latina artificium, siavice el artifex, -icis (dusenca: artisto, arta, artifika). En naciaj lingvoj ordinare per la sama vorto estas nomata la artifiko kaj artefaritaëo, distingeblaj nur per la kunteksto.

Substantiva radiko. Vortformoj: artifiko, artifika, artifiki (tr), artifikeco, artifikulo, senartifika (sincera).

2. Artifiko estas lerta trompa agmaniero, kiu fariûas per rimedoj kapablaj iluzii. Ordinare oni konceptas artifikon por trompi en propra intereso. Tiu estas la malmorala artifiko. Sed enkadre de ludo, artifiko estas ankaö la puparto en manoj de lertaj artistoj.

Antaö esti artifiko, tiu trompaëo estas io artefarita. Pro tiu proksimeco, artefaritaëo povas ricevi kuntekston de artifiko. Tio fakte okazas en naciaj lingvoj, kiuj ofte uzas la saman vorton por ambaö signifoj.

E. Pauli.

ARTIKIGO (Politika) (*). 0521.

A: articulation. F: articulacion. G: Artikulation. H: articulación. I: articolazione. P: articulação. R:

1. Etimologie, artikigo devenas el la latina articulus (= artiko), siavice el la hindeöropa radiko ar-, kun la fundamenta signifo de konekto, kunigo, aranûo. Samdevena kiel artikolo (vd).

Substantiva radiko. Vortformoj: artiko, artiki (tr), artikigi, artikuloj (artropodoj), disartikigo, artikigisto, reartigisto.

2. Artikigo estas operacio, kiu per la koncernaj artikoj ligas pecojn inter si, cele al pli vasta operacio. Artikoj estas, ekzemple, juntiloj inter skeletaj elementoj; aö similaj juntiloj en mekanika sistemo.

3. Figure, artikoj okazas en la socio, kiam dissaj individuoj juntiûas, aö grupoj kunordiûas.

Abstrakte oni konsideras per tre simpla kaj logika skizo, ke la politika socio estas interkonsento de individuoj kuniûintaj per socia kontrakto.

Efektive, tamen la ligiloj fariûas per realaëo tre komplika, kaj en kio oni tuj perceptas, ke kelkaj estas gvidantoj de grupoj, kaj ke tiuj grupoj estas denove variaj inter si, kaj ke tiuj grupoj artikiûas en sinsekvaj aliaj malsamaj aranûoj, inter alie nomataj politikaj partioj.

Ekzistas do politikaj artikoj kaj politika artikigo.

Avertis pri la graveco de tiu politika artikigo Gabriel Almond (Comparative Politics, 1966 Boston).

4. Pro la ekzisto de sociaj artikoj, per kiuj artikiûas la homoj, la sociaj institucioj devas formaligi ilin.

Kiel formalaj rimedoj de la socia artikigo elstaras la politikaj partioj, kiuj devas esti akceptataj oficiale kiel tiaj.

Sed pli detale devas ankaö esti formale akceptataj en la institucia sistemo registaraj gvidantoj kun la koncernaj funkcioj oficiala politika artikigo. Do, la registaro mem devas regi la politikan artikigon per administra sistemo kun apartaj estraranoj.

Ofte la artikiga kontrolo apartenas al iu aparta ministro por la politikaj aferoj. foje tiu tasko estas atribuo de la ministro pri justeco.

5. En anomiaj registaroj (pro manko de ordo, aö pro aötoritatisma nepopulara registaro), la politika artikigo povas fuûi en la manojn de nepolitikaj elitoj.

La plej oftaj ekzemploj de tiu fuûo de la politika artikigo okazas kiam aperas la forto de gravaj religiuloj, de ekonomike influaj grupoj de riîuloj, de anarkia amasa laboristaro gvide de sindikalistoj, de altruda studentaro, de tutpovaj militistoj.

Laö sociologia konstato, en anomia socio tiuj ne politikaj instancoj influas por apartaj interesoj. Sed foje okazas ke, per maljustaj rimedoj, ili metas la politikajn aferojn en la rektan vojon.

Kiam en anomia ïtatoj îio restas denove en ordo, politikaj agoj devas esti revenigitaj al la formala sistemo de politika artikigo. La nepolitikaj elitoj suprecititaj devas reveni al sia ordinaraj funkcioj.

Se tiu normaligo ne okazos, la socio restas distordita favore precize de tiu fortoj, antaöe bonaj, nun malbonaj. Foje ekzemple, militistoj estas alvokataj de la anarkisma amaso por fari revolucion; sed post kiam la revolucio estis farita, anstataö lasi îion en demokratia ordo, ili daöre restas per militista diktaturo. Tiel fariûis kelkaj famaj diktatoroj.

Aristokratiaj, teokratiaj, militistaj, diktaturaj ïtatoj estas fakte politika organizaëo sen la sufiîa artikigo de îiuj juntiloj de la socio. Pro tio, neniuj el tiuj aliaj formoj de registaro estas integraj Ïtatoj, îar kelkaj juntiloj estas ekstere de la politika artikigo. Se inter la mankantaj eroj kelkaj estas gravaj, tiu socio ne prosperas. Efika socio estas tiu, kiu artikigas îiujn disponeblajn elementojn.

E. Pauli.