APEIRON (= infinito). (Gr: 0400).

Kiel signifanta senlima, Homero uzis , por aserti, ekzemple, ke la tero kaj maro estas vastaj, sen limaj.

Cetere, povas signifi îiun difinitan îirkaöaëon, ekzemple, ornamam framon de bildo.

Plivaste ankora signifas la sennombrecon, la senfinan da ron, la nekalkuleblan profundon de abismo kaj senfinan altecon de la ielo.

En aparta kunteksto, povas signifi sen sperto, ignoranta.

2. Apeiron, enkadre de la filozofio de Anaksimandro el Mileto (î. 610-î. 546 a.K.), estas la baza konsistiga elemento de îio ekzistanta.

La tiu revolucia propono, la baza elemento de la naturo ne povas esti unu el la substancoj de la eksperimento, ekzemple akvo (Taleso), Aero (Anaksimeno), fajro (Heraklito), îar ili havas kontra ajn propraëojn, kiuj malpermesas la eksplikon de îio okazanta en la mondo. Sekve, la baza diverseco de la estaëoj ne okazas pere de miksaëo de tiuj aliaj jam konataj elementoj, îu per ampleksa densiûo, a maldensiûo. Akvo, ekzemple, privilegias unujn karakterojn, kiuj malakceptas aliajn; tielsame la aero privilegias aliajn. La fundamenta elemento devas egale esti tiu kaj tiu elemento.

La nedifiniteco de iu baza elemento permesas al ûi ricevi îiun ajn difinon, eî la kontra an, por difiniûi kiel tiu îi, a kiel tiu alia ento. Sed la diverseco okazos per almeto de formoj al iu baza senforma elemento. Îiu individua ento estas peco de tiu baza elemento, kiu ricevis formon, kaj ekde tiu momento apartigis sin; îiu individua esto povas reiri, se i forlasas la ricevitan formon. Anka per tiu infinito eksplikiûas la morto, îar en tiu nedifinita elemento reiras îio, kio perdas sian determinojn pro la kontra aj fortoj.

"La tiuj, kiuj diras ke îio estas unika naturo, ekzemple, akvo a fajro a io meza inter tiuj" (Fiziko, I, 6. 189b 35).

Same en aliaj verkoj: Fiziko, III, 4. 203a 18); Pri la îielo III, 5. 303b 9). Speciale:

"Îiuj el ili faris mencion pri tiu ka zo, kaj anka tiuj, kiuj proponas la aeron, fajron, la akvon, a ion pli densan ol la fajro, sed pli subtilan ol la aero: tiamaniere, ja, kelkaj diris, ke ûi estas la unua elemento" (Met. I, 7. 988a).

Okazas problemo de manko de teksto. Tiu de Anaksimando mem perdiûis. Aristotelo, kiel jam avertite, ne informis sufiîe.

Ankaý perdiûis la informoj fare de Teofrasto, kiun tamen estos parte citite de Simplicio (Phys., 24, 13; Diels, 12 A 9, B 1).

Fragmentaj mencioj oni trovas anka en Aleksandro el Afrodizio kaj Hipolito, pere de kiuj oni kompletigas la nocion de .

Aleksandro el Afrodizio, en komentario (60, 2), kredis, ke tiu "pli densa ol la fajro, sed pli subtila ol la aero" estis mencio de Aristotelo al Anaksimandro. Tamen, tio kongruas pli bone kun la disîiploj de Anaksimeno, precipe Diogeno el Apolonio. La saman interpreton oni povas apliki al teksto pli malsupre.

Pere de Hipolito oni scias, ke la infinito (tò ápeiron) de Anaksimandro estas nemortema kaj dia, en monisma senco.

"El iu infinita naturo naskiûis la îielo kaj la kosmoj en ûi. Sen aûo kaj sen maljuneco (fragmento 2 de Anaksimandro) estas tiu îi principo, kiu îirka volvas îiujn kosmojn" (Hipolito, Refutoj, I, 6, l-7).

Oni atentu, ke en la epika poeziaëo ofte estis atribuata al la Dioj la kvalitoj de nemorteco kaj sen-maljuniûo.

"Îio, kio estas, a estas principo a devenas el ûi; sed la infinito ne komenciûas; se ûi havus komencon, tiu estus ties limo. Cetere, kiel principo, ûi estas nenaskita kaj nedetruebla; îar îiu, kiu estas generita, havas necese detruon, kaj îiu detruo havas sian limon. Ka ze de tio, la ni asertis, ûi ne havas komencon, sed ûi ïajnas esti la komenco de la aliaj estaëoj, kaj ampleksas îion kaj estras îion, laö asertas tiuj, kiuj ne postulas, escepte la infiniton, aliajn ka zojn, kiel la spiriton kaj la amikecon. Cetere, ûi estas dia ( ) îar ûi estas senmorteca kaj nepereema (fragmento 3 de Anaksimandro), kiel asertas Anaksimandro kaj la plimulto el la fizikistoj" (Arist., Fiziko, III, 4. 203 b 7).

Gravaj historiistoj de la filozofoj interpretis kiel la nedeterminecon de la unua materio, la [arché] (G. Teichmueller, Studien zur Geschichte der Begriffe, 1874). Por aliaj estas materia amaso senfine vasta, do kun iom da determino (Eduard Zeller, Die Philosophie der Grieschen,, 1, 5).

Ambaökaze, ûi estas la tutaëo de la universo, el kio îio devenas, kaj al kio îio revenas, kiel la antikvaj konceptoj pri la abismo, senfina kaj io ne vakua. Kompare, la ápeiron estas simila al la vakuo de la atomistoj, diference tamen, ke la vakuo estas nenio kaj el ûi ne devenas la atomoj.

Simila ankaö al la materio de Platono kaj Aristotelo, îar ne konfuziûas kun la formo, sed diference la materio de tiuj du filozofoj estas limigita, kvankam ankaö eterna.

4. La diskuto pri la koncepto mem de infiniteco ricevis instigon kun la asertoj de Anaksimandro. Se oni distingas inter infiniteco la intenseco, tio estas la infinito per almeto de iuj eblaj formoj, kaj infiniteco la demeto a nea infinito, la afero prezentiûas tiele: la de Anaksimandro estas intensece granda almena la la spaco, sed ne estas intensece infinita en la senco de formoj de aliaj elementoj, îar ûi ne entenas formojn, kiel ekzemple de akvo, aero, fajro.

La intenseca infiniteco la la tempo ne estas rekte diskutata de Anaksimandro, kiel faros, ekzemple, Aristotelo, kiu eksplicite atribuis la eternecon al materio. Tamen Anaksimandro asertis, ke estas nemortema, senaûa, senmaljuniûo.

Rilate la nean infinitecon per demeto, Anaksimandro tuj komprenis ke ûi ne povas enteni apartajn determinojn, kiel ekzemple tiuj de akvo. Nur kiel nedetermino, laö la nea infiniteco, ûi estas neelîerpebla kapablo ricevi unu post aliaj apartajn formojn. Kontraste, en Aristotelo aperis la koncepto de intensiva infiniteco, tiun de Dio kiel pura aktualo.

E. Pauli.

APELACIAËO . 0401.

Gr: .- . L: appellatio, -onis.

A: appelative F: appelatif. G: Appelation. H: apelativo. I: appellativo. P: apelativo, apelido. R:

1. Vortformado per apelacio, kaj sufikso -aë-o (vd 0402).

2.Apelaciaëo estas la alnomo, per kio la individuo estas dirata, krom per la persona nomo, en rilato al kolektivo al kio ûi apartenas. Ekzemple, Sokrato, krom esti tiu individuo tiel nomata, estas ankaö dirata homo, atenano, filozofo. Tiel same, alia estas agrikulturisto, vendisto, laboristo, lamulo, ktp.

Nuance, komuna kaj kolektiva rilatas al multaj, sed ne inkluzivas la signifon de nomo, tiel kiel apelativo estas nomo de grupo.

3. Îar apelativo estas nomo, ûi rilatas al propra nomo kaj pronomo. Propra nomo diriûas rekte pri individuo inter aliaj individuoj, dum la kolektivo estas nomata per la apelativo; ekzemple, Petro estas nomo, de individuo apartenanta al kolektivo kies apelaciaëo estas homo.

Pronomo signifas abstrakte la individuojn, sen la konkreta aspekto montrata de la apelativo kaj de la propra nomo; ekzemple, mi, vi, li, ni, vi, ili. La sama subjekto povas esti menciata pere de nomo, apelativo, pronomo; ekzemple, Petro, fiïkaptisto.

3. Historie, jam la grekoj avertis pri la fenomeno de la apelaciaëo, uzante por i la terminon .

En la kunteksto de Aristotelo rilatas al la kategorioj.

Iomete malsame, la afero estis pritraktata de la stoikistoj.

M. F. Quintilianus (42-117), majstro de la romia junularo, esploris la appellatio kiel signifanta en la frazo komunan signifon, ekzemple, homo, kontraste kun Sokrato.

Mezepoke appellatio, kiel kvalito de la propozicio, estis studata de Petro Hispano, Johano Buridano, Pa lo el Venecio.

Koncerne al Petro Hispano, li avertis ke appellatio nur signifis estaëojn efektive ekzistantajn, kontraste kun suppositio.

Johanno Buridano kaj W. Ockam nomis apellationes nomojn, kiuj almetas ion (id quod appellat). kontraste kun tiuj kiuj nur signifas laö la supositio (= supozo).

4. Doktrino. Antropologiaj faktoroj influas la formadon kaj uzon de apelaciaëoj, propraj nomoj, pronomoj, kaj sekve la evoluon de la kreo de la lingvo.

"Propraj nomoj estis origine apelaciaj nomoj...", jam rimarkis Leibniz (Novaj eseoj, l. III . 3, par. 5-6).

Pro tio, en pluraj lingvoj, kelkaj familiaj nomoj identas kun la apelaciaëoj de profesioj. Ekzemple, en la angla smith (= forûisto) kaj Smith (familia nomo).

Honore îiu preferas esti vokata per sia propra nomo, ne per apelaciaëo. Se la elekto estas inter la apelaciaëo kaj pronomo, la prefero estas por la apelaciaëo.

Kompreneble, la propra nomo elstarigas konkrete la tutan personon. Tiel same, la apelaciaëo alparolas pli konkrete ol la abstrakta pronomo.

Îu vi iras pledi ion al iu? Nomu lin per la propra nomo. Pli bone, nomu lin samtempe kun la plej specifa apelaciaëo. Diru, ekzemple, Doktoro Juûisto, Petro Buridano. Kiam la afero reduktiûas nur al uzo de pronomo, la uzo de pluralo fariûas pli solemna; pro tio obsoletas Ci, kaj sukcesas Vi.

E. Pauli.

APELACII, -O. 0402.

L: appello, -are; appelatio, -onis.

1. Etimologie, apelacio devenas el la latina appelacio, kunmeto el la aktiva partiklo ap- kaj apello, -atum, -are (= peli, puïi).

Verba radiko. Vortformoj: apelacii, apelacio, apelaciaëo (vd).

2. Apelacio, en jura kunteksto, estas alvoko al io supera instanco, kutime reprezentata de juûisto aö de tribunalo, kontra opinio, decido, faro.

Figure, oni apelacias al la konscienco, al homa solidareco, al valoroj de la patrujo, al propra morala a toritato, al opinio de la publiko.

3. La rajto de apelacio al superaj instancoj kontra malaltaj instancoj estas plibonigo de la de la apelacio mem, kiel jura institucio de la justeco, anta vidata en juraj kodoj.

Foje tiu rimedo de apelacio al pli superaj instancoj estas ëaluze uzata por prokrasti la definitivan juûon.

Kiam okazas pura ëaluzeco de adkovato, la rimedo montriûas malhonesteco de la advokato mem. Perfekta juro pri la rajto de apelacio devas antaövidi punon kontra tia malhonesta uzo de la rajto je apelacio.

4. En logiko kaj gramatiko, apelacio estas la fenomeno, per kio la signifo de koncepto a vorto estas atribuata kun aparta ligo al kolektivo, al kiu apartenas la individuo, kaj kontraste al individua nomo.

Ekzemple, Sokrato estas propra nomo; sed atenano, greko, homo, filozofo estas apelaciaj nomoj, kiam aldone atribuataj al li.

Tiu estas la senco de la skolastika appelatio (vd L: 0402).

Nuance, kromnomo estas simple alia nomo, dum apelacia nomo enhavas ion pli ûeneralan, kaj estas rilato al speco, klaso, familio, komunumo, kolektivo, kies citado diras ion novan, kio almetiûas al propra nomo.

5. Apelaciaëo (vd 0401) estas la apelacia nomo rigardata kiel enhavo. Ofte tiu atribuata enhavo okazas kun iom da spritaëo. Ekzemple, Petro la Lamulo. Oftas la apelaciaëoj.

Cetere, kvankam kromnomoj ne rekte signifas apelacion, ili kutime tamen rilatas semantike al tiu socia kunteksto.

Familiaj alnomoj restas ankaö enkadre de la apelaciaëoj, îar ili rekte signifas grupon, kaj per kies citado estas dirata ion pli ol tio, kio diras la propra nomo.

E. Pauli.

APERAËO. 0403

A: appearence. F: apparence G: Schein, Erscheinung. H: apariencia. I: P: aparecimento. R:

1. Vortformo el la verba radiko aperi (vd).

2. Apera o estas tio, kio objektive aperas, kaj montras sin al ies percepto.

Nuance, apero (vd) povas havi subjektivan aspekton (en la senco de aktiva percepto de tio kio aperas) kaj objetivan aspekton (en lasenco nur de tio, kio objektive aperas), dum aperaëo ekvivalentas nur ao objektiva senco de apero.

Same, proksimaj vortoj, ekzemple ïajnaëo, fenomeno, vizio, useblas ankaö en objektiva kaj en subjektiva senco. Sed en Internacia lingvo Esperanto la objektiva senco povas esti aparte elstarigita per la sufikso aë-o signifanta konkretan aferon.

Ïajno kaj ïajnaëo (vd) estas ekstera aspekto, kiu povas erarigi, dum aperaëo ne rekte atentas pri tiaj gnozeologiaj aspektoj.

Kant nomis Shein (= ïajno) al la iluziaj rezultoj de la transcenda dialektiko, kiam ûi atingas la ideojn de substanca animo, reala mondo, efektiva Dio, îar ili estas nur ideoj. Kontraste, Erscheinung (aperaëo) estas la efektiva fenomeno okazinta enkadre de la empiria intuicio, kvankam ûi ne estas reala.

Fenomeno (vd), la vorte, estas tio, kio montriûas, ekvivalentas subjektive al apero, objektive al aperaëo.

Kant atribuis al aperaëo (Erscheinung) pli larûa signifo ol al fenomeno. "Aperaëo estas la nomo, kiun ricevas la nedeterminita objekto de empiria intuicio" (Kritiko de la p. r., A 20, B 34).

"La aperaëoj estas nur reprezentoj de la aferoj, kies estaëo en si mem estas nekonata" (B 164). La aperaëoj estas nomataj fenomenoj, kiam ili estas elpensataj kun la unueco de la kategorioj.

Kompare, vizio (vd) estas vidado (kutime halucina kaj ïajna) pri io eksterordinara, dum aperaëo diriûas pri îio montranta sin.

3. Doktrino. Gnozeologie oni ne povas dubi, ke la aperaëo okazas kiel montriûo. La tuta aspekto estas de io "en montriûanta ago" (in actu exercito). Sed ne estas facile decidi pri tio, kio estas la aperaëo en si mem, îu jam la realo, îu nur iu aparta efiko rilatiûinta kun ûi. Per abstraktado, aperaëo estas rigardebla duflanke: kiel aperiganta sin, tio estas, kiel apera o "en esti inta ago" (latine, in actu exercito); kaj kiel aperitaëo, tio estas, kiel aperaëo "en aëo signifita" (latine, in actu signalo). Grava gnozeologia demando fariûas pri la aperaëo kiel aperitaëo, do kiel aëo signifita. Kio fakte estas tie signifita?

Eblas proponi du fundamentajn respondojn pri la enteca enhavo de la aperaëo. Sed ne îiuj filozofoj elpensas tion klare.

a) Unua interpreto: la aperaëo estas la realo mem. Sed pri tiu aperaëo kiel la realo mem subdiviûas la opinioj.

Por la ideisma interpreto, kiu reduktiûas al la senpera realismo, la fenomeno estas la afero mem, kvankam la fenomeno restas nur en la menso. Hegel asertis ke la Erscheinung (la aperaëo) estas la tuta realo, kvankam ûi estas nur idea. Tiusence, por Hegel nur la idealo estas reala. Li kontestis al Kant, kiu atribuis al la Erscheinung (= apero) nur la subjektivan sencon, ne la objektivan (= aperaëo).

Same por la fenomenisma empiriismo (Hume) la aperaëo estas senpere la afero konata.

Sed por la senperaj realistoj la aperaëo estas sendependa de la konanto. La realo revelacias sin rekte al la menso, restanta sendependa. Kaj tiuj aliaj konas, do, la realon rekte en la aperaëo mem, kun kiu ûi identiûas. La distingo inter la aperaëo, kiel aperitaëo, kaj la realo mem, estas nur abstrakta distingo.

b) Dua interpreto, fare de la pera realismo, ekzemple de kartezianoj kaj de kelkaj neoskolastikistoj, asertas ke la aperaëo estas io malsama, en la senco de produkto, fare de la ekstera afero produktis kiel efika ka zo. Koloro, ekzemple, estus malsama ol la afero en si mem. Sed, pro la rilato inter ka zo kaj efiko, eblas pere de la aperaëo atingi la aferon en si mem. Inverse, la afero en si mem aperigas sin per siaj efikoj.

Metita kiel ekvivalento de la ekstera objekto, oni tuj demandas pri tri eblecoj: îu tiu aperaëo estas tiel kiel la aperigata objekto? se ne estas tiel kiel, îu ûi estas almenaö parte kiel la aperigata objekto? se ne estas nek kiel parto, îu ûi estas tute alia kompare kun la aperigata objekto kaj kiasence?

4. La interpreto pri la aperaëo povas esti klarigata kiel rezulto enkadre de la forma efiko rezultinta el forma ka zo.

En îiu esprimo okazas la portanto de la esprimo kaj la esprimo mem. Oni komparu kun la arto, ekzemple kun statuo de heroo; la verko estas efike kreata, kaj poste, per la formo ekvivalente simila al heroo esprimata tiu lasta estas la aperaëo. Same en la mensa kono: io povas ekzisti en la menso (kiel la statuo), kaj esti simila kun io alia, kaj tio estas la aperaëo.

E. Pauli.

APERCEPTO. 0404

1. Erudicia vorto, per kunmeto de la aktiva latina partiklo ap- kaj percipere (= percepti). Jam trovata en Kartezio (Les passions de l'âme, 1,l9), la uzo de apercepto disvastiûis kaj firmiûis per la uzo fare de Leibniz kaj Kant.

Substantiva radiko. Vortformoj: apercepto, apercepti (tr).

2. Apercepto estas konscio pri la perceptoj kaj animstatoj. Tio ekvivalentas al malrekta atento, post la rekta.

Estas apercepto la samo kiel memkonscio, a malrekta konscio. Estas anka la reflekta kono. Nuance, percepto scio pri io rekte prezentata konkapablo, sensa aö intelekta, apercepto inkluzivas la tujan konscion pri tio.

3. Doktrino. Pri la naturo de apercepto, validas la fenomenologiaj ûeneralaëoj pri la konscio kaj la kono.

Karakteriziûas la apercepto per iom da pli aktiva iniciato, dum la rekta atento al la eksteraëoj de la memkonscio estas pli spontanea. Amba dependas de iom da iniciato, kiu tamen estas pligranda en la dua. Pro tio, proporcie, la rekta atento adekvate nomiûas simple percepto, dum la malrekta, helpe de la aktiva partiklo, apercepto.

Paralela formado okazas en la latinaj aprehensio (esperantigebla per aprehensio) (vd), kaj en apparentia (= aperaëo) (vd). Kiam la unua atento iras eksteren, okazas forta altiro fare de la stimulanta objekto mem; sed, kiam okazas la apercepto, la stimulado fariûas nur interne, kaj pro tio estas postulata pli da iniciato de la konanto.

Kompreneble, la partopreno de la volo en la proceso de kono estas nur malrekta, kiel ago kaj niciato. Specife en si mem, percepto kaj apercepto estas mensaj operacioj.

Ankaý estas per la apercepto, ke estas konataj ne nur la perceptoj de la menso, sed anka îiujn aliajn operaciojn de la sensaj konoj kaj de la agaj operacioj de la racia volo kaj de la sensaj impulsoj. Kono kaj volo intime interagas.

Siavice, nuancoj okazas en memkonscio kaj mempercepto, kiuj malfaciligas striktan difinon de apercepto kiel memkonscio kaj mempercepto. Kiel percepto, anka apercepto estas nur scio, kaj ne signifas amplekse kiel îiu speco de kono. Scio estas kiel simpla konstato de io. Percepto kaj apercepto estas simpla scio; sed percepto rilatas îefe ion eksteran, apercepton ion ene de tiu kiu scias.

Cetere, sed kiel aparta karakterizo, nur la intelekto konscias. Sensoj scias, sed ne konscias; ekzemple, sensoj vidas, sed ne scias, ke ili vidas. Supoze, ke bestoj nur havas sensojn, ili sentas, sed ne konscias, ke ili sentas. Ekde la momento, ke oni povus pruvi ke ili anka konscias (aperceptas), oni pruvus ke ili anka havas intelekton por operacii per la aperceptado.

4. Nuancaj diferencoj, foje rezultintaj el diferencoj de doktrino, okazas en la difino de apercepto fare de la filozofoj, precipe Leibniz, Kant, Maine de Biran, Herbart, Wundt, kaj aliaj. Pro la karaktero de la vorto, la preciza signifo ne estas kontrolebla, se ne per la kunteksto.

Skribis Kartezio: "estas certe, ke oni ne povas voli ion, sen apercepti ûin (que nous n'apercevions) (Les passions de l'âme,I,19).

Por Leibniz, kiu unuafoje rekte provis difini la diferencon de percepto kaj apercepto, tiu îi estas konscio pri la propraj perceptoj (Monadologio, 14). Do, unue okazas perceptoj, kaj tiuj perceptoj estas objektoj de aperceptado. En lejbnica kunteksto, îiuj estaëoj estas monadoj (korpoj, plantoj, animaloj, animoj kaj Dio mem), kaj îiuj perceptas, sed nur aperceptas homoj kaj aliaj superaj spiritoj.

"Estas bone fari la distingon inter percepto, kiu estas la interna stato de la monado reprezentanta la eksteraëojn, kaj la apercepto, kiu estas la konscio a la refleksa kono de tiu îi interna stato, kiu ne estas donita al îiuj animoj, kaj ne îiam al la animo mem" (Principes de la nature et de la grâce, § 4).

Kant distingis inter empiria apercepto kaj transcenda apercepto. Tiu distingo rezultas el la apriorisma kunteksto de lia filozofio. La unua, la empiria apercepto, okazas kiel kutime oni komprenas la memkonscion. Sed la dua, la transcenda apercepto, estas apriora spontaneeco de la konscio kiel perceptanta sin mem kiel mi kiu pensas(Kr. de la p. r., par. 16 ks.).

Herbart rilatigis apercepton al la procezo, per kio la nova sperto adaptiûas al la pasinta sperto de la individuo, kaj atingas novan formon.

La pasinta sperto estas konceptata kiel "amaso de la reprezentoj kiuj perceptas" (appercipirende Masse der Vorstellungen").

La nova sperto kiel "aperceptita amaso de la reprezentoj" (appercipirte Masse der Vortestellungen).

Maine de Biran avertis ke, per la interna percepto, okazas la konscio pri la vola ago sur la muskoloj.

"La interna sento, kiun oni nomas senton de strebo, etendiûas al îiuj partoj de la muskola sistemo, a movilo, submetita al la voldecido. Îio, kio enestas la sferon de agado de tiu îi sento, aökiu al ûi rilatas, estu rekte, estu per asociiûo, al sia agado, eniras en la konscion, kaj fariûas propra objekto, senpera a pera, de la interna apercepto" (Oeuvres inédites, publ. de E. Naville, I; 233).

Wilhelm Wundt uzis la vorton en du sencoj.

Per la unua, apercepto signifas la procezon de plia klarigado de la konscio.

Per la dua, ûi estas enerala principo kun rilatoj pli klaraj ol la komuna asociiûo.

William James eviti la terminon pro ties ne klara uzo fare ekde Herbart.

Edmund Husserl foje uzis percepto kaj apercepto kutime sen distingi ilin. Tamen foje faris la distingon.

E. Pauli.

A PERFECTIORI. (L: 0405)

1. Latina esprimo, ekvivalenta al ekde la pli perfekta. La konjunkcio a montras la deirpunkton. Siavice perfectior estas kompara adjektivo (vd L: 0002).

2. Difino farita ekde a perfectiori prezentas la difinitan objekton per la pli perfektaj elementoj.

E. Pauli.

APERI, -O. 0406.

L: appareo, -ji, -itum, -ere; apparitio, -onis.

1. Etimologie, aperi devenas el la latina apparere (= aperi), per kunmeto de la aktiva prefikso ap- kaj parere (= prepari).

Verba radiko. Vortformoj: aperi (ntr), apero, aperadi, aperaëo (vd), apereca, aperigi, malaperi (ntr), malapero, malaperigi, reaperanto.

2. Apero, en îefa signifo, kaj nomata subejktiva signifo de apero, estas ago de iu, a de io, montranta sin al iu. Ekzemple, la Suno aperis; homoj aperis surstrate; post la vintro floroj aperis en la ardeno.

Nuance, revelacio estas iniciato de tiu, kiu estas en la alia flanko, per kiu li sciigas ion, dum apero estas la persono mem, a objekto, kiu montras sin.

Tamen, se oni rigardas la personon, a objekton, kiel io mistera por ni, la esprimo fariûas trafa; tiam apero estas revelacio; estas ago de io, a de iu montranta sin.

Koni, - kaj la koncernaj operacioj koncepti, juûi, rezoni, pensi (transitivaj verboj), - elstarigas la aktivecon, kontraste kun aperi (ne transitiva verbo).

Ïajno estas la ekstera aspekto de la aperaëo povanta, sed ne necese, erarigi.

Oni avertu pri la distingo de Kant inter Schein (= ïajnaëo, ekstera aspekto) kaj Erscheinung (= apero).

2. Per dua signifo, nomata objektiva signifo, apero povas anka signifi la aferon mem kiu aperas.

Ekzemple, apero kiu denove venas; novaj aperoj (inventoj). Tiu dua signifo rekte esprimi as per apera o (vd).

En internacia lingvo la senco de apero (anka de aperaëo) estas de strikta montriûo, sen nuanco de ïajno a vizio.

Apero ne signifas do, kiel en la angla apparent, seeming a en la franca aparent; en la itala apparente; en la hispana kaj portugala aparente. Tiuj sencoj apartenas preska îiuj al "ïajno" (vd).

3. Doktrino. La îefa gnozeologia demando estas, - îu identiûas la subjektiva kaj la objektiva sencoj de apero? (vd 0403). Îi-rilate pluras la respondoj.

Por la senpera realismo, la apero kaj la reala afero estas la sama, kaj do ne okazas distingo inter la subjektiva kaj la objektiva senco de la apero.

Kartezio faris la distingon, por poste pruvi tamen, ke la subjektiva apero havas kiel ekvivalenton la objektivan eksteran objekton. Jen la pera realismo, kontraö la senpera rekta realismo de aristotelanoj kaj skolastikistoj.

4. Aliaj nek akceptas la senperan realismon, nek la peran realismon, kaj pro restas fenomenistoj, ideistoj rilate la aperoj.

Kant faris la distingon, kaj neis la efektivan ligon de la subjektiva apero (Scheinung) kun iu ajna objektiva apero (aö aperaëo).

Hegel neis la efektivan distingon; por li, la apero (Erscheinung) estas la aperaëo, kvankam tiu lasta estu nur idea.

5. La gnozeologia demando estas ankaö, - îu okazas ago flanke de la objekto por krei la aperon? Tiam la objekto estus kaözo de la aperaëo? Interago nur eblas, kiam amba flanke okazas ago kaj reago.

Jen principo racie klarigebla kaj konstatebla en la realo. Se la Suno ne agas per siaj radioj sur miaj okuloj, kaj se mi ne reagas adekvate, la suna apero ne estos perceptata de mi. Tio okazas en blindulo.

Kutime oni atentas nian flankon, demandante pri nia kapablo atingi certece la eksterajn aferojn. Sed necesas demando anka pri la kapablo de la aferoj mem aperigi sin. Îu la apero estas kapablo de îiu afero? Se iu afero ne kapablas per si mem praktiki sian aperon, la aliaj simple ne povos atingi ûin.

Por ke iu afero kapablu aperi, ûi devas almena iamaniere agi. Per tiu efiko sur aliaj, tiuj aliaj rilatos iamaniere kun ûi. Jen komenco de procezo, kiu progresos, se flanke de la aliaj okazos kapablon reagi adekvate.

Îu sufiîas ke iu afero agu iamaniere, por ke fariûu la apero de la aganta objekto anataö la aliaj? Eble jes.

Tamen, se la apero almetas aliajn elementojn, povas okazi pli riîa apero, kaj kiun oni nomas dialogo. Kelkaj objektoj ïajne nur aperas, kiel ekzemple la Suno; aliaj, dialogas kun ni, kiel ekzemple, homoj.

Sciencisto estas tiu, kiu fakte, esploras la aperojn de la aferoj. Tiuj îi ne multe aperas. Ne la sciencisto mem kapablas sufiîe adekvate reagi al îiuj aperoj. Pro tio, li plibonigas siajn metodojn, la teknikajn por kapti la malmultajn aperojn de la aferoj, la logikajn por reagi adekvate.

E. Pauli.

APETENCO. 0408.

1. Etimologie, el la latina appetentia, siavice el la verbo appeti (= deziri), rezultinta el kunmeto de la aktiva prefikso ap- kaj petere (= deziri).

Substantiva radiko. Vortformoj: apetenci (ntr), apetenceco. Proksima radiko: apetito (vd 0408).

2. Apetenco estas natura spontanea psika tendenco de viva estaëo, per kio ûi kapablas senti bezonatan objekton kaj en kuo ûi realiûas. Ekzemple, la naturaj apetencoj de la viva estaëo soifi kaj serîi akvon, malsatiûi kaj serîi manûaëon, bezoni ûuon kaj serîi ion kapablan krei ûuon.

Per la psika karaktero de la apetenco, ûi diferenciûas de la fizikaj fortoj, ekzemple de la gravita kaj magenta altiro de la korpoj.

Nuance, apetito (vd) vaste signifas naturajn tendencojn, dum apetenco estas nur speco enkadre de la senseblaj objektoj.

Do, post la divido de la apetitoj en sensan kaj racian, per aparta nomo la sensa apetito estas simple nomata apetenco.

En la latina appetentia, pro la finaëo, la vorto signifas pli abstrakte, ol en apetenco, kiam pli konkrete.

Kontraste, la latina appetitus estas konkreta nomo, el kiu fariûis la abstrakta appetentia. Nur figure oni uzas la nomon apetenco ekster la kadro de la sensoj.

Pluraj vortoj rilatas al apetenco, kaj kiuj diras substance la samon, kun nuancaj diferencoj. Ekzemple, inklino (vd), tendenco (vd), impulso (vd), emo (vd).

Tiuj vortoj precipe rilatas al apetenco, kiam ili estas uzataj enkadre de la sensa vivo, kaj ne kiam ili etendiûas al raciaj apetitoj.

Pli specifaj estas instinkto (vd), dirite nur kiel sensa impulso, kaj (vd), ne kiel racia impulso. Ankora pli specifaj estas la nomoj de tute apartaj apetencoj, kiel ekzemple, malsato, seksdeziro, emo de moviûo. Tiu vortoj restas nur enkadre de la apetenco.

3. Specoj de apetenco. Principe, apetenco jam estas divido enkadre de la apetitoj, sed ûi subdividiûas.

Laöforme, apetenco povas esti mildeco, preskaö apatio. Inverse, okazas tre forta apetenco.

Laömaterie, apetenco diversiûas kun la diverseco de la serîataj objektoj. Ekzemple, apetenco je manûaëo, je sekso.

4. Doktrino. Apetenco, pro ties psika karaktero, havas komplikan sistemon de okazado, îar tiu forto ne ekfunkcias sen anta a kono de la objekto. Sed, por ke tiu kono okazu, unue, la menciita objekto devas komenci per ago sur la konkapablo; due, post tiu konado, la sama objekto devas anka agi sur la apetencokapablo.

Rilate îiun konkapablon okazas la koncerna apetenco, kaj la atento fariûas la tiu konkapablo prezentas la objekton. La sensoj prezentas objekton nur kiel bildo, sen formo de juûo, nek en rilato kun la tutaëo. Pro tio povas okazi ekfunkciigo de sensa apetenco, en si mem bona, sed en konflikto kun aliaj ekfunkciantaj apetencoj. Nur per kompetenco de la racio eblas konstati la sistemon tutaëe. Sekve gravas integrigita ekfunkciado de îiuj apetencoj tiamanere, ke neniu estu forgesata kaj ke îiu funkciu harmonie kun la tuto.

La integrigita sistemo de apetencoj ne nur dependas de la racia kompreno. Tiu racia kompreno nur montras la sistemon.

Apetencoj ankaö interagas. Jen kiam la superrego apartenas al la îefa apetenco, la racia volo, kiu, per mem decido influas la sensajn konojn kaj la sensajn apetencojn.

Eduko de apetencoj inkluzivas do la mensan klarigadon kaj la ekzerco de la kunordigitaj apetencoj mem.

4. Karakterizaj kvalitoj montriûas kiel propraëoj de îiu apetenco. Tre mirinda estas la unudirekteco de apetencoj tiamaniere, ke ili funkcias îiam en direkto de ilia kaptenda specifa bono, kun la koncerna ne elekto de malbono. Tion oni konstatas anka kun la menso, îam direktata unue al la aserto de la enteco de io, kun la koncerna forigo a neo de tio, kio ne estas enteca.

Simile jam avertis Aristotelo: "Tio, kio en la penso estas aserto kaj neo, en la apetenco estas intenci kaj eviti" (Etiko al N., VI, 2. 1139 a 17).

La unueco de la apetencoj en direkto de siaj plej grava bono havas kiel rezulton la aötorganizadon (vd) de la vivo, malgraö la eniro dum la tago de la plej diversaj instigoj de la perceptaj objektoj.

E. Pauli.

APETITO (f). 0410.

A: appetite. F: appétit. G: Begierde.. apetito. I: appetito. L: appetitus, -us.. P: apetite. R: (appetií).

1. Deveninta el la latina appetitus, siavice el la kunmeto de la aktiva prefikso ap- kaj pettere (= peti, deziri, voli).

Substantiva radiko. Vortformoj: apetito, apetita, apetitveka, senapetiteco.

2. Apetito, en ordinara senco, estas psika natura tendenco de tiu, kiu efike agrable manûas. Rilatas al sento de malsato, kiu kontentiûas per manûo.

Figure, apetito diriûas pri la inklinoj ûenerale, precipe de la sensaj, kiam ili montriûas pli efikaj, analoge kun la altiro de manûaëo. Tia estas precipe la seksa inklino; ekzemple, apetita virino estas tiu kiu kapablas sufiîe efike apetitigi viron.

En faka figura senco, apetito diriûas pri îiuj psikaj naturaj tendencoj de vivaj estaëoj, kapablaj atingi la objektojn necesajn por la propra realiûo.

En mezepoka latina lingvo la figura senco fariûis eî propra signifo de la vorto apetitus (= apetito), por signifi îiujn naturajn inklinojn. Estis la vorto por distingi la afekciojn en appetitus concupiscibiles (= kupidecaj apetitoj) kaj appetitus irascibiles (= strebaj apetitoj).

Sed modernepoke tiu senco fariûis pli kaj pli malofta, favore al aliaj esprimoj, ekzemple, inklino (vd), tendenco (vd), instinkto (vd), pri kiuj estis transdonitaj la samaj klarigoj. Modernepoke, apetenco (vd 0408) signifas aparte la sensajn apetitojn. Malgraö tiu malpliofta uzo de apetito en la faka figura senco por signifi îiujn psikajn naturajn tendencojn, tiu uzo tamen ne malaperis kaj restas utila.

3. Specoj. Pro la psika karaktero de la apetitoj, tre gravas la maniero, per kio ili atingas la bezonatajn objektojn, kaj per kio fariûas la divido de la apetitoj laöforme.

Okazas sensaj apetitoj, nomataj aparte apetencoj (vd), kaj racia apetito, nomata volo (vd). La diferenco okazas pro tio, ke en la racia apetito la menso kapablas per la juûo kompari multajn eblecojn kaj elekti, dum en la sensaj apetitoj la tendenco nur rekte iras al la objekto eventuale aperinta.

Ankoraö laöforme la apetitoj dividiûas sub la vidpunkto de simpla deziro, a konkupicenco (concupiscentia ), sekve nomataj konkupicencaj apetitoj (apetitus concupiscibiles) kaj sub la vidpunkto en kiu elstaras la kolero, do iom da strebo, pro tio nomataj koleraj apetitoj (apetitus irascibiles). Tiu klasifikado estas interesa enkadre de la afekcioj (vd).

Laömaterie, la specoj de apetitoj divideblas simple per la objektoj. Jen la vidpunkto per kio citeblas la plej oftaj apetitoj, - je honoro, je riîeco, je manûaëoj, je sekso, je muziko, je odoroj.

4. Doktrino. Fundamente, kio estas la psika tendenco nomata apetito? Platono îi-rilate uzis la vorton eros (= eroso), kun mitaj sugestoj.

En la aristotela konceptaro, (= apetito, deziro manûi) estas potencialo, sed jam parte aktuala.

Leibniz parolas pri vis aktiva (= aktiva forto).

Spinozo uzas la vorton conatus (= peno, ekpuïo).

Nietzsche uzis volo de ekpovo.

Bergson preferis vitala elano.

Sed estas filozofoj, kiuj simple neas ion ajn virtualan, latentan, potencialan; jen kiam estas malfacile klarigi, kio estas apetito.

5. En si mem la sensa apetito estas nelibera altiro, tamen kontrolebla malrekte de la racia volo.

Nur per tiu malrekta kontrolebleco, la sensa apetito fariûas morala afero. Îi-rilate, îiu homo estas respondeca pri la kontrolo de sia apetito, por ke manûu la la utilo de la propra organismo. Aldone, îiu povas eduki sin per la ordigo de la refleksaj kondiîoj kiam ili aktivas en la kampo de apetito.

Koncerne al la apetito de volo, oni distingu inter la altiro en si mem kaj la vola decido konsenti. La altiro en si mem okazas kiel objektiva kapablo de la objekto esti interesa al volo kiu kliniûas al ûi. Sed samtempe funkcias la racio, per kies taksadoj eblas al la volo elekti inter pluraj proponoj, kaj esti bona, saûa, prudenta.

E. Pauli.

APHAIRESIS, -eseos. (Gr: 0410).

1. Greka esprimo, (= ago rabi, preni, abstrakti), kiu fariûis erudicia por signifi abstraktado (vd 0041-1), kunmeto el • N - (= for, el) kaj " Æ D X T (= preni, kapti).

En antaý sokratanoj kaj Platono okazas nur la komuna uzo (Demokrito, D.K. 68B30, B31; Rep., VII, 534b9; Fil.,19e4).

2. Aristotelo donis al la fakan uzon, kiam li parolis pri la abstraktado de la matematikaj objektoj (Met.,V, 6. 1016a-b) kaj la procezo de abstraktado ûenerale (Postaj Anal.,I, 18. 81b 1-9); Pri animo III,7. 431b 13-19; Met.,VII, 10. 1036a 8-12).

En aparta signifo, e la neoplatonanoj afairesis signifis foje penson per la negativa.

E. Pauli.

APHANISIS. (Gr: 0411)

1. Greka vorto, per kunmeto de la seniga • (= sen) kaj N V < 4 F 4 H , -, @ H (= apero), signifanta malaperon.

2. Aphainisis, uzita de la anglo Ernst Jones, 1927, en psikanalizo, estas la malapero de la ebleco de seksa uo kun la sekva karakterize ina angoro. (Jacob).

E. Pauli.

APLIKI, -O. 0413

1. Etimologie, el la latina applicare, kunmeto el ad (= al) kaj plico, -are (= faldi) senco de almeti.

Verba radiko. Vortformoj: apliki, apliko. Proksimaj vortformoj: ekspliki, kompliki.

2. Apliko estas praktika operacio, - de kono, aö ago, aö faro - en alian aferon, - kun iom da rezulto. Ekzemple, apliko de konoj, apliko de la justeco, apliko de mono.

3. Aplikitaj sciencoj (vd 7665) estas tiuj, kiuj uzas la rezultojn de unuj, - de la teoriaj, - en aliaj.

Ekzemple, se arkitekturo ricevas de la fiziko la informojn pri la rezisto de la materialoj, la koncerna parto de la fiziko pritraktata laö la intereso de la alia scienco nomiûas arkitektura aplikita fiziko. Tiel same estas aplikitaj fizikoj tiuj aliaj partoj, kiuj servas al apartaj teknikoj.

E. Pauli.