ARKETIPO. 0500.

A: archetyp. F: archétype. G: Archetyp, Urbild.H: arquetipo. I: archetipo. P: arquétipo. R: (arkhétip).

Substantiva radiko. Vortformoj: arketipo, arketipa.

Semantike, okazis ïanûoj en la vortuzo de arketipo. La vorto aperis malfrue enkadre de la ekzemplarisma neoplatonisma filozofio, je la tempo de Filono el Aleksandrio, kaj estis kreskeme uzata, post kiam ûi evoluis semantike el la modelo laö kio estis, ekzemple, fabrikataj la moneroj.

En Ploteno Arketipo jam signifas la transcendajn eternajn realajn ideojn, laö kiuj Platono imagis esti organizita la mondo (Enn., V, 1, 4; Proklo, In Rep., II, 296).

2. Arketipo estas la unua îefa tipo laö kio la samspecaj individuoj.

Ekzemple, la arketipoj de la subkonscio, laö la psikanalizo de Jung; la arketipaj ideoj laö kiuj fariûis la mondo, laö la platona filozofio.

Nuance, tipo estas ia ajn ideala modelo, eventuale elektebla, dum arketipo avertas aparte pri la stabileco de la unuaj modeloj, ordinare absolutaj, universalaj. Principe, arketipo ne distingiûas de tipo, se ne en tio ke arketipo sugestas absolutecon, dum tipo eblas pliboniûi, kiel ekzemplo îiujara tipo de aötomobilo.

Nuance, pratipo estas antikva tipo, post kiam venis aliaj plibonigitaj, ekzemple, pratipo de aötomobilo, dum arketipo sugestas ke ûi restas îiam valida kaj universala. Prototipo estas io antaöa ne samspeca stato, kiu transformiûos, ekzemple protoplasmo rilate tion en kion ûi estos aliigita, dum arketipo enhavas dominantan sencon.

Pluraj aliaj konceptoj, - ekzempre, paradigmo, modelo, originalo, ideo, eterna ideo, leûo, - alproksimiûas al tiu de arketipo.

Paradigmo estas teknika modela tabelo enkadre de sistemo, ekzemple, en gramatiko por konjugacii verbojn, aö por deklinacii kazojn, diference de arketipo kiu ne inkluzivas la metodikan intencon.

Modelo enhavas la karakteron de praktika formo de imitado, dum arketipo elstarigas la mensan aspekton, kiu orientiûas per la kompreno.

Originalo estas la unua ekzemplero de verko laö kiu fariûas pluraj, nomataj kopioj.

Ideo estas koncepto de io kun inkluzivo de la nocio de bildo, dum arketipo enhavas la karakteron de informo, sed nur de modelo. Se oni diras eterna ideo la esprimo eniras kuntekston de Platono, kaj tiam ûi certamaniere ekvivalentas al arketipo, sed nur en la senco de tiu aötoro.

Leûo akcentas la devigan aspekton de la modelo, dum arketipo diras rekte kiel la modelo estas.

Ordinare arketipo estas konceptata kiel idea esenco, sed pri kies naturo vaste diskutadis la filozofoj, îar por unuj ili estas realaj, por aliaj nur abstraktaëoj premitaj de la individuoj, por alia nur nomoj por formalisma klasifikado. Sed por îiu interpreto la nocio mem de arketipo estas la sama.

3. Specoj. Laöforme la arketipoj povas situi je la komenco en senco absoluta, dum aliaj situas je la komenco en senco relativa, îar nur je la komenco de aparta serio, aö en aparta kampo. La unuaj estas arketipoj en absoluta senco de la vorto, dum la aliaj estas nur relative arketipaj.

Kiam Platono parolis pri realaj tipaj ideoj, li situis en la absoluta komenco îiujn realajn ideojn.

Malsame, la arketipo de monero estas nur tute unua en aparta kampo, kaj do estas arketipo en relativa senco.

La leûoj de la naturo estas konsiderataj arketipaj rilate la individuojn obeantajn ilin. Nur se tiuj leûoj estas eternaj, ili nomeblas absolutaj arketipoj; se tiuj leûoj estas konsiderataj kiel poste kreitaj de Dio, ili restas nur arketipoj en relativa senco, aö nur ektipoj (vd), laö esprimo kreita de la platonanoj de Kembriûo.

Se la naturaj leûoj estas nur eventualaj situacioj, ili ïanûiûas kun la ïanûo de la situacio mem; ankaö en tiu dumtempa persisto de la naturaj leûoj, ili direblas relativaj arketipoj.

Estas relativaj arketipoj la jam cititaj originalaj modeloj de simbola reprezentado de la subkonscio, pri kiuj parolas la psikanalizo de Jung kaj similaj psikanalizistoj. Ili funkcias kiel modeloj de konduto. Se eventuale ili ïanûiûos per eniro de nova modelo, tiu nova funkcios kiel arketipo de konduto. La speco, îu ïanûebla, îu ne, estas arketipo de la koncerna grupo de individuoj.

