APODIKSO
(N). 0415.Gr: • B ` * , 4 > 4 H , -, T H . L: apodixis, -is
A: F: G: H: apodíosis. I: apodíoxe. P: apodíoxe, apódixe, apódexe, apodeixis (erudica formo). R:
1. Erudicia vorto, tra la latina apodixis, el la greka • B ` * , 4 > 4 H (= ago demonstri, kunmeto el • B ` (= el, veninta el, ekstere de) kaj * , \ 6 < L : 4 (= montri, vidigi), enkondukita en la uzon de logiko, fare de Aristotelo.
Substantiva radiko.
2. Apodikso, en logiko, foje uzata por nomi kelkaj formoj de demonstro, estas formo de pruvo, tiel klara, ke la kontraöo montriûas absurda, kaj venke refutata.
Nuance ekvivalenta al la latina demonstratio (= demonstro), al kiu ûi rekte estis tradukata, apodikso restis nur por apartaj erudiciaj signifoj.
Termino ne multe uzata tra la tempo, - kaöze de la prefero de la latina troduko per demonstratio kaj de la greka silogismós, - okazis iom da ïanûoj de ties signifo tra la tempo, por nur signifi per la senco de fundamenteco. Tiu transformo okazis per influo de Aristotelo mem, kiam li kontraömetis al apodikso la dialektika argumento.
La formala strukturo de apodikso estas tiu de silogismo, sed en la nuna semantiko ûi estas nur unu el la silogismaj specoj.
Diris la mezepoka latina skolastiko, ke apodikso facit scire (= faras koni), pere la esencaj kaözoj, aö principoj konsistantaj la aferon.
3. Historie enkondukite kaj priskribite de Aristotelo en logiko (Top., I. 100a 27; Anal. Post., I, 2 ks; Ret., 1414a 32), apodikso estas silogismo, kiu deduktas la konkludon el pli fundamentaj veraj principoj, aö el aliaj propozicioj silogisme deduktitaj el veraj evidentaj principoj.
"Rezono estas argumento en kiu, post la establo de kelkaj aferoj, aliaj malsamaj aferoj dedukteblas necese de la unuaj. Rezono estas (= dedukto), kiam la premisoj ekde kiuj ûi ekstartas, estas veraj kaj la unuaj, aö kiam la kono kiun oni havas de ili devenas origine de premisoj unuaj kaj veraj; aliflanke, la rezono estas dialektika, kiam parto el la opinioj estas ûenerale akceptataj.
Estas veraj kaj unuaj tiuj aferoj en kiuj oni kredas, surbaze de nenio alia, ke ne ili mem. Efektive, koncerne al la unuaj principoj de la scienco, estas sensenca serîi plien, la kialon kaj la rezonojn de ili; îiu el la unuaj principoj devas trudi la konvinkon pri si mem ekde si mem. Estas aliflanke opinioj ûenerale akceptataj, tiuj akceptaj de îiuj, aö de la plimulto, - filozofoj, alidire, de îiuj, de la plimulto, aö de la plej notindaj"(Topikoj, 1, 1. 100a 18, 25-30 - 100b22).
Per operacio ne dialektika, la apodikso demonstras pere de la esencaj kaözoj.
Nuance kaj semantike, demonstro estas dedukta rezonado ekde de firmaj premisoj, dum apodikso estas pli emfaza, erudicia kaj teknika. Kompare, epideixis estas iome pompa.
4. En retoriko apodikso estas detala ekspono de la pritraktenda afero, por konvinkigi ekzemple juûiston, per refuto de argumento, montrante ke ûi estas absurda.
Tiusence Aristotelo mencias ûin (Ret., 1414a 32). Kontraste kun la signifo en logiko, tiu retorika uzo de apodikso inkluzivas pli libere ankaù la indukton kaj la dialektikon. En retoriko, do, apodikso estas forigo de argumento konsiderata absurda.
E. Pauli.
APODIKTIKO, -A
(N). 0416.
Gr: • B ` * , 4 6 J 4 6 ` H ; . L: apodictica, -ae; apodicticus, -a, -um.
A: apodictics; apodictic. F: apodictique; apodictique. G: Apodiktik; apodiktisch. H: apodictica; apodictico. I: apodìttica; apodìttico. P: apodíctica; apodíctico. R:
1. Erudicia vorto, tra la latina apodictica, el la greka adjektivo , kunmeto el • B ` (= el, veninta el, ekstere de) kaj * , \ 6 < L : 4 (= montri), kreita por signifi apartan sciencon, kun la sama formado kiel 8 @ ( 4 6 Z ¦ B 4 F J Z : 0 . Kvankam jam uzata ekde la klasikaj grekoj en adjektiva formo, en tiu nova formo de nomo de scienco ûi aperis je la 17-a jarcento, fare de Junglius. En tiu substantiva formo apodiktiko ne multe disvastiûis, sed la vortformado estas kohera.
Substantiva radiko. Vortformoj: apodiktiko, apodiktika (vd), apodiktikeco.
2. Apodiktiko estas parto de la logiko kiu pritraktas la asertojn kies pruvoj klare videblas. Estas do apodiktiko estas parto esploro rilata al la propozicioj kaj demonstro, por elstarigi tiun karakteron de kelkaj konoj.
Kvankam scienco pri la apodiktikaj asertoj, kies neceso klare videblas, estas tamen necese montri tion enkadre de sistemo.
Nuance, fenomenologio signifas la esploron de tio, kio rekte vidiûas, dum apodiktiko avertas pri la senkontesta logika valoro de tio kio estas asertata, kio povas atingi pli vastan kampon.
3. Apodiktika adjektive estas tio, kio estas akorda kun apodiktiko, same kiel logika estas tio akorda kun la logiko.
Asertiva kontrastas al neiva, dum apodiktika rilatas al klara logikeco, kiu en rezono estas la demonstriveco.
Kategoria aserto, kiel en kategoria imperativo (esprimo uzata de Kant), estas aserto senkondiîa, sendiskute nepra, dum apodiktika avertas la senprobleman logikecon.
La apodiktikeco situas strikte en la kampo de la logiko, dum kategoria imperativo estas praktika acerto, por esti plenumata de la volo. La apodiktikeco diriûas nur kiel logika propraëo de kono, precipe kiel propraëo de propozicio.
3. Specoj de apodiktikecoj. Propozicio povas esti apodiktika per la rekta analizo de la propozicio mem, kiel okazas kun la principoj (aö aksiomoj), kiu estas entenataj formale en la analizita aserto. Foje propozicio povas esti apodiktika kiel rezulto de la klara demonstriveco, kies konkludo estas nur virtuale entenata en la premisoj.
Por karakterizi la neceson de la propozicio, la vorto apodiktika estas en uzo ekde Kant; por la necesan demonstron, ûi jam estis uzata de Aristotelo.
3. En logiko de la propozicioj, apodiktika direblas laù la vidpunkto de la modoj de aserto (vd 5115).
Estas do apodiktika la propozicio tiu, kiu asertas senkonteste, kontraste kun simple asertiva aserto kaj kun problemeca aserto.
Ekzemple, îiu cirklo havas centron. Oni povas aparte diskuti la karakteron mem de la propozicio apodiktika, kaj per nova diskutado montri, en kiu ûenerala kadro ûi situas rilate la aliajn, îu tiu kadro devas esti prezentita alimaniere.
4. Kant klasifikis la modajn juûojn per la trio jam citita: apodiktika, asertiva, problemeca.
La intereso de Kant estis tamen pli gnozeologia, ol logika. Tamen, unue li difinis la apodiktikecon enkadre de la apriorisma interpreto de la intelekto:
"La apodiktika propozicio pensas la asertivan juûon determinite de la leûoj de la intelekto mem kaj do asertite apriore. Kaj tiel esprimas logikan neceson" (Kritiko de la p. r., par. 9,4).
La apodiktikaj juûoj estas asertataj per logika neceso, kaj ties formo estas: S estas necese P. La asertivaj juûoj estas nur juûoj de realo. La problemaj juûoj estas de kontingenceco (Kritiko de la p. r. A 75, B 100).
Detale, por Kant la principoj (Grundsaetze) de la matematiko (geometrio) estas apodiktikaj (Ibid., B 41). Koncerne la demonstreblecon, la apodiktikaj principoj estas parte senpere certaj, parte demonstreblaj.
Per pliaj detaloj, Kant dividis îiujn apodiktikajn propoziciojn en dogmata kaj en mathemata. Kiel aprioraj, ambaù dividoj estas sintezaj asertoj.
Sed, dogmata estas sinteze-malperaj propozicioj, rekte formitaj el konceptoj.
Mathemata estas propozicioj sintezaj malperaj, formitaj pere de konceptoj (Kririko de la p. r. A 715; B 713; B 741 ks).
6. Per novaj esploroj pri la apodiktikaj propozicioj, kelkaj ripetis la klasifikadon de Kant.
Kelkaj, ekzemple Pfaender, esploris la psikologian aspekton de tiu klasificado.
Kelkaj apodiktikaj propozicioj estas senpere certaj, kiel jam dirite, per analizo de la propozicio mem; kelkaj aliaj dependas de demonstro.
Husserl adoptis parolmanieron per la distingo "apodiktika vidado" kaj "apodiktika evidenteco" (Ideen, I, par. 137), kaj per la esprimo Ego apodiktika (Die Krisis, par. 71).
7. Enkadre de la modoj de la silogismaj demonstroj (vd 5116), apodiktika diri as pri konkludo necese vera, kies kontraùo estas necese neebla, kontraste kun la aliaj specoj de demonstro. Jam Aristotelo dividis tri fundamentajn specojn de silogismo (vd): apodiktikaj, dialektikaj, sofismaj (Top, 1000a 27 ks). Laö li, estas apodiktika tiu silogismo, per kiuj "la atingata kono havas originon en premisoj veraj kaj certaj". Tiu estas la kutime nomata demonstraciiva silogismo.
Origine, apodiktika signifas rekte la demonstraciivecon. Tiusence Aristotelo parolas pri demonstraciaj propozicioj (Unuaj anal., I,1. 24a30) kaj pri la scienco kiel "demonstraciiveca virto" (?) (portugale hábito demonstrativo) (Etiko al N. VI, 3. 1139b31).
E. Pauli.
APODOSO
(N). 0418.Gr: • B ` * @ F 4 H .
A: apodosis. F: apodose. G: H: apódose. I: apòdosi. P: apódosis. R:
1. Erudicia vorto, el la greka • B ` * @ F 4 H (= redono, restituo), kunmeto el • B ` (= el, veninta el) kaj * 4 * T : 4 (= doni).
Substantiva radiko.
2. Apodoso estas propozicio almetita al alia, nomata protaso, kun komplementa funkcio de eksplika klarigo. Ekzemple, se vi ne venos (protaso) (vd), mi îagreniûos (apodoso).
Nuance, difino (greke Ò D 4 F : ` H ), laö klarigo de Aristotelo (Top. I, 8,3) estas propozicio, pri kio io estas, dum apodoso estas ekspliko.
E. Pauli.
APOFANTIKO, -A
(N). 0420.Gr: • B @ N " < J 4 6 ` H , -Z , -` < .
A: apofantic. F: apophantic. G: Apophantisch. H: apofántico. I : P: apofântico. R:
1. Erudicia vortformado, el la greka adjektivo • B @ N " < J 4 6 ` H (= naiva, asertiva), siavice el • B @ N " \ < , 4 < (= vidigi, deklari), kunmeto el • B ` (= el) kaj N 0 : \ (?) (= diri). La greka adjektivo substantiviûis modernepoke, same kiel formiûis logiko tra 8 @ ( 4 6 Z ¦ B 4 F J Z : 0 .
Substantiva radiko. Vortformoj: apofantiko, apofantika.
2. Apofantiko, laö la senco enkondukita de Hamilton, nomas la doktrinon pri juûo (Lectures on logic, I, 1866, p. 266). Same faris Husserl.
Aparta disvolviûo de apofantiko estis provo de kelkaj modernaj logikistoj. Menciindas Tomas Greenwood (La fundamentoj de la simbola logiko, 1938), kies proponoj tamen ne estis akceptitaj de Bertrand Russel.
Vaste ankaö okupiûis pri la afero Edmund Husserl (Ideoj, 1913; Formala kaj transcendentala logiko, 1929).
3. Apofantika kiel adjektivo . Estas apofantika tio, kio estas akorda kun la apofantiko, same kiel estas logika, kio akordas kun la logiko.
Enkadre de la apofantiko kiel doktrino, estas do apofantika tiu aserto, kio estas strikte logika, kio do kapablas esti aö vera, aö falsa, kontraste kun propozicioj enhavantajn pasiajn kaj aliajn nelogikajn elementojn.
Aristotelo uzis tiun kvalifikon por tiaj frazoj, avertante pri la kontrasto kun la poezio kaj retorika diskurso.
5. La apofantikeco estas karakterizo de îiu mensa esprimo, kaj nur akcidence fariûas la enmeto de aliaj elementoj en la penso kaj parolesprimo.
Komenciûas la sekvo de la mensaj operacioj pere de juûo. Aperas la koncepto nur ene de juûo, kaj la rezonado fariûas pere de juûoj. Denove, pro la ligo de la intelektaj operacioj al la verbo esti, la unua speco de apofantika propozicio estas la aserto (aö asertiva propozicio); la dua estas la neo (aö la neiva aserto) (Arist., Pri la interpreto, 5).
La neapofantikaj elementoj okazas aparte, kvankam samtempe. Foje pere de komplikaj procezoj. En poezio, ekzemple, unue estas prezentata aparta objekto, kiu siavice havas sian imagon ligita al la imago de aliaj objektoj, pri kiuj sekve fariûas la atentigo. La mensa operacio aperas, por kompreni jen la unuan objekton, jen la duan; sed la poezia procezo, per kio la unua objekto ekvekiûis, estas aparta operacio de imagpovo.
6. La aristotela averto pri la distingo inter apofantikeco kaj retorikeco ne forigis la îeeston de la logikaj elementoj en retoriko kaj poezio. Aristotelo mem klarigis ke diskurso estas fundamente argumento, kvankam kun enmeto de persvadaj rimedoj.
Ankaö E. Husserl avertis, ke en la poezio kaj retorika esprimo okazas la apofantika juûo.
La apofantikeco estas karakteriza de la intelektaj mensaj operacioj, kaj kiuj fariûas esence pere de la verbo esti. Tiel komprenigi la apofantikecon de la intelektaj operacioj dependas rekte de ideologio (aö metafiziko) pri la kono. Por ne akcepti la apofantikecon estas necese adopti alian metafizikon pri la enhavo de kono.
Surbaze de îiu gnozeologio fariûas aparta logiko. En si mem, la logiko estas formala prezento de la sinsekvo de la logikaj elementoj; pro tio, ûi fariûas ne rekte dependa de la gnozeologio. La klasika logiko, kontraste kun la nova logiko, estas tiu de la verbo esti, kaj do nur tiu de la apofantikeca penso.
E. Pauli.
APOFATIKA
(N). 0423.Gr: • B @ N " J 4 6 " .
A: apophatic. F: apophantique. G: apophatisch.. H: apofática. I: P: apofático. R:
1. Erudicia vorto, deveninta el la greka adjektivo • B @ N " J 4 6 ` H (= nea, negativa), kunmeto el • B ` (el, veninta el, ekstere de) kaj N 0 : \ (= diri, opinii).
2. Apofatika estas nea eco, dirata per neiva formo, kontraste al pozitiva senco de katafatika (vd). Ekzemple, Dio estas io ne finita.
Laö Aristotelo, apofatika estas "tio, kio apartigas ion de alia", do per la neo de predikato rilate al subjekto, kiel en la propozicio S ne estas P (Unuaj Anal., I, 1. 24a 19).
E. Pauli.
APOFATIKA TEOLOGIO.
0424.
1. Pro la principo ke la infinita Dio esence diferencas de la finitaj kreitaëoj, îiu teologio estas apofatika, tio estas neiva je la kompreno, pri kia estas la dia naturo.
Sed la teologio de kelkaj estas pli neiva ol tiu de aliaj, kaj sekve estas emfaze apofatika teologio.
Nuance, agnostikismo simple ne kredas je la ebleco atingi ion pri Dio, dum la apofatika teologio kredas atingi kelkon, îu kelkon racie, îu kelkon mistike. Kono per analogio (vd) alproksimiûas al tio, kion oni nomas apofatika teologio.
La koncepto pri Dio kiel estaëo absoluta (vd), en la senco de ne ligita al iu ajn determino, faras ke li ne povu esti komprenata per iu ajn determino, îar tiuj estas netaj. Sed, se Dio estas nedetermino, tiu nedetermineco devas esti komprenata en intensiva senco, per kio îiuj determinnoj estas kondukataj pozitive en la senfinan kvanton.
Eblas kontesti, ke tiu intensiva pozitiva kvanto estas nerealigebla; sendepende de la rezulto de tiu diskutado, oni devas firme koncepti Dion sen iu ajn finita determino, do apofatike.
2. En historia kadro, jam neoplatonanoj, ekzemple Plotino, kaj la greka patristiko okupiûis pri la apofatika difino de Dio.
Strikte apofatika estas la teologio de Gregoro el Nissa (J. Danielou, Platonisme et théol. myst. chez Grég. de Nysse).
"La apofatika theologio estas la neiva kono je Dio (...). La apofatika teologio ne estas agnostika, sed tre mistika" (N. Berdiaeff, Esprit et réal., 173-173).
E. Pauli.
APOKALIPSA ÛENRO.
0426.
1. Apokalipsa ûenro estas literatura kategorio prezentanta eskatologiajn temojn per fantaziaëoj tre impresivaj.
La hodiaöa plej konata ekzemplo de tiu ûenro estas la Apokalipso verkita de Johano, lasta libro oficiale akceptita de la kristana Nova Testamento.
El inter la tiel nomataj apokrifaj, gravas la Apokalipso de Petro, de la 2-a jarcento, okupiûinta pri la lasta juûo. Tiu alia Apokalipso estis akceptita kiel grandvalora de Klemento el Aleksandrio, kiu komentis ûin, kaj la Kanono de Muratori konsideris ûin inspirita.
2. Okazas nuancaj diferencoj inter la vizioj de kelkaj profetoj kaj de la verkoj enkadre de apokalipsa ûenro. La Profetoj estis efektive viziuloj. La verkistoj de apokalipsoj estis kutime nur fikciuloj, sed profitante la imagojn de la profetoj, precipe de Danielo, Jezaja, Joelo, Ze arja.
Tamen, ekster la fikcia intepreto de la Apokalipsoj, estis praktikataj aliaj, nomataj historiaj interpretoj. En tiu alia interpreto ankaö la vizioj de la kristana Apokalipso de Johano estas profetaëo pri tio, kio fakte okazos estonte (vd. 427,4).
En tiu kunteksto disvolviûis la misteraj interpretoj de la gnostiko (vd), vaste diskonigata en la kristanaj medijo de la unuaj jarcentoj.
Kabalo (vd), aperinta nur mezepoke, disvolvis simbolajn interpretojn pri la simboloj kaj numeroj prezentitaj de la apokalipsoj.
Prudente îiu Apokalipso estu aparte ekzamenata, por ke estu precizigita ne nur la literatura ûenro al kiu îiu apartenas, sed ankaö la koncerna enhavo.
Komentarioj pri la Apokalipsoj aperis multaj, sed enkadre de apartaj ideologioj, kaj pro tio nur validaj surbaze de la antaösupozoj de tiuj ideologioj. Estas necese decidi unue pri la literatura ûenro, nur poste pri la enhavo akorde kun la elektita literatura ûenro.
3. Historie, la apokalipsa ûenro aperis je 5-a jarcento a.K. kaj prosperis ûis la fino de la I-a jarcento p.K. La situacio de la judoj tre ïanûiûis post la falo de Jerusalemo (588 a.K.), kun la perdo de la sendependeco, restado sub la babilonanoj, tuj poste sub la persoj, fine sub la helenoj kaj romianoj.
Juda popolo tamen konservis sian religion kaj havis verkistojn. Unuj el tiuj îi verkis komentariojn pri la Leûo. Aliaj verkis pri moralaj aferoj. Jen kiam ankaö aperis la apokalipsa ûenro kun eksterordinara fantaziado, pro la temoj elektitaj: eskatologio, misteroj, kredo je simbola signifo de numeroj kaj de naturaj okazaëoj.
Ofte la apokalipsa literaturo okupiûis pri la pasinteco, kaj tiam la verkoj estis titoligitaj ankaö pere de pasintaj nomoj, ekzemple Henoko, Baru o, eble por akiri la koncernan aötoritaton.
Estas konataj, sed malfacile klasifikeblaj: La Apokalipso de Abrahamo; Ap. de Elija; Ap. de Esdras; Ap. de Moseo; Ap. de Abrahamo; Ap. de Sirak; Ap. de Baräo (en la siria) .
Per aliaj nomoj: Atesto de Adamo; At. de Abrahamo; At. de Isaako; At. de la 12 patriarkoj; Libro de Äanoä; La Jubileoj; Psamoj de Salomono; Îielsupreniro de Moseo; Îielleviûo de Jesaja; La IV-a Libro de Esdras; Vizio de Estras; La IV-a kaj V-a Sibilaj Libroj. Tiuj verkoj ne estas inkluzivitaj en la listo de bibliaj verkoj, kaj pro tio ili estas nomataj îirilate apokrifa literaturo.
4. Ankaö kristanoj legis la judajn Apokalipsojn, kaj sekve tiu antikva literaturo gravas, por malkovri la ne originalecon de kelkaj kristanaj ideoj.
Jesuo mem havas la apokalipsan stilon kiam li parolas pri la mondofinon.
La judaj apokalipsaj tekstoj estas cititaj de Apostoloj Paölo (2 Tim 3,8) kaj Judo (v. 9 kaj 14).
Je la jaroj 95 kaj 96 Johano verkis la faman Apokalipson (vd), kiu restas kiel lasta libro de la kristana Nova Testamento. Tiu verko montras la influon de la antaöa apokalipsa ûenro sur la kristana doktrino. Poste aperis ankaö kristanaj aprokrifaj : Apokalipso de Petro; Ap. de Paölo; Ap. de Tomo; Ap. de Stefano; Ap. de Maria; Ap. de Filipo; Ap. de Bartolomeo; Ap. de Zeäaria.
5. Ne nur la profetoj influis la judan kreon de la apokalipsa ûenro. Oni pensu ankaö pri la babiloniaj kosmogonioj kaj pri la persa zoroastrismo.
Sed la kristana Apokalipso de Johano jam renkontis preta tiun enron cê la judoj kaj pro tio la babilonia kaj zoroastrima influo povis esti nur per la malrekta tradicio. Tamen li vivis en Malgranda Azio tre fore de Palestino, kaj en regiono facile atingata de orientaj influoj. Li verkis greke. Tio signifas en lingvo per kiu li havis rilaton kun la plej grava kulturo de sia epoko. En tiu helena kadro estis skribitaj ankaö la aliaj kristanaj apokalipsoj supre nomitaj.
5. Doktrino. Oni elstarigu kelkajn apartajn karakterojn de la apokalipsa ûenro. Sed ne îiuj karakteroj okazas en îiu aparta verko. Tiuj karakterizoj estas:
- priskribo de imagoj de simboloj, anstataö parola diskurso;
- malproporcieco de kaözoj kaj efiko;
- fikcia pasinteco de la verko.
- ezotera aspekto.
6. La unua kaj îefa karaktero de apokalipsa literatura ûenro estas la priskribo de imagoj kapablaj paroli per si mem. Anstataö la parola diskurso, Apokalipso uzas kiel îefa rimedo de la ûenro priskribi emfazajn imagojn de la simboloj. La simboloj moviûas kun aspekto de alegorioj fariûantaj fantaste moviûemaj, kaj tio estis facile en eskatologia kunteksto.
Ekzemple, la kvar diverskoloraj îevaloj de la Apokalipso de Johano estas kvar diversaj simboloj. Eble, la blanka simbolas Kriston, la ruûa aö flamkolora la militon, la nigra la malsaton, la pala la morton.
La moviûo de la simboloj fare de la Apokalipso de Johano estas kohera kun tio:
"Kaj mi rigardis, kiam la Ïafido malfermis unu el la sep sigeloj, kaj mi aödis unu el la kvar kreitaëoj diranta kvazaö per voîo de tondro: Venu.
Kaj mi rigardis, kaj jen blanka îevalo, kaj la sidanta sur ûi havis pafarkon; kaj estis donita al li krono; kaj li eliris venkanta, kaj por venki.
Kaj kiam li malfermis la duan sigelon, mi aödis la duan kreitaëon dirantan: Venu. Kaj eliris alia îevalo flamkolora; kaj al la sidanta sur ûi estis donite forpreni pacon de la tero, kaj ke oni mortigu unu la alian; kaj al li estis donita granda glavo.
Kaj kiam li malfermis la trian sigelon, mi aödis la trian kreitaëon dirantan: Venu. Kaj mi rigardis kaj jen nigra îevalo; kaj la sidanta sur ûi havis en la mano pesilon. Kaj mi aödis kvazaö voîon, meze de la kvar kreitaëoj, dirantan: Mezuro da tritiko por denaro, kaj tri mezuroj da hordeo por denaro; kaj la oleo kaj la vinon ne difektu.
Kaj kiam li malfermis la kvaran sigelon, mi aödis la voîon de la kvara kreitaëo dirantan: Venu. Kaj mi rigardis, kaj jen pala îevalo; kaj la nomo de sidanta sur ûi estis Morto; kaj Hades sekvis kun li. Kaj estis donita al ili aötoritato super kvarono de la tero, por mortigi per glavo kaj per malsato kaj per morto kaj per la sovaûaj bestoj de la tero" (Apok 6, 1-9).
Kompreneble, simboloj facile fariûas artefaritaj, dependaj de kultura atmosfero.
Simboloj ebligas la kreon de enigmoj por tiuj, kiuj ne konas la simbolojn mem. Legata de samtempulo, la kunteksto de Apokalipso estis certe multe pli facile komprenebla en la detaloj de la lingvaëo.
Sed en îiu kazo la ûenro estas fikcia, per moviûo de la figuroj kiuj servis kiel simbolo.
7. La dua karaktero de la apokalipsa ûenro estas la malproporcieco de kaözoj kaj efikoj. Tiu malproporcieco kreas la ïancon de ne atenditaj agoj kaj faroj, mirindaj rezultoj kaj sekvoj, katastrofaj kosmaj fenomenoj kaj eskatologiaj okazaëoj de la mondofino. La kohereco tamen okazis iamaniere en tiu malprocieco de kaözo kaj efiko, îar oni imagis la tutpovon de Dio kaj de aliaj misteraj magioj de la naturo, inkluzive de malbonaj spiritoj.
Oni eltranîu eron de la teksto de Johano, kie montriûas la malproporcieco de kaözo kaj efiko kiel rimedo de la apokalipsa stilo:
"Kaj mi rigardis, kiam li malfermis la sesan sigelon, kaj fariûis granda tertremo; kaj la suno fariûis nigra kiel sakaëo el haroj, kaj la luno fariûis kiel sango; kaj la steloj de la îielo falis sur la teron, kiel figarbo, skuate de forta vento, ëetas siajn nematurajn figojn.
Kaj la îielo formoviûis, kvazaö kunvolvata libro; kaj îiu monto kaj îiu insulo formoviûis de sia loko. Kaj la reûoj de la tero kaj la granduloj kaj la riîuloj kaj la fortuloj kaj îiu sklavo kaj îiu liberulo sin kaïis en la kavernoj kaj inter la rokoj de la montoj; kaj ili diris al la montoj kaj al la rokoj:
Falu sur nin, kaj nin kaïu for de la vizaûo de la Sidanto sur la trono, kaj for de la kolero de la Ïafido; îar venis la granda tago de ilia kolero; kaj kiu povas stari?" (Apok 6, 12-17).
8. Oftas la fikcia pasinteco de la apokalipsa aö eskatologia literaturo. La apokalipsaj verkoj kutime havas fikcian pasintecon, kiu montriûas per la pseödonomieco de la titoloj, kun la nomo de iu patriarko, profeto. Pro tiu ligo kun la pasinteco la apokalipsa verko fariûis pli aötoritata.
Koncerne al Johano, li atribuas sian Apokalipson al Jesuo, per kiu ûi fariûis pli aötoritata:
"Apokalipso de Jesuo Kristo, kiun Dio donis al li, por montri al siaj servistoj tion, kio devas baldaö okazi; kaj Li sendis kaj montris ûin per Sia Anûelo al Sia servisto Johano, kiu atestis la vorton de Dio kaj la ateston de Jesuo Kristo, pri îio, kion li vidis. Feliîaj estas la legantoj kaj la aöskultantoj de la vortoj de la profetaëo kaj la observantoj de la skribitaëoj en ûi; îar la tempo estas proksima" (Apok 1, 1-3).
9. Ofte la enhavo de apokalipsa libro estas prezentata kun ezotera aspekto, kiel veninta el la pasinteco pere de inicitoj. Ïajne tio ne okazas en la verko de Johano. Sed pro la nunaj malfacilaëoj por kompreni la kuntekston de tiu libro fariûis tamen tendenco rigardi ûin kiel ezoteran.
E. Pauli.