(Originala versio en Esperanto)

© Copyright 1997 Evaldo Pauli

A (simbolo). 0003.

1. A estas alfabeta simbolo de la plej simpla sono de la homa parolado. Sufiîas malfermi la buïon kaj elspiri, por ke tiu sono aperu.

2. Aldone A fariøis simbolo de pluraj aliaj aferoj.

a) Kiel mallonga simbolo de iu ajn afero, per preno de la unua litero de nomo.

Ekzemploj:

A (el Ampero) estas elektita simbolo de elektra kurentintenso;

A estas kemia simbolo de Argono (nobla gaso kun atomnumero 18).

b) En muziko A estas angla-germana nomo de la sesa tono de la natura majora skalo (ekvivalenta al tono LA en la latinidaj lingvoj).

c) En aritmetiko kaj logiko (vd. 0004), la litero A kiel simbolo sukcesis esti grava rimedo por la formaligo; îi-sence, la simbolo A aparte interesas la filozofion (vd. 0004).

Tiuj menciitaj literoj - la Alfa kaj la Ómega, - estas la unua kaj la lasta, kaj pro tio analogas kun Dio, kiel estantaj, îefe en la neoplatonisma filozofio, la komenco kaj fino de îio; tio koheras ankaý kun la eskatologiaj kredoj tre disvastigitaj je la fondo de la kristana religio.

e) En la monisma dialektika sistemo de Schelling la tutažo estas A = B (subjekto = objekto) (vd 0004-6).

Kiel sciate, en la monisma ideismo de Schelling subjekto kaj objekto estas du flankoj de la sama tutažo.

    1. Enkadre de la logiko, A estas simbolo utiligata, kune kun aliaj, por abstrakte esprimi la strukturon de la mensaj operacioj de konkcepto, juøo kaj rezono.

    Rezulte okazas la formaligo, îar per la simboligo la mensaj operacioj estas rigardataj sen la enhavo, kaj nur per la logika fluo de la konektoj; post tiu abstraktado oni povas studi la mensajn operaciojn nur en sia logika vidpunkto

    Tiu formaligo jam okazis ekde pratempo en apartaj kampoj de la matematiko, îar jam antikvaj homoj uzis simbolojn por signifi la numerojn kaj liniojn por la spacaj kvantoj. Tiel evoluis la aritmetiko kaj geometrio kiel abstraktaj operacioj.

    Nun per la simbola logiko (vd 7920), kiu rekte simboligas la mensajn operaciojn (al kiuj reduktiøas la matematikaj operacioj) kompletiøas la sistemeco de la tekniko de simboligado. Tiu uzo, enkondukata sisteme iniciate de Aristotelo, evoluis mezepoke, kaj atingis vastan uzon modernepoke.

    Principe tamen la simboligado estas nur tekniko, por apogi la mensan abstraktan studadon. Îiu scienco havas sian vidpunkton, kiu estas atingata de la menso mem.    La matematikisto kalkulas esence nur per sia menso; la simboloj helpas tiun abstraktadon. Same, la logikisto rekte elpensas abstrakte la vidpunkton de la logiko en îiu propozicio; la literoj kaj aliaj figuroj de la simbola logiko nur helpas lin, por pli facile operacii sian abstraktan vidpunkton.

    2. Enkadre de la unua mensa operacio, la simbolo A estas utiligata precipe en la metodo de divido de la koncepto kaj klasifikado.

    Oni uzas A por indiki, ekzemple, la unuan parton de skribita teksto, dum B la duan, C la trian, kaj tiel antaýen. Tio ekvivalentas al la kutimaj dividoj per numeroj: 1-a... 2-a.... 3-a... Per tiuj rimedoj oni abstrakte simboligas la internan organizadon de la ekspono.

    3. Sed estas precipe en logiko de la propozicioj kaj de la rezonoj ke la litero A kaj la aliaj literoj utiligeblas.

    Îar la propozicio esence estas kunmeto el almenaýdu terminoj, per la terminoj oni avertas rekte la strukturon de la aserto. Ekzemple, A estas B.

    Per la litero A estas karakterizeblaj aliaj pli komplikaj aspektoj de la propozicioj. Ekzemple, la modoj kaj opozicioj de la propozicioj (vd 0004.5).

    Koncerne al la strukturo de la rezono, de nove A ricevas apartajn rolojn, krom tiuj kiuj øi jam ludas en propozicio kaj koncepto.

    Por montri la strukturon de la rezonoj, precipe de la silogismo (vd), la literoj tre gravas. Jen simpla ekzemplo: se A estas en B, kaj se B estas en C, sekvas ke A estas en C.

    Kiam estas por determini la figuron kaj la modon (vd 5516), la litero A elstaras, kutime por signifi la karakteron de aserto. En mnemonikaj vortoj, ekzemple Barbara (vd) Celarent (vd), Darii (vd), difinas la karakteron de la validaj silogismoj kontraste al aliaj.

    4. Historie, Aristotelo estas ne nur tiu, kiu unue sistemigis la logikon, kaj ke pro tio estas konsiderata fondinto de la logiko mem; li estas ankaý la enkondukinto de la uzo de literoj kiel simboloj de la diversaj elementoj kaj funkcioj de la mensaj operacioj (Unuaj analitikoj, I,12. 25a 15 ks).

    Îar tiutempe la grekoj nur skribis per majusklaj literoj, pro tio restis ankaý la kutimo uzi la literon A majuskle, kaj tiel same restis ofte ankaýla kutimo uzi la literojn majuskle. Sed okazas diverseco en tiu uzo.

    En la historia uzo de Aristotelo A (alfa) simbolas la predikaton, precipe en la silogismaj premisoj. Tio okazas per sugesto de la sintakso, koresponda al aserto: A estas en B, en la kunteksto "A estas prediktato de B". Aristotelo uzas B (beta) kaj G (gama, tria litero de la greka alfabeto) kiel simbolojn de la subjekto.