4. Laömaterie, la klasifikado de la arketipoj fariûas per la la enhavo. Tute sisteme, tio signifas la saman materian klasifikadon de la ideoj pri la ento. Alidire, la klasifikado en kategoriojn. Tiusence, okazus arketipojn de la substanco, de la kvanto, de la kvalito, de la tempo, de la loko, ktp.

Sed la intereso falas precipe en kelkajn arketipojn: arketipojn de la mondokreo, arketipo de la arto, arketipojn de la tekniko, arketipo de konduto, arketipojn de kulturo.

Doktrine, kelkaj akceptas arketipojn en unu kampo, kaj ne en aliaj. Jen kiam la materia divido influas la didaktikan ordon de la ekspono.

En malpli vasta kampo, kutime psikologia, arketipo estas ideo kiu servas kiel modelo de alia. La empiriistoj de la 18-a jarcento (Condillac, Taine), arketipo estas iu ajn pli vasta nocio, ekzemple difino, kapabla servi kiel modelo de alia.

La psikanalizo de Jung kaj de aliaj uzis la vorton arketipo, surbaze de iom da simileco kun la platona doktrino pri la ideoj kaj kun la monda animo de la stoikismo el kiu eliris la individuaj animoj, por nomi la originajn simbolojn elirintaj el la kolektiva konscio.

5. Historie, pri la efektiva ekzisto kaj naturo de la arketipaj ideoj multe diskutadis la filozofoj jam ekde la antikveco. Unuj iris rekte al la fundamenta demando pri la

la devigeco aö nedevigeco enkadre de la ento mem. Aliaj aparte diskutis la formojn de la arketipeco. En la kampo de la empiriaj sciencoj pluraj simples serîis la naturajn leûojn, kaj kiuj efektive estas arketipoj.

6. Pitagoranoj kredis je eternaj modeloj nomataj nombroj kaj matematikaj figuroj.

Eleanoj, precipe Parmenido, avertis pri la fundamenta nceso de îio en la ento.

Sofistoj tendendis al neo de îiu leûo. Precipe la politika forto estis perforto de la plej fortaj.

Platono, sen ïanûi la esencon de la pitagora doktrino, anstataöigis la arketipajn numerojn per la arketipaj realaj ideoj.

Aristotelo fondis la universalon en la ento, kiun li intuiciis en la konkretaj empiriaj individuoj.

La latina mezepoka skolastiko multe pritraktis la problemon de la universaloj. Kelkaj, la realistoj, ripetis preskaö Platonon. Aliaj, ekzemple Tomaso el Akvino, reprenis Kvankam aristotelisma pensisto, Tomaso el Akvino aldonis, ke la fina fundamento de la universaloj kaj arketipoj estas en la dia naturo.

Modernepoke, Malebranche nomis la ideojn mem de Dio arketipoj, dum ili estas rigardataj kiel modeloj de la kreitaëoj.

Berkeley, enkadre de sia akosmismo, asertas ke oni konas la mondon tra la arketipaj ideoj situantaj en Dio.

Kontraö la efektiva arketipeco de la universaloj (îu realismaj kiel en platonismo, îu nur kun fundamento en la realo kiel en aristotelismo kaj tomismo, restas îiuj konceptismaj (konceptualismaj) kaj nomismaj (= nominalismaj) doktrinoj.

Se la universaloj estas nur konceptoj sen fundamento en la realo, tiu nura mensa ideo ne estas arketipo laönome, nur ekstera organizado; tiel pensis la mezepoka nominalismo de Ockam, laö kiu universaloj estas nur kiel mensaj nomoj.

Modernepoke, Kant kredas ke la universaloj estas nur aprioraj formoj.

Same modernaj empiriistoj simple forigas la universalojn kaj sekve la efektivecon de la arketipoj. Îio reduktiûas al nomoj, per kiuj la menso organizas la konojn. Nur formalisme oni metas la universalojn por, ekde la ekstero, kiel per reto, organizi la konceptojn.

5. Doktrino. Gnozeologio demandas pri la efektiva konsisto de la arketipoj, îu ili estas nur mensaj reprezentadoj, laö kio oni imagas ke la aferoj estas farataj? îu efektive ekzistas io objektiva en la arketipoj?

Unuavide ïajnas ne akceptebla la universala indiferenteco, laö kio la aferoj ne estu devigataj al io ajn. Nur per io da devigeco fariûas la ordo. Ïajnas ke almenaö okazu la proporcio inter ago kaj reago. Jam Parmenido asertis la neredukteblecon de la ento kaj neento: la ento estas, kaj la neento simple estas nenio. Sen almenaö la arketipo de la ento mem ne eblas iu ajn ontologio (vd), îar estu indiferenta al la ento esti aö ne esti.

Certe okazas gnozeologiaj malfacilaëoj por îiu ontologio. Unuavide pluraj aferoj aspektas esti kontingencaj, tio estas, sen neceso, do sen obeo al arketipoj.

Tamen la kontingencaj aspektoj ne signifas rekte ke nur okazas la kontingenceco. La ento, kiu prezentiûas al la homa intelekto eble inkluzivas ion pli, kaj tio pli estas la fundamenta deirpunkto de la gnoziologio, el kiu deiras la ontologio.

Kutime oni asertas ke la objekto reprezentata en la kono devas esti proporcia al la ekstera efektiva konata objekto. En tiu senco, la logika vero estas dirita esti la proporcio inter la menso kaj la afero (proportio intellectus et rei). Ankaö tiusence la ideo povas esti dirata adekvata. Sekve de tiu proporcio inter la kono kaj la konata afero, tiu îi lasta ludas kiel arketipo de la kono. Jen uzo de arketipo en relativa senco, tio estas kiel modelo en aparta serio.

Tiu uzo de arketipo en relativa senco troviûas en J. Locke:

"Mi nomas adekvataj la ideojn kiuj reprezentas perfekte la arketipojn el kiuj la menso supozas, ke ili estis elprenitaj, kaj al kiuj ûi supozas esti reprezentitaj per tiuj ideoj, kaj al kiuj ûi rilatigas ilin" (Eseo II, 31 par. 1).

Servas kiel arketipoj de la ideoj la naturaj fortoj, aö ektipoj (vd), kaj ankaö pli simplaj ideoj, kiam ili modelas aliajn. Sed en tiuj apartaj aö partikularaj kampoj la arketipeco estas tre relativa, kaj ofte dependas nur de genoj. Se oni ïanûas la genojn, la tuta serio serio de rezultintaj kondiîitaj efikoj kohere ankaö ïanûiûas. Arkestetismo (vd) estas unu el la formoj de la relativeco de la arketipoj en apartaj kampoj de la realo.

E. Pauli.

ARKITEKTO (+). 0501.

Substantiva radiko. Vortformoj: arkitekto, ûardenarkitekto.

2. Arkitekto estas tiu, kiu profesie konstruas organizitajn spacojn laö la homaj celoj. Kun la kreskema plibonigo de la konoj pri la konstruado, ankaö altiûis la signifo de la arkitekto, kies nivelo je la komenco estis tiu de simpla îarpentistro.

3. Îar unuflankte la arkitekturo (vd) fariûis mirinda kapablo konstrui grandajn domojn, palacojn, templojn, kaj îar aliaflanke oni konceptis Dion antropomorfisme kiel konstruanto de la mirinda kosmo, oni nomis, almenaö figure, Dion la arkitekton de la universo. Jen figuro disvastigita en framasonaj medioj.

Pro la sistema konstruado de la sciencoj kaj de la filozofio, oni ankaö figure nomas la homon arkitekto de ideoj. En la sama figura kunteksto disvastiûis la uzo de arkitektoniko (vd), por signifi, ekzemple, laö Kant la "arton de sistemo".

ARKITEKTONIKO (N). 0502.

A: architectonic. F: architectonique. G: Architektonik.

H: arquitectónica. I: arquitectònica. P: arquitetônica. R:

Substantiva radiko. Proksimaj radikoj: arkitekt-o (vd), arkitektur-o (vd).

2. Arkitektoniko estas la arkitektura konstruaëo rigardata kiel sistemo, ne nur kiel tekniko de konstruado. Ekzemple, la arkitektoniko de la arkitekturo; la arkitektoniko (f) de la filozofia sistemo de Kant; la arkitektoniko de la kupolo.

Nuance, arkitekturo (vd) estas faro de organizita spaco por la homo, dum arkitektoniko rekte rigardas la organizitan spacon kiel havantan sistemon, per kio pluraj rimedoj estas inter si kunordigitaj. Tiusence, oni povas opinii pri la arkitektonikeco de la arkitekturo.

La arkitekturo mem ne rekte atentas la arkitektonikecon, sed la celojn de la konstruaëo esti utila spaco. La nocio de arkitekturo estas iomete pli fleksebla, kaj povas eî enkadre de sufiîe bone aranûita kunteksto ankaö signifi la arkitektonikon mem.

Kompare, arkitektoniko similas kun samevortformita tekniko (vd), kiu estas metodo de faro, îi tiu ankaö konsiderita kiel sistemo en sinsekvo. Same okazas diferenco inter arkitektoniko kaj scienco pri arkitektoniko, inter tekniko kaj scienco pri tekniko (= teknologio). Sed arkitekturo estas samtempe arto kaj scienco pri tiu arto.

Pro la vortaspekto, arkitetoniko ïajnas havi finaëon de scienco; en tiu kazo, sed ne uzata, arkitektoniko estus scienco de la arkitekturo.

3. Figure kaj vastasence, arkitektoniko diriûas pri iu ajn sistemo atenta al plenumo de pli ûenerala celo, al kiu subordigeblas malpligrandaj sistemoj. Îar la arkitekturaj konstruaëoj kutime estas granda sistemo per komplika sinsekvo de subordigitaj pluraj malgrandaj sistemoj, facile aliaj grandaj sistemoj estas figure dirataj arkitektonikaj.

Ekzemple, la arkitektoniko de enciklopedio. Same, îiu konstruas sian vivon en pli grandan sistemon, per kunordigado de mezaj celoj, kies kunordigado, celas plenumi pli vastan idealon; ekzempke, la arkitektoniko de la vivo de îiu ajn homo. La socio estas arkitektoniko de multaj profesioj. La tuta mondo estas ekologia arkitektoniko, sen kiu ne atingeblas la kosman ekvilibron. Tiel same mirindas la subatoman arkitetonikon.

4. La scienco pri la arkitektoniko demandas pri la interna kompreno de la arkitektura sistemo kaj ankaö pri la kompreno de la figura arkitektoniko.

Gnozeologie, oni demandas, îu oni vidas, îar oni havas okulojn; îu, inverse, oni havas okulojn por vidi? Tio ekvivalentas al la aserto, ke aviadilo flugas, îar ricevis flugilojn, sed ne havas flugilojn por flugi. Tiu averto ne forigas la koncepton de arkitektoniko, kiu ne dependas de tiu distingo en la eksteraj aferoj. Se empirie oni konstatas, ke la avidilo flugas, kiam ûi havas flugilojn, sufiîas meti en ûi tiujn flugilojn por ke efektive flugu.

5.Historie, la figura uzo de arkitektoniko okazas jam en Aristotelo, kiu avertis, ke kelkaj artoj estas arkitektonikaj ( ) rilate aliajn, kaj ke pro tio ili subordigas la celojn de tiuj aliaj (Etiko al N., I,1. 1094a 14).

Estas ekzemplo de tio la arto rajdi, al kiu estas subordigata la arto ekipi la îevalon; ankaö la militista strategio estas arkitektonika, îar kunordigas plurajn aliajn elementojn por la ûenerala celo. Sekve, la arkitektonikaj sciencoj estas fundamentaj rilate la aliajn. Tiel same avertas Aristotelo, oni preferu la bonon ûenerale antaö la partikularajn bonojn (I,1. 1094a 25).

Aristotelo uzas la saman adjektivon, por distingi du specojn de inteligenteco, la arkitektonikan (tio estas, la konstrueman inteligentecon) kaj la praktikan (tio estas, la operacieman). Same, okazas la arkitektoniko en la politika filozofio (VII,11. 1152b 2).

6. Leibniz uzis la esprimon "arkitektonike" por la mensaj operacioj rilatigitaj kun la celaj kaözoj. Du estas la distingaj regnoj, tiu de la mekano, kaj tiu de la saûo, laö kiu îio estas komprenigebla arkitektonike (Tentamen anagogicum, Gerhardt, VII,273).

7. La figura senco de arkitektoniko estis esplorata de J. H. Lambert, kiu faris el ûi nomo de aparta filozofia scienco, kiel klarigas la titolon mem de lia verko : Plano de arkitektoniko, teorio de la elementoj simplaj kaj primitivaj de la kono filozofia kaj matematika (Anlage zur Architektonik oder Theorie des Einfachen und ersten in der philosophischen und mathematischen Erkenntnis, 1771).

8. Reprene, Kant ankaö uzis figure la vorton arkitektoniko, por signifi "la teorion de la teorio" aö "la arton de la sistemo", kiun li vaste eksponis (Kritiko de la p. r., II, î. 3), montrante kiel la ideoj kunordiûas kaj metiûas sub ideoj iom por iom pli ûeneralaj. La idearo prezentiûas kiel cela organizaëo, kreskanta ekde la centro simile al viva organismo.

En la sistemo de Kant arkitetoniko estas la tria parto, enkadre de kvar, per kiuj estas studata la kompleta sistemo de la pura racio, laö jene:

1) disciplino de la pura racio, kiu limigas la dogmeman uzon de la racio;

2) kanono de la pura racio, celanta liveri îiujn apriorajn principojn por la rekta uzo de la pura racio;

3) arkitektoniko...;

4) historio de la pura racio.

9. C. S. Peirce, akorde kun Kant, esploris ankaö la internan kunordigon de la sciencaj kaj filozofiaj ideoj, sub a nomo kaj koncepto de arkitektoniko, pri kiu li serîis la leûojn" (Chance, Love and Logic, II, 1). ....

10. Certe per la konteorio, aö gnozeologio, fariûas la arkitektoniko de la tuta filozofio. La ununura scienco kiu devas establi sian propran temon, kaj defendi ûin, estas la matafiziko, kiu komenciûas per la konteorio.

Sekve en la konteorio fariûas la arkitektoniko de la tuta filozofia sistemo. Tiusence arkitektoniko estis uzata jam de Kant, kaj denove de J. Wronski (1778-1853) por nomi tiel sian teorion de la "fundamenta kono" sur kiu li konstruis sian filozofian sistemon.

ARKITEKTURO (*). 0503.

L: architectura, -ae.

Substantiva radiko. Vortformoj: arkitekturo, arkitektura. Proksima radiko: arkitektonik-o (N) (0502).

2. Arkitekturo estas tekniko de konstruado celante krei spacojn por la homaj interesoj. Ekzemple, la arkitekturo de la domo, de la palaco, de la urbo, de la fabriko. La arkitekturo (f) de la filozofia sistemo.

Nuance, arkitektoniko (vd) estas la kontruo kiel sistemo, dum la arkitekturo mem estas nur la tekniko de konstruado, kiu tamen ankaö estas sistemo, sed en la kampo de la faro.

Oni avertu pri la distingo inter tekniko kaj teknologio, metodo kaj metodologio, arto kaj scienco pri la arto, lingvo kaj scienco pri lingvo (lingvistiko). Okazas inter arkitekturo kaj arkitektoniko iom el tiu diferenco, sed ne nur tiu diferenco.

3. En difino de arkitekturo okazas du elementoj: la tekniko de konstruado kaj la celoj de la konstruaëo.

Oni povas koncepti unu kaj alian elementojn kun iom da nuancaj diferencoj, sed îiam estas du la konsistigantaj elementoj de la arkitekturo.

Ambaö punktoj ebligas apartajn diskutojn:

- tekniko de konstruado konsideras arkitekturon kiel eksteran faritaëon kaj la koncernan teknikan konon;

- celoj estas konsiderataj kiel la determinantoj de la formoj atingendaj de la materia aspekto de la konstruaëo.

4. Kiel tekniko de konstruado, arkitekturo estas faro, kaj tiu faro estas realigata kun iom da antaöa kono pri la faro mem.

a) Faro estas ekstera, rilate la konon kaj agon. Per la faro estiûas io (la faritaëo), kiu restas ekstere de la faranto, kiel rekte oni konstatas per la rigardo de la faritaj domo, palaco, templo, fabrikejo, vojo, aötomobilo, aeroplano. Ekzistas du specoj de faritaëoj: utilaëo (arto en vasta senco) kaj esprimo en konkreta afero (arto en stricta senco). Arkitekturo estas faritaëo antaö îio utila (arto en vasta senco) kaj kapablas aldone esprimi ion (arto en strikta senco).

b) La tekniko de arkitektura faro postulas iom da kono, îar la konstruado fariûas per strukturoj, en kiuj multaj elementoj konektiûas inter si. Inter la îefaj elemento estas tiu de fortoj de la materialoj pendigitaj en la spaco. Sed en arkitekturo ankaö gravas koloroj, adekvata disvastigo de sonoj, lumigo de spacoj, ktp. La interplektado de tiom da elementoj postulas konojn, kiuj konsistigas, do, la fundamentan parton de la arkitektura teknikoscienco.

5. La celoj de la konstruado. La dua elemento en arkitekturo estas determinata de la celo atingenda, kiu estas kreo de spaco por la homaj interesoj.

a) Per tiu celo la arkitekturo karakteriziûas kiel utilaëo. Sen celo ne okazas la utilizaëo, kiu do fakte ekzistas en arkitekturo, se ûi estas praktikata de la homoj ne nur kiel krontruo simple por la konstruaëo.

Nur abstrakte, oni konsideras aparte la unuan elementon de la arkitekturo - la teknikon. Kvankam necesa, la tekniko, por ke la materialoj estu adekvate kunmetitaj, la rezultintaj strukturoj celas esence la homon kiel okupiûonto de la organizita spaco.

b) La rilato inter la du elementoj de la arkitekturo - teknikoj kaj celoj - estas simila al tiu de genro determinita de la specifa diferenco.

Je la komenco, situas la celoj nur kiel abstraktaj eksteraj ideoj en la kapo de la arkitekto (vd) kaj en la kapo de la uzontoj de la konstruotaëo. Sed, iom post iom, la celoj fariûas konkretaj formoj, laö kiuj la materialoj estas metitaj en la koncerna situo de la konstruaëo. Tiel, ili faras la specifan difinon de tio kio estas konstruata.

Arkitekturo kiel studobjekto prezentas, do, du ûeneralajn partojm, laö supre prezentite - tekniko de konstruado, por la homaj celoj.

6. Esence nur faritaëo. Arkitekturo ne estas esence arto-esprimo, sed nur faritaëo utila, kaj kio aldone povas estas esprimo kaj estetika. Tute funkcia arkitekturo esence limiûas nur al tekniko kaj al la ûeneralaj utilaj celoj de la konstruaëo.

Arkitektura konstruaëo efektive nur estas arto en vasta senco. Laö tiu vasta senco oni nomas arto îion, kio estas faro de homo, inkluzive faroj nur utilaj.

Tamen, la homa intereso ne limiûas al la utilo. Efektive, îar îiu konstruaëo kapablas ricevi aldonajn funkciojn, okazas ke arkitekturo povas ankaö konstrui kun pluraj celoj. Ekzemple, konstruaëo, krom esti utila spaco, povas esti samtempe simbolo de io. Kelkaj preûejoj simboligas la îielan altiron de la spirito. Kelkaj koloroj inspiras mistikulojn.

La estetikeco, kiu ne estas esenca arkitektura elemento, facile kunmetitiûas en arkitekturaj spacoj kaj strukturaj elementoj.

La rondeco de kolonoj povas esti rava, la linioj esti dinamikaj, plastaj volumoj esti sekse agrablaj, ordigitaj fenestroj esti ritmaj, koloroj esti îarmaj, ornamoj esti ine allogaj.

Tiusence, arkitekturo kaj kelkaj aliaj artoj estis nomataj belartoj. Priskribaj (ne esencaj) difinoj de la arkitekturo atentigas nur tiun aspekton.

Morreux:

"arkitekturo estas arto konstrui sub la signo de la beleco".

7. Per du manieroj estas aldoneblaj al la arkitektura konstruaëo la nearkitekturajn elementojn de arto-esprimo kaj estetikeco.

La unua maniero de aldono fariûas per la rekta maniero de enmento en la strukturojn mem de la konstruaëo.

Ekzemple, se la konstruaëo bezonas fenestrojn, estu ili metataj, kiom eble, en estetika sekvo. Ne estu kreataj fenestroj simple pro estetikaj celoj; ili estu unue utilaj.

Se la konstruaëo necese havas iun koloron, estu elektata estetike akcepteblan koloron.

La estruktura estetikeco disvolviûis ekde la Renesanco, kaj fariûis ofta en la moderna arkitekturo de domegoj.

La dua maniero enmeti ne arkitekturajn elementojn de arto-esprimo kaj estetikeco en la konstruaëo estas la rompo mem de la estrukturoj, por transformi ilin, kiom eble, rekte en arto-esprimon kaj estetikecon.

Ekzemple, kolono fariûas kiel homa imago, kiel la kariatidoj de la helena arto, aö kiel preûejo simila al tendo en dezerto.

Subjektive, estas problemo pri prefero. Sed kiu tro akcentas la rompon de la arkitektonikajn elementojn favore al arto-esprimoj kaj de aliaj estetikaj preferoj, tiu perdas la avantaûon rekte esprimi estetikaëojn per ilia enmeto en la arkitekturajn strukturojn mem.

Inverse, kiu nur restas en la enmetitaëoj rekte en la strukturoj perdas tion, kio rompas la strukturon por akiri ion pli.

Ekvilibra solvo estas tiu, per kio la rompiûoj estas moderaj tiamaniere, ke la figuroj estu nur sugestivaj.

Cetere, oni estu atenta al medio kaj al kostoj. Kutime, modernaj arkitektoj klopodas atingi tiun ekvilibron.

Le Corbisier:

Arkitekturo "estas saûa ludo, korekta kaj grandioza de la volumoj situintaj sub la lumo". Lúcio Costa, unu el la projektistoj de Brasília: "Arkitekturo estas antaö îio konstruaëo; sed konstruaëo konceptita kun la îefa intenco ordigi la spacon por difinita celo kaj determinita plastika intenco" (en Mirador, 779).

7. Celoj en arkitekturo tre gravas, precipe por ke ûi estu humanisma kaj sociale realigita. Nun, îio dependas de la koncepto, kiun oni havas pri la homo mem, kaj kiu devas esti difinita per apartaj leûoj pri la konstruado.

E. Pauli.

ARMADO (*) (por sindefendo). 0504.

1. Etimologie, armado devenas el la latina arma (= armilo). La hindeöropa radiko ar- havas la bazan sencon de junto, artiko, kunigo. Arma signifis brakon kaj poste ankaö armilon.

Verba radiko. Vortformoj: armi (tr.), armo (mallongigo de armilo), armado, armaëo (ekzemple kiraso), armiûi, armilo, armilaro, armilejo, armilpaûio, armilportisto, armito, malarmi (tr.), senarma, senarmigi, ëetarmilo, manarmilo, pafarmilo (per pulvo), ïnurarmi (rigi). Proksima radiko substantiva: armeo (la tuta militista forto de unu Ïtato).

2. Armado estas iniciato de tiu, kiu armas sin, por memdefendo, aö por rekte ataki. Kostrasta nocio estas malarmado, laö la filozofio de pacifismo (vd).

Okazas individua armado, grupa armado, nacia armado kaj sekve la internacia armado. Îar la avantaûo estas de la pli forta, okazas ankaö la fenomeno de konkuro de armado. Denove, îar la forteco konvinkigas la malamikon ne ataki, îiu deziras esti absolute sekuraj per la plejebla armado.

Fine, îar la konkuro de armado restas socie tro elspeza, fariûas la internacia akordo de limigo de armado. Sed la idealo estus la paca akordo de ne atako, por atingi la totalan malarmadon.

3. Doktrino. Principe, îiu rajtas individue defendi sin, kaj tio kompreneble efike, kaj do per armilo.

Sekve, la Ïtato ne povas malpermesi armilojn. Restas do al Ïtato perfektigi la rajton de sindefendo per la adekvata uzo de la armiloj.

Neceso de armado signifas la konstaton de la homa efektiva malboneco. Pro tio, neniu filozofio de malarmado ïancas. Dum la situacio de malsekureco daöras, restas nur krei mezgradajn solvojn.

Unu el la mezgradaj formuloj estas la kreo de aparta sistemo de sekureco, nomata polico. Anstataö îiu zorgi individue pri sia sekureco, policanoj profesie preparitaj zorgas pri tio.

En internacia nivelo tiu sistemo de aparta sekureco ankaö eblas. Anstataö îiu Ïtato havi apartan armeon, estus nur unu internacia armeo, por la defendo de îiu aparta Ïtato minacata. En nuntempa situacio tiu tre evoluinta formulo ne eblas îiurilate, sed ûi jam komenciûis. Bona filozofio kaj praktikaj avantaûojn konsilas tiun solvon.

4. Kelkaj armiloj estas pli danûeraj, îar ili ne nur atakas rekte la malamikajn fortojn, sed ankaö la loûantaron ûenerale - ne armitajn civitanojn, maljunulojn, infanojn. Tiaj armiloj estas îefe la atombomboj kaj kemiaj armiloj.

Principe, neniu armilo devus esti uzata. Sed almenaö eblas proponi, ke ne estu uzataj tiuj plej malhumanecaj.

E. Pauli.

ARMAGEDONO (Har-Magedon). 0505.

1. Hebrea nomo de la monto Megido, konata kiel loko de decidivaj bataloj de Israelo.

2. Armagedono estas la loko, laö Johano la aötoro de Apokalipso (16,16), kie centriûos la malbonaj spiritoj kaj reûoj malamikoj de Dio, por kontraöstari la tutpovan Dion kaj Kriston. Tiel same, kiel ili estis venkitaj de Israelo, denove ili ne venkos.

Takse, se oni interpretas kiel fikcian ûenron la Apokalipson (vd) de Johano, ankaö tiu Amagedono nur havas alegorian signifon.

E. Pauli.

ARMISTICO. 0507.

L: armistitium, -i.

1. Etimimologie, armistíco devenas el la latina armistitium (= halto de militado), kunmeto el arma (= armiloj) kaj sisto, -ere(?) (= haltigi, deteni). ...

Substantiva radiko.

2. Armistico estas militpaözo, por difinita tempo, iniciate de ambaö konfliktintaj partoj. Figure, armistico diriûas pri halto de iu ajn speco de konflikto, nefacile solvebla, ekzemple de ideologiaj partoj.

Principe militaj konfliktoj simple ne devas okazi tiamaniere, ke la armisticoj devus daörigi konstante, sen repreno de la batalo. Sed, ili almenaö estas provo atingi, per aparta diskutado dum la tempa batalhalto, la repacigon.

3. Ofte armisticoj estas atingataj pere de neötrala instanco. Tiel same neötralaj instancoj strebu dum la armistico la pacigon.

E. Pauli.

ARO (*). 0508.

1. Vortero formita el la sufiksoido -ar-, esprimanta kolekton de samspecaj ekzistaëoj. Ekvivalenta al ensemblo (vd).

Substantiva sufiksoido. Vortformoj: aro, ara (grupa), are (grupe), grandare (granda aro); ari (esti ara), ariûi, arigi, arego.

2. Aro estas uzebla en matematiko por kolekto de elementoj difinebla per unu karakteriza eco, kiel ekzemple en aro de divizoroj de unu nombro, aö en teorio de la aroj.

E. Pauli.

ARROW, Teoremo de... 0510.

Temas pri kiel eviti la tiel nomatan efekton (aö paradokson?) de Condorcet (vd 0902) pri la situacioj farantaj neeble determini la ûeneralan volon, prezentita de la matematikisto kaj ekonomikisto Kenneth J. Arrow (premio Nobel, 1972) (Social choice and individuals values, 1951).

E. Pauli.

ARS COMBINATORIA. (L: 0510).

Latina esprimo, enkondukita de Leibniz, ekvivalenta al kombinatoriko (vd).

ARS INVENIENDI. (L: 0511).

1. Latina esprimo, ekvivalenta al "arto inventi".

2. Ars inveniendi konsistas el metodikaj procedoj, per kiuj oni provas malkovri novaëojn.

Estas distingo inter invento (vd) mem kaj la arto, aö metodo, per kio oni atingas ûin

3. Specoj. Laömaterie la artoj de invento estas tri, - invento de kono, invento de ago, invento de faro. Tiu divido en triopon okazas pro tio ke fundamente tri estas la homaj operacioj, - kono (logiko), ago (administracio), faro (tekniko).

Same, îar la operacioj foje estas analizaj, foje sintezaj, la arto inventi disvolviûas en la sintezaj procedoj kaj en la analizaj.

Ekzemple, la hipotezo en analiza rezono (indukto) estas arto trovi solvon por la problemo en esploro.

Trovo de la meza termino estas arto de sinteza rezono (dedukto).

3. Historie, stoikistoj aktive esploris la arton inventi, kaj dividis la logikon en arton de juûo kaj arton de invento.

Modernepoke, per la disvolviûo de metodiko, ankaö kreskis la metodoj de invento, precipe en empiria kampo.

Pierre de la Ramée estis el la unuaj modernuloj, kiu reprenis la esploron (Dialecticae partitiones, 1543).

La disvolviûo de Algebro rilatas al arto de invento.

E. Pauli.

ARS MAGNA. (L: 0512).

1. Latina esprimo, ekvivalenta al"granda arto" (aö arto la granda).

2. Nomo per kiu fariûis konata arto inventita de Raimundo Llull, aötoro de Ars compendiosa inveniendi veritatem, verkita î. l271 (citebla laö propono de historiistoj kiel Ars magna primitiva), kaj Ars generalis ultima, finiûinta en 1308, diskonigita per la nomo Ars Magna. La novaëoj de Lulo ne citeblas facile îar ili aperis iom post iom, foje fragmente, foje kun ïanûoj, foje en aliaj malpligrandaj skribaëoj. Ili gravas tamen, îar per ili Lulo fariûis antaöulo de metodikaj inventoj.

3. La metodoj praktikitaj en Ars magna servas precipe al teologio. Sed fundamente la metodoj estas sendependaj de la temo, îar la literoj kiuj simbolas la, ekzemple Dion, la animon, la virtojn, la propraëojn, kiam ili estas operaciataj, gvidas mekanike al novaj kombinoj kaj konkludoj. Kompreneble la formalizado kaj sintakso en la moderna kombinatoriko (vd) fariûis treege pli perfekta.

4. Kelkaj teknikoj de la logiko praktikita de la mezepoka skolastiko aspektas la mekanikecon de la kombinatoriko. Ekzemple, la mnemoteknikaj vortoj per kiu determineblas la veraj modoj de la silogismo estas ne nur por servi al memoro, sed ankaö al formala kalkulo.

En Renesanco Girolamo Cardano titolis libron per Ars Magna (1545), en kiu pritraktis la negativajn numerojn.

Leibniz enkondukis la esprimon ars combinatoria (vd L: 0510), per kiu li kreis novajn formulojn al la kombinatoriko elemente praktikata de Lulo.

. E. Pauli.

ARS NOVA. ARS VETUS. (L: 0513).

1. Latinaj kontraöaj esprimoj, ekvivalentaj al "nova arto... malnova arto".

2. En mezepoka latina skolastiko la nova pli evoluinta logiko estis nomata ars nova kontraste kun la antaöa skolastika latina logiko, kiu restis kiel ars vetus.

3. Oni konsideru ke en pli ûenerala kadro la logiko havis tri grandajn evoluojn, la unua ekde Aristotelo (la fondinto) ûis la stoikistoj, la dua en mezepoko, kiam okazas la subdivido en ars vetus kaj ars nova.

4. La ars vetus komenciûis kun Boecio (î. 480-524). Tiu malnova latina logiko baziûis precipe en du verkoj de Aristotelo (Kategorioj kaj Pri interpreto) kaj en verko de Porfirio (Eisagogeo), krom la verkoj de Boecio mem, kiu latinigis grekajn verkojn kaj komentariis ilin.

4. Koncerne al la nova logiko komenciûinta la 12-an jarcenton restas ankoraö pli ol dek traktaëoj, kaj estis inaögurita de Thierry el Chartres (+ 1150), kiu almetis la temojn de la aliaj partoj de la aristotela Organo, Gilbert de la Porrée (+1150), aötoro de De sex principiis, ambaö de la skolo de Chartres. De îi tempo estas la elstara dialektikisto Adamo, kromnomata Petit Pont, kiu verkis De arte dialectica.

Daöre novaj logikaj progresoj okazis en la sekvanta 13-a jarcento, influe de la araboj kaj de la gramatikaj esploroj. Jen la tiel nomata Logica modernorum, tio estas, de la nova modo, kies ideologia plej ofta karaktero estis terminisma. Elstaras William el Shireswood, Lambert de Auxairre. Sed plej elstaras Petro la Hispana (1210-1277), poste Papo Johano XXI-a, aötiro de Summulae logicales.

Citindas ankaö Robert Bacon (c. 1210- î. 1292), Tomaso el Erfurt, William Ockam (+ î. 1349), aötoro de Summa totius logicae, Walter Burleigh, el kiu restas De puritate artis logicae, Alberto el Saksonio, Raimundo Lulo, fama verkisto de Ars magna (1308) (vd L: 0512), per kiu li fariûis antaöulo de la moderna kombinatiko (vd).

Jam je la fino de Mezepoko notindas la hispana Vicento Ferrer (1350-1419), verkisto de Suppositionibus dialecticis), fine Paölo el Venecio (Paölus Nicolettus Venetus), kun la plej granda sistema verko de la mezepoka logiko Logica magna.