    Kontraste, en la moderna logiko A kutime estas uzata kun la funkcio de subjekto, kiel en: A estas B.

    5. La klasika skolastika logiko uzas la vokalojn A, E, I, O, kiel tekniko en la studado de modoj kaj opozicio de la propozicioj.

    La vokalo A estas sugestita de la unua litero de la latina verbo affirmi (= aserti) kaj pro tio estas simbolo de la propozicio universala asertiva (in dicto et in modo (= en tio kio estas dirita kaj en la modo diri).

    La sekvantaj vokaloj E, I, O reprezentas la aliajn modojn de la propozicioj (vd 5115). Ekzemple: Îiu homo estas bona (A); Neniu homo estas bona (E); Iu homo estas bona (I); Iu homo ne estas bona (O).

    Per tiuj simboloj fariøas facile mencii la propoziciojn laý ilian tipon kaj taksi la diversecon de la koncernaj funkcioj kaj sekvoj.

    Ekzemple, se la afero estas pri la opozicia kontraýeco de la propozicioj, la unua regulo diras: kontraýdiraj propozicioj ne povas esti samtempe ambaýveraj, aý samtempe ambaý falsaj; do A kaj O (inter si kontraýdiraj) ne povas esti samtempe veraj, aý samtempe falsaj.

    Same, E kaj I ne povas esti samtempe veraj, aý samtempe falsaj.

    Per uzo de la literoj A, E, I, O, dua, tria kaj kvara leøoj reguligas la aliajn formojn de opozicio, ekzemple: A kaj E (kontraýa), A kaj I (subalterna), I kaj O (subkontraýa).

    Tiu simboligo de la modoj per la vokaloj A, E, I, O disvolviøis îe la skolastikistoj dum la 13-a jc., sed oni ne scias, kiu el ili inventis la sistemon. Jam uzas øin William el Shyreswood, de la 13-a jc.

    Didaktikaj latinaj versoj prezentas la simbolojn matematike, laý Petro el Hispanio (1205-1277):

    A asertas, neas E, sed universale ambaý. Asertas I, neas O sed particulariter ambaý (A affirmat, Negat E, sed universaliter ambae, I affirmat, negat O, sed pariticulariter ambae) (en Summulae logicales).

    Kompreneble, tiu sistemo de simboloj por signi la propoziciajn modojn, komenciøinta per A, ankaý faciligas prezenti rigidajn normojn por la tuta sistemo de la silogismaj figuroj kaj modoj (vd 5516). Ekzemple, la silogisma figuro nomata per la mnemonika vorto barbara (en kiu aperas trifoje la simbolo A de la propozicio universala asertiva), signifas, ke en la koncerna silogismo la premissoj (granda kaj malgranda) estas universalaj kaj asertivaj, kaj ke la konkludo estos ankaý universala asertiva, kontraste kun la aliaj silogismaj figuroj kaj modoj (indikitaj per aliaj mnemoteknikaj vortoj).

    Historie, la skolastika simboligo de la propoziciaj kaj silogismaj modoj jam havas radikon en Aristotelo. Unue pro la uzo mem de li enkondukita uzi literojn por la logikaj funkcioj. Sed li esploris ankaý la modojn. Kiam Aristotelo prezentas la kategorikajn silogismojn, la litero fariøas parto de la kondicionalo: Se A estas predikato de îiu B. En tiu formo aperas kiel premiso de la silogismo en modo Barbara (vd).

Sekve, kiam la mezekpokaj skolastikistoj, kiel la jam cititaj Vilhelmo el Shyreswood kaj Petro la Hispana disvolvis tutan sistemon, ili povis esti inspiritaj de Aristotelo.

    6. Litero A povas signifi simple iun objekton, kiel en formulo "A estas A" (aý A = A). Tiu îi maniero uzi la simbolon A comenciøis fare de Leibniz, akceptite poste ankaý de Wolff kaj Kant, kiel esprimo de la principo de identeco (vd), kaj kiel esprimo de vero absolute nedubebla.

    Fichte daýrigas la uzon: "Îiuj akordas en tio, ke A estas A (aýankaýke A = A, îar tiu estas la signifo de la kopulo logika), kaj ja sen iu ajn dubo rekonas øin tute certa kaj senduba" (Wissenschaftslehre, 1794, ' 1).

    Same la franca Boutroux: "Principo de identeco eblas esprimiøi tiele: A estas A. Mi ne diras la esto, sed simple A, tio estas, îiu afero, absolute io ajn, kapabla esti konceptata, ktp. (De l'idée de loi naturelle, 1895, p.12). Pri tiu îi formulo okazas malkonsentoj kaj aliaj interpretoj fare de logistikistoj, kiuj ne konsideras øin primitiva, sed deduktita de alia formulo. (vd Lalande: A = A)

    Schelling uzis la literon A kun aritmetikaj signoj kaj didaktika aspekto: - A reprezentis la eston en si (subjekton); A+ la eston en si (subjekton kaj objekton). En alia formulo, la signo + sur la litero avertas, kiam en dialektika sekvo en la tezo elstaras A, kiam en la antitezo elstaras B; fine, kiam en la sintezo, per manko de la signo +, estas eldirite ke neniu elstaras, kaj pro tio la signo = restas sola inter A kaj B

    +         +

    A=B     A=B

    A     =     B

    (Darstellung meines Systems der Philosophie, 1801).

    7. Jen estas jam la tempo de la 19-a jc, ekde kiam la logiko gajnis tute novan etoson per influo de la matematika simboligo, el kiu rezultis la logistiko (vd), nomata ankaý simbola logiko (v 4560). Sekve la litero A ricevis novajn manierojn esti rigardata kiel simbolo, kaj kiujn oni aparte nun konsideru.

    A, en moderna logiko, nomas iun klason, kontraste kun aliaj klasoj, ekzemple klaso B, klaso C. Îi-kaze, do, la litero A estas afero de klaso (vd), kaj rilatas al la logiko de divido (vd 0001-3). Kelkaj uzis majusklajn literojn, aliaj preferis minusklajn, aliaj ankoraý grekajn literojn.

    A estas uzata kiel simbolo de la disjunktiva (vd) ekskluziva konjunkcio "aý", per iniciato de la pola Jan Lukasiewicz. Sed aliaj, kaj pliofte, simboligas la disjunkcion per la signo V (A. Church, Introduction to mathematical logic, noto 91).

    A, kiel signo de aserto (vd), estis enkondukita de J. la Harpe.

    A, kiel rimedo por formuli la principon de identeco (vd), aperas en la jena formulo A=A. Sed tiu formulado fariøas ankaý per aliaj manieroj.
 

A (AB, antaý vokalo). (L: 0005).

    1. Latina prepozicio, ekvivalenta al "de", "el", "ekde", "eke de", "eke el". Ofte en esprimoj indikantaj ekde kio okazas la ago de transiranto. Ekzemple, a pueritia (ekde la infaneco), ab aeterno (ekde la eterno).

    Pseýdosufikso, kun la sama signifo. Ekzemple: absoluta (vd 0024.1), abstrakta (vd 0041.1), absurda (vd 0057.1).

    2. Laýforme, okazas pluraj specoj de esprimoj uzantaj la prepozicion a, ab ; kelkaj estas simplaj konceptoj, kelkaj havas karakteron de aforismo.

a) A, Ab kiel simpla flanko de iu afero, kontraste kun la alia; aý simpla deirpunkto, kontraste kun la alvenpunkto. Ekzemple:

    ab absurdo (= el absurdo) (vd L: 0006);

    ab alio (= ekde alia) (vd L: 0007).

    a contrario ratiocinatio (= el la kontraýo pruviøas) (vd L: 0064);

    a parte ante..., a parte post (= rilate la antaýon..., rilate la poston), laý la vidpunkto  de la tempo (vd L: 0395).

    a parte rei (= flanke de la afero) (vd L: 0396);

    a se (= ekde si mem) (vd L: 0547);
 

    b) A, Ab kiel ekirpunkto kun komparo, precipe por argumenti. Ekzemple:

    a digniori (= ekde la pli grava) (vd L: 0075);

a fortiori (= per la sama forto, aý el la sama kaýzo) (vd L: 010 2);

    a pari (= el identa), en la kunteksto a pari causa (= el identa kaýzo) (vd L: 0394);

    a perfectiori (= ekde pli perfekta) (vd L: 0425);

a potiori (= ekde la prefera, aý ekde la pli racia) (vd L: 0449);

    a priori (= apriora, antaýa en la sekvo) (vd L: 0457).

    a simile (= el simila) (vd L: 0569);

    a simultaneo (= ekde io simultana) (vd L: 0570).
 

    c) A, Ab kiel deirpunkto kun alveno al io, indikita per ad (= al). Ekzemple: a quo - ad quem (= ekde iu - al iu), dirite pri movo, precipe pri la korpa, sed ankaý pri la mensa (vd L: 0458);

    ab universali ad particularem (= ekde la universala al la partikulara), en la logika kunteksto, per kiu el pli universalaj propozicioj ireblas al malpli universalaj (vd L: 0063);

    a dicto secundum quid ad dictum simpliciter (= eldirite aparte, al eldirite absolute) (vd L: 0074).

    Kelkaj principoj de inferenco kaj argumentado estas esprimataj per uzo de a, ab - ad (= ekde - al). Jen ekzemploj de skolastikaj formuladoj, kaj kiuj estas esprimoj, foje ankaý aforismoj:

   ab esse ad posse, valet consequentia (= el la fakto esti, al ebleco, validas la konsekvenco) (vd L: 0012);

    en alia formulado - ab illa de inesse valet (tenet) illa de consequentia (vd L: 0011);

    aý- ab oportere ad esse , valet consequentia (= el esti nepra, al efektive ekzisti, validas la konsekvenco) (vd L: 0020);

    a non posse, ad non esse, valet consequentia (= ekde la neebla, la ne reala ekzisto, validas la konsekvenco) (vd L: 0329).

    ab invidia (= el envio) (vd L: 0015).

 
    d) La alveno el io al alia diriøas foje simple per transitiva verbo; tiam oni uzas a, ab (= el, ekde) sen la prepozicio ad (= al). Ekzemple:

    ab unu disce omnes (= ekde unu, oni konas îiujn) (vd L: 0062). Tiu propozicio uzata por personoj, ankaý estas adaptigebla por aferoj.

    Pri la izolita kaj kombinita uzo de ad (vd L: 0069).
 

 AB ABSURDO. (L: 0006).

    1. Latina (skolastika) esprimo, ekvivalenta al "el absurdo" (aý, "ekde la absurdo"). Alia formulado: ab absurdis, ekvivalenta al "ekde absurdažoj"(?).

    2. Ab absurdo diriøas pri inferenco, aý pri argumentado kies propozicioj havas elirpunkton en io absurda.

    Ne estas diskuto pri la absurdo (vd), sed pri la uzo de absurdo por rezoni. Principe, ne akcepto de la absurdo, logike forigas la ceterajn sekvojn. Ekzemple, se la vakua spaco estas akceptata kiel absurda, la atomismaj teorioj supozantaj la vakuon, principe restas ankaý forigitaj.
      E. Pauli.

 ABAKO. 0006.

    A: abacus. F: abaque. G: Abakus. H: abaco. I: àbbaco.P: ábaco. R: ???? (abák).

    La greka signifo estis tableto kovrita per polvo, por la uzo de matematikaj kalkuloj, kaj kio, per analogio, pasis al nomado de similaj kalkuliloj.

    Substantiva radiko.

    2. Abako, en matematika senco, estas kalkulilo, kun aspekto kutime kvadrata kaj kapabla ricevi ion, per kio fariøas kalkulo de unuoj en pli grandaj aroj (ensenbloj), ekzemple dekoj kaj centoj.

    En tiu îi matematika senco, abako jam estis uzata pratempe en Babilonio.

    La fenicoj, poste, disvolvis la kalkulon per abako, kaj disvastigis øin.

    3. Influis abako la arton de kalkulo (vd), la logikon kaj metodikon.

    Mezepoke abako fariøis la nomo mem de la arto de kalkulo per numeroj. Tion oni konstatas îe Leonardo el Pizo, kromnome Fibonasci, Libro de la abako (Liber abaci) 1202). Samtempe jam evoluas la algebro (vd).

    4. En logiko abako fariøis nomo de kadro kun du eniroj, laý kreo de Jevons. La eniroj konsistas el ordo rezultinta per kombinoj el n terminoj simplaj a, b, c,... kaj de iliaj neoj, en numero de 2n. Per la rimedo de tiu kadro oni atingas la logikajn sekvojn de la premisoj ekzamenotaj (W. S. Jevons, Pure logic, p. 80).

    5. En metodiko abako estas grafika rimedo de kalkulado pere de kadro de kurboj; oni determinas tiamaniere grandecojn pere de tranîo de tiuj linioj.

La karteziaj abakoj, aý monogramoj, prezentas la rilaton inter tri aý pliaj varioj, ligitaj inter si per iu fizika leøo, aý per matematika esprimo. Kiam du varioj rilatas inter si, facile oni determinas la trian.

    6. En arkitekturo abako estas la supražo de la kolona kapitelo kun funkcio adekvate transdoni al la kolono la premojn de la supro de la konstruažo.

    Estetike, la arkitektura abako ricevis diversajn stilajn formojn, pliofte kun la kvadrata formo.
 

    E. Pauli.

 AB ALIA, AB ALIO, ABALIETAS. (L: 0007).

    P: abaliedade. R:

    1. Latinaj erudiciaj esprimoj, kutime rekte transformitaj en la modernajn lingvojn, - ab alia ekvivalentas al "ekde alia", kun la respondaj vortformoj ab alio (= ekde alio), abalietas (= ekde-alieco) (vd). La esprimo apartenas al grupo formita per uzo de la prepozicio a (= ekde), kiu fariøas ab antaý vokaloj, kaj kiu signifas originon kaj dependecon (vd L: 0004).

    La faka senco de la latina ab alia aperis nur en la malfrua skolastiko de la 13-a jc., kaj konserviøas en la moderna skolastiko, îefe kiam skribita latinlingve.

    Ab alia aperis en la pruvoj de la ekzisto de Dio fare de Anselmo el Canterbury (Monologium kaj Proslogium). Øi fariøis kreskeme pli ofta okaze de la polemikoj pri la propražoj de la ento kaýzitaj de la novaj doktrinoj de Duns la Skota (Ordinatio I, De Primo Principio).

    Îe aliaj modernaj neskolastikaj filozofoj la esprimo estas malpliofta, kaj oni trovas øin en tekstoj de Schopenhauer pri la volo.

    Tamen, pro øia kapablo bone esprimi, la vortoj ab alia (= ekde alia) kaj koncernaj vortformoj - ab alio (= ekde alio), abalietas (= ekdealieco) -, kvankam malofte uzataj de multaj, certe ne malaperos en filozofia kaj teologia terminaro.

    2. Ab alio estas tio, kio dependas iamaniere de alia por ekzisti. Ekzemple la kreitažo dependas de la kreinto rilate al la ekzisto. Estas ab alio en rekta kontrasto kun per se (= per si mem) (vd L: 6251).

    Nuance, kontingenca estas tio, kio ne enhavas en si mem la neceson ekzisti, dum ab alio signifas rekte la dependecon de alia. La kontraýa nocio de ab alio estas la per si mema ekzistanto; tiu îi ekzistas per si mem (latine a se, aý per se).Okazas diferenco inter aliulo kaj ab alia, îar ab alio dependas de aliulo, kaj aliulo nur estas alia sen nuanco de dependa aý nedependa.

    Abalieco ekvivalentas la latinan abalietas, kaj signifas la econ esti ekde alia. Tiu esprimo estas uzata de la skolastiko, por diri ke la kreitažo estas ab alia rilate sian kreinton.

    3. Specoj. Laýforme, la ab alietas povas okazi rekte, sen peraj dependoj, kaj povas okazi per sinsekvaj dependoj, øis kiam okazas iu unua nedependa.

Konsiderinte ke ab alia estas tiu estažo, kies ekzistado dependas de alia, rezultas ke, se tiu alia siavice ankaý dependas de alia, fine devas esti, je la komenco de la serio, iu alia ne dependa, kaj ekzistanta per si mem (latine per se, aý a se).

Laýmaterie, la ab alietas povas esti rigardata laý diversaj tavoloj. Fundamente, la dependeco laý kvar kaýzoj (vd). Du estas eksteraj, la efika kaýzo, laý kiu okazas la abalietas de ekzisto; la cela kaýzo, laý kiu okazas abalietas de celo. Du el la kaýzoj estas internaj, - la forma kaj materia, - ambaý rilataj al esenco, laý kiu okazas la abalietas de esenco.

Inter la plej fundamentaj vidpunktoj de la estažo estas la ekzisto; laý tiu vidpunkto okazas do la îefa speco de ekde-alieco, îar la îefa en îio estas la ekzisto.

Sed gravas ankaýla ekde-alieco laý la vidpunkto de la esenco, por la tuta interna kompreno de ento mem. Ekzemple, la propražoj havas forman kaýzon en la esenco; do, okazas la ekde-alieco de la propražoj rilate al esenco. Same, la konkludo de silogismo estas forma efiko de la premisoj; do okazas la ekde-alieco de la konkludo rilate la premisojn.

    4. Doktrino. Pri la eco esti ekde alia multe diskutas la filozofoj. En racionalismaj filozofioj akcepteblas la interkaýzado, kaj en empiriismaj filozofioj la aferoj venas simple unu post alia sen efektiva interrilato. Cetere, îio dependas de fundamentaj konceptoj pri dualismo kaj monismo.

    Skolastikistoj atribuas al la mondo la karakterizon de ab alia ekzistanto; al Dio la esencon de per si mema ekzistanto. Tiu doktrino rekte dependas de la principo de kaýzeco (vd 3650) kaj ke la mondo estu kontingenca (vd).

    Kompreneble, la ekde-alieco en la kampo de esenco okazas malegale en finitaj estažoj kaj en la infinita Dio. Okazas subtilaj diskutadoj pri îi temo rilate al kompreno de la nocio pri Dio, kaj precipe kiam la afero estas pri la teologiaj konceptoj pri la Triunuo.
 

 ABDERA, Skolo de... 0007.

    1. Skolo de la 5-a jc. a. K., rilata al atomismo (vd) kaj al atomistaj filozofoj Leýkipo, Demokrito kaj disîiploj, kiuj floris en Ábdera, urbo de norda kontinenta Grekio..

2. Atomistoj proponis materiisman filozofion, surbaze de infinita nombro da atomoj, moviøantaj en reala aparta spaco (vd 2a-mega).
      E. Pauli.

 ABDERITISMO. 0008.

A: abderitism. F: abdèritisme. G:. Abderitismus. H: abderitismo. I: P: abderitismo. R:

    1. Laývorte, abderitismo rilatas la urbon Abdera, en Tracio, kie naskiøis la atomista filozofo Demokrito kaj la historiisto Hekateo. Tamen, la loøantoj de Abdera estis taksataj de la aliaj grekaj urboj kiel simpluloj.

    2. Abderitismo estas nomo, per kiu Kant nomis la doktrinon, aý pensmanieron, laý kiu ne okazas progreso, nek malprogreso en homa historio, tiel kiel en la historio de animala specio. Øi estus nur pli laciga (Îu la homa genro estas en konstanta progreso, 1798).
 

 ABDUKCIO. 0010.

    A: abduction. F: abduction. H: abducción. I: adduzione P: abdução. R:

    1. Erudicia vorto, el la latina abductio, siavice el ab (= el) kaj ductio (= konduki, gvidi), kun la fina signifo konduki el.

    Substantiva radiko.

2.  Abdukcio, en biologia senco kaj fizikaj sencoj øenerale, diriøas pri la etenda movo, ekzemple, de membro, kiu rezultigas la malproksimiøon de tiu membro rilate la alian parton de la korpo.
 

3. Figure kaj per pluraj semantikaj ïanøoj, abdukcio evoluis en plurajn sencojn, precipe en logiko, por signifi apartan specon de mensa operacio, laý Julius Pacius.

4. . Abdukcio en logiko estas speco de rezono, kies konkludo ne montriøas tute certa, pro manko de certeco de la antecedento. Ekzemple, konkoj kaj fosiloj de fiïoj, trovataj en alta regiono malproksime de la maro, ebligas esti interpretataj kiel pruvo, ke en pratempo øi tien etendiøis la mara akvo.

Jen afero kiu klarigeblas per la montrado kiamaniere la antecedento produktas la konkludon.

  5. Specoj de logikaj abdukcioj. Laýforme, abdukcio povas okazi en dedukta demonstro kaj en indukta. Do, okazas dedukta abdukcio kaj indukta abdukcio.

    Dedukta abdukcio estas dirite nur pri la dedukta probabla rezono, pro tio ke nur la granda premiso estas tute evidenta, dum la malgranda premiso restas nur probabla

Indukta abdukcio estas tiuj analiza procezo kapabla doni almenaý iom da probableco. Tipa ekzemplo estas la induktoj rezultintaj el statistiko.

    Nuance, indukta abdukcio estas nur probabla, dum indukto principe povas esti certa, kvankam malfacile tio pruveblas. Spite do la diferencon inter abdukcio kaj indukto, tamen okazas alproksimiøoj. Principe, abdukcio estas unu el la subspecoj enkadre de la pluraj specoj de indukto.

    Oni evitu do distingi inter indukto kaj abdukcio kiel estantaj du specoj de operacioj, simple kontraýaj. Indukto estas io pli vasta kampo, en kiu parto estas la abdukcio. Unuavide Peirce ne estis sufiîe atenta, kiam li distingis inter si indukto kaj abdukcio.

    6. Laýmaterie, abdukcio diversiøas laýenhave. Tiusence, foje abdukcio estas uzata por temoj diversigitaj de la sciencoj, foje en empiriaj sciencoj, foje en filozofiaj. Ekzemple, abdukcio uzata en matematikaj demonstroj.

7. Historie, la signifo de abdukctio fariøis semantike pli kaj pli vasta.

    a) Kiel dialektika procedo, abdukcio jam troviøas en la matematikaj demonstroj de Platono (Menon 86 ks ).

    Sed nur Aristotelo enkondukis la fakan terminaran uzon de abdukcio, per la klara ligo de øi kun la dedukta rezono havanta premison ne certa (Top., 8,5. 159b 8, kaj 160a 11 ks.; I Anal. 2, 25. 69a 20 ks).

    Abdukcio reaperas inter la matematikaj metodoj de demonstro de Proklo (In Eukl. 212. 24)

    La germana Th. Waitz (+1884) nomis al abdukcio dedukto, aý simple apagogio (vd).

b) Modernepoke la usonano Charles Peirce (+1914), esplorante statistikajn hipotezojn, plilarøigis la signifon de abdukcio, nomante per øi ankaý specon de probabla indukto. Øi estas "metodo por formi øeneralan antaývidon pri io, sen pozitiva sekureco ke io okazos; øi praviøas kiel ununura rimedo pori racie regularigi nian estontan konduton. Øi baziøas en pasinta sperto, pro kio ni esperas ke iutage la afero efektiviøos"(Collected papers, 2.270).

 AB EODEM RES HABET QUOD SIT ENS ET QUOD SIT UNUM (L: 0010).

    1. Latina formulado de ontologia principo, ekvivalenta al "per la samo la ažo havas tion, pro kio øi estas ento kaj pro kio øi estas unu".

    2. Doktrino. Ento implice entenas la unuecon, kaj ne povas esti ento sen unueco. Nur kiel unueca la ento fariøas komprenebla (vd 4).

    Kompreneble tiu principo estas racionalisma, îar øi supozas la internan komprenon de la ento, ne nur la simplan empiriisman percepton de øi.

    3. Specoj de unueco. La interna unueco de la ento okazas en du sinsekvaj flankoj.

    Unue, pli fundamente, la unueco, kiel dirite, estas interna; per tiu interna unueco la esto havas kompreneblan ordon.

Due, pli supraže, la unueco ankaý havas eksteran efikon, per kiu la esto estiøas kiel unu individua esto, distinga de la aliaj individuaj estoj. Malfacilas kompreni, ke okazas pluraj estoj, se la ento devas esti unu, îar nur per la unueco øi eblas fariøi komprenebla.

    4. Nur kiel unueca, iu ajn afero fariøas komprenebla. Kiam mankas la percepton de unueco de iu afero, oni tuj komprenigas tiun aferon kiel kunmeton el du, tri aý multaj individuoj, por ke en îiu okazu la unueco, kaj por ke ili restu îiu aparte komprenebla.

    Pro tio oni provas komenci la komprenon de îiu ajn estažo, per malkrovo de la interrilatoj de la konsistigaj eroj. Kutime, oni konas aferon per iro el la partoj al la tutažo de tiu afero. Jen la karaktero de la analiza metodo, kiu unue iras al la eroj, por fine indukti la tutažon.

    Kontraste kun la aliaj, îiu estažo diriøas unu individuo rilate la aliajn individuojn.

    Tiu rilato al aliaj fariøas per sinsekvaj tavoloj: individuo, specio, genro.

    Per kontrasto la individuoj estas konataj negative. Îiu estažo fariøas negative komprenebla. Oni diras, ekzemple, ke îi individuo ne estas tiu alia; per tiu procezo komenciøas la kono de la afero.

    Per pli vasta unueco, la individuoj, post kiam pluraj estas komprenataj kiel eroj de unu specio, ili denove, sed kune, estas distingataj kiel unu specio distinga de aliaj specioj.

    Se ne okazus tiu intima interrilato inter ento kaj la koncerna unueco, ne okazus tiun manieron koni la aferojn kiel individuojn, speciojn, fine kiel genrojn.

    5. La multobliøo de la estoj okazas kun la malkresco de la unueco.

    Dio, konceptata kiel intensive infinita, ne havas internajn partojn, kaj estas interne la unueco mem.

Rilate al la eksteraj efikoj, li denove restas la unueco mem, almenaý en la senco laý kiu ne eblas ekzisti alia samnivele kontrasta kiel estanta alia unuulo.

Oni jam povas antaývidi ke en tiu kadro ne facilas meti interne de Dio la pluralecon, ekzemple la pluralecon de la diaj personoj laý la kristana Triunuo (vd), nek la pluralecon de îiuj formoj de antropomorfismaj konceptoj pri Dio.

    Inverse, la multobliøo de la estoj en la mondo okazas per la malkresco de la unueco. Jen la bazo de la doktrinoj pri la divido de la ento en aktualon kaj potencialon, en formon kaj materion.

    Sen la divido de la ento en aktualon kaj potencialon la filozofio tendencas al monismo (vd); sen la divido en formon kaj materion, ne facilas klarigi kiel okazigi plurajn egalajn individuon ene de la sama specio.
 

 ABERACIO (Z). 0011.

    L. aberratio, -onis.

    A: aberration. F: aberration. G: Abirrung. H: aberración. I: aberrazione.

    P: aberração. R: (aberrácija).

    1. Etimologie, aberacio devenas el la latina aberratio (= devio el la ordinara vojo), kunmeto el ab (= de, el) kaj erratio (= erraro, misvojirado). Restas hodiaý nur la figura signifo, per kiu estas indikata îiu grava misvojirado.

    Substantiva radiko. Vortformoj: aberacio, aberacii (ntr).

    2. Aberacio estas anomalio pro deflankiøo de la normala kurso. Ekzemple, kriplulo estas aberacio de la naturo. Same, aberacioj de la ïajna kaj de la vera situo de astro estas aberacio.

    Nuance, anomalio emfazas la neregulecon rilate la øeneralan leøon, dum aberacio elstarigas la devion de la normala kurso. Cetere, aberacio estas substantiva radiko, anomalio estas formata el adjektiva radiko.

    Kelkaj fenomenoj estas samtempe aberacio kaj anomalieco, îar ili konkrete prezentas tion, kio difinas unu kaj alian. Okazas tiu samtempa signifo en la aberacioj (= devioj de kurso), kiuj montriøas tre ïokaj malregulecoj (= devio de la øenerala leøo), kiel la devioj disde tipo konsiderata normala, natura, laýleøa. Ekzemple, aberacio de la senso (esti viziulo), aberacio de la juøokapablo (esti stulta, freneza), aberacio de la naturo (kripleco, inter alie).

    3. Specoj. La klasifikado en specojn de aberacioj metas la ordon en tio, kio kutime estas rigardata kiel ekster de la klasifikoj mem.

    Laýforme, aberacioj povas esti distingataj laýgrade. Ekzemple, aberacioj pli signifaj, pli maloftaj, pli anormalaj, pli ïokaj, pli daýraj, kaj inverse malplisignifaj, malpli oftaj, malpli anormalaj, malpli ïokaj, malpli daýraj.

    Laýmaterie, aberacioj estas nomeblaj per la objektoj en kiuj la aberacieco okazas. Ekzemple, naturaj aberacioj, fizikaj aberacioj, astronomiaj aberacioj, psikaj aberacioj, moralaj aberacioj, kulturaj aberacioj.

    En îiu kampo eblas paroli pri apartaj aberacioj, ekzemple, aberacio de la lumo, denaska aberacio, genia aberacio.

En tiu lasta senco de genia aberacio situas la frazo de Proudhon: "Serîo de la absoluto estas karakterizo de la homa genio; pro tio okazas ties aberacioj kaj ties majstraj verkoj" (Justice, deka studo: î. III, 23).

    4. En fiziko, aberacio estas devio de la lumo, ne rekte perceptata de la okuloj, sed malarekte konstatata pere de teknikaj rimedoj.

Per uzo de tiuj rimedoj, la aberacio ebligas la studadon de atomoj, de la molekuloj, de la vivaj ïeloj.

    Cetere la fizikaj konoj pri la aberacio multe helpis la astronomiajn observojn, kun la sekva plibonigo de la teorioj pri la universo.

    Se la astroj, post kiam ili elsendas la unuan lumon, restus en la origina loko, oni fakte vidus ilin tie, kiam post longa tempo la lumo atingas nin. Sed la astroj fakte moviøas, kaj pro tio ili jam ne situas tie, kiam la lumo post multa tempo alvenas al ni.

    La hodiaýa îielo, kiun nun ni rigardas, jam ne ekzistas, sed estas la îielo de antaýaj tre praaj epokoj. La nuna efektiva îielo estas tiu, kiun vidos aliaj homoj de la praa estonto. Tiu fenomeno okazas pro la fakto, ke la lumo ne havas infinitan rapidecon por la tuja manifestiøo de la astroj.

    La tempa daýrado de lumomovo jam estis diskutata de la mezepokuloj, sed øi nur evidentiøis en 1678 fare de la eksperimentoj de la dana Olaf Roemer, kaj ekde tiam oni definitive scias, ke la îielo ne estas tiu, kiun ni rigardas en la nuna momento. Simpluloj facile parolas pri signoj de la astroj kaj pri eskatologiaj okazontažoj, kiuj ne koheras kun la efektiva îielo super ni kaj nun plibone konata.

    5. Doktrino. Sisteme interpretata, fenomeno diriøas aberacia en relativa senco, rilate la nuntempan normalan kurson de la naturo. En absoluta senco, îiu ïanøo estas nur novažo, laý la kunteksto per kiu fariøas la evoluo.

Se en pratempo, antaý milionoj da jaroj, aperus moderna homo, certe tiuj pratempuloj konsiderus lin aberacia homo. Tiel same estus aberacia, se hodiaý naskiøus homo kiel tiu pratempa homo. Tielsame estas aberacia, laý la nuntempa normala kurso de la naturo, îio, kion inventas la moderna scienco de la biologoj. Tamen, absolute, îio validas kaj povas esti antaývido de estontaj pli efikaj vojoj de la naturo.
 

    1. Filozofia aforismo, de la latina skolastiko, signifanta "el la fakto esti ne sekviøas esti necesa". Tio, kio ekzistas, povas ankaý esti ne necesa; povas esti kontingenca (vd).

    Ekzemple, liberaj agoj ne estas necesaj, nek estas necesa tio, kio el ili sekviøas.

    Same, fenomenoj øenerale prezentiøas kiel ne necesaj, kaj efektive ili ïajnas aperi kaj malaperi.

    2. Sur kiu fundamento baziøas la aforismo supre menciita? La aserto dependas de la koncepto pri la ento.

    La analizo de la eleana skolo (Parmenido) jam asertis, ke, tio, kio estas, necese estas, pro tio ke øi jam estas; inverse, ke, tio, kio ne estas, ne povas estiøi, pro tio ke, nenio fariøas. Cetere, se io fariøas, devas aperi, aý el la nenio, aý el la esto jam ekzistanta. Sed la nenio, estas nenio, kaj pro tio ne povas aperigi ion. La esto estas nur tio, kio øi estas, kaj do ankaý el øi nenio venas.

La eleana analizo ne klare montras, ke la esto estas necesa, kvankam avertas kun iom da klareco pri la malfacileco estigi ion ankoraý ne ekzistanta. Sed ne nur estas malfacile montri la aperon de la esto. Ankaý estas malfacile pruvi la neceson de la esto. Oni miru, ke io ekzistas!

    Îu eblus, ke absolute ekzistus nenio ajn, nek mondo, nek Dio? Se io ekzistas, tio aperas al ni unue kiel fakto; jen kiel la afero komencas metodike sian solvon en nia menso. Poste, per analizo, oni malkovras ke, rezulte de tiu fakto, io devas esti necesa, kvankam ne necese îio estu necesa. Do, io estas necesa, sed ne necese îio estas necesa. Jen la enhavo de la skolastika latina aforismo, diranta ke el la fakto esti ne sekviøas esti necesa.
 

    AB ESSE AD POSSE. (L-0012).

     1. Latina skolastika esprimo, ekvivalenta al "ekde la ekzisto (sekviøas) la ebleco", uzata en la jena principo de demonstro: Ab esse ad posse valet (tenet) consequentia (= El la fakto esti al ebleco validas la konsekvenco) (vd 0005).

    Aý, per alia formulado: Ab illa de inesse valet (tenet) illa de possibili (..... ....).

La principo "Ekde ekzisti al ebleco" ankaý esprimiøas: se p estas vera, sekvas ke p estas ebla.

    Komparu kun la principo Ab oportere ad posse - elde la neceso la ebleco (vd L: 0020).

    2. La akcepto de la principo "ekde la ekzisto sekvas la ebleco" baziøas sur la racionalisma doktrino de la esto, konsiderata interne kohera. Pro tiu interna kohereco de la esto, la konsekvenco okazas kiel propražo deveninta rekte el la esenco mem de la esto. Øi ne estas kiel la konsekvenco de efika kaýzo (laý la ekzisto kiu efektiviøas kiel ekzisto), sed laý la forma kaýzo (laý la esenco).
 

 AB EXTREMO AD EXTREMUM NON DATUR TRANSITUS NISI PER MEDIUM. (L: 0013).

    1. Latina filozofia aforismo, esprimanta principon, ekvivalenta al "ekde ekstremažo al ekstremažo ne troviøas transiro se ne per la mezo".

    2. Okazas mezo inter la deirpunkto kaj la alvenpunkto, okaze de transformo de unu estažo en alian.

Jen principo, rilata al la paradoksoj de Zenono, per kiuj oni klarigas la korpajn movojn, sed ankaý îiujn aliajn spiritajn ïanøojn, ekzemple la progreson en la metodoj de kono.

    3. Oni distingu inter abstrakta kaj konkreta divido. Sen tiu atento, povas okazi ïajna paradoksoj, kaj kiu fontas en la fakto ke foje abstrakta mezo estas rigardata kiel konkreta..

    La konkreta divido inter unu kaj du, la unuažoj estas tiel grandaj kiel la aferoj nomataj unu kaj du; la jaro 2000 rilate la jaron 2001 divideblas en 365 tagojn; sed la abstrakta numeroj 2000 øis 2001 havas nenion inter unu kaj alia. Sekve, la transiro el la jaro 2000 al 2001 havas inter si iun konkretan mezon, kaj daýras tempo; malsame, en la abstrakta transiro de 2000 al 2001, îio okazas sen konkreta mezo.

    En îiu speco de ïanøo la mezo akordas kun kategorio de la afero en ïanøo. Se la afero estas tempodaýro, la mezo estas tempa; jen la ekzemplo supre prezentita pri la ïanøo inter la jaro 2000 kaj 2001. Se la ïanøo estas en la kategorio de kvanto, la mezo divideblas en kvantajn erojn. Ekzemple, la metro en centimetrojn.

    En la menso, la eroj estas la operacioj, - ideoj, juøoj, rezonoj. Tiam la marïo okazas per logikaj eroj. Tiu marïo estas intencionala. En kelkaj kazoj oni observas facile la iradon de la operacioj kaj la ïanøo. En demonstro, la premisoj païas, kun klara meza termino, per kies komparo la premisoj fine produktas la konsekvencon; la antecedento estas forma kaýzo kaj la konsekvenco estas forma efiko.
 

    AB INDIFFERENTI UT INDIFFERENTI NIHIL DETERMINATUM ORIRI POTEST. (L: 0014).

    1. Latine esprimata principo, ekvivalenta al "el la indiferenta (nedetermina) kiel indiferenta (kiel nedetermina) ne povas originiøi nenio determinita (determina)". Ekzemple, la potenciala en si mem ne povas okazigi ion aktualan.

    2. La bazo de la supremenciita principo, enkadre de la racionalisma ontologio, estas en tio, ke îio devas dependi de rezonsufiîeco (vd). Alidire, la principo estas derivita de alia pli fundamenta.

Indiferenta estas tio, kio estas en egala dispono. Pro tiu manko de motivo por rompi la ekvilibran indiferentecon, estas postulata io nova kiel kaýzo.

    3. La indiferenteco por ricevi formon estas atribuata de la aristotela kaj skolastika filozofio al la koncepto mem de materio. Se ne okazas jam antaýezistanta mekanika forto en ago, nenio okazas.

    Oni rimarku tamen ke la aristotela kaj skolastika koncepto de materio povas enhavi plurajn aspektojn de hipotezo.

    4. Ankaý la libero estas interpretata kiel indiferenteco de la objektoj esti elektataj. Kvankam ili motivigas la volon, tiu motivigo, okaze de la racia ekzameno de la situacio, prezentas sin ne necese altira. Sekve, se la elekto okazas, øi fariøis per libera iniciato de la volo.

    Eblas imagi agojn kiuj okazas post la plej forta motivigo; en tiu kazo oni povas paroli pli la plej forta kaj lasta ideo, - la ideo-forto. Sed, en tiu kazo, la elekto jam okazis subtile antaýe, per alia formo: oni elektis akcepti la plej fortan motivon, kiu nur post kelka tempo montriøis. Estas ja kutima antaýelekto de raciaj homoj preferi la plej bonan elekton, kiu enkadre de pluraj cirkonstancoj estas komplika kaj postulanta iom da virto.
 

    AB INVIDIA. (L-0015).

Anstataý okupiøi rekte pri la diskutendaj doktrinoj, por serîi la veron, persekutantoj agas per la kreo de envio, disfamigo, detruo kaj mortigo.

    2. Jam Aristotelo distingis inter la apofantika (vd) propozicio, rekte logika, kaj la retorika diskurso, aldone atenta al aliaj elementoj kiuj helpas konvinkigi la aýdantaron.

Honeste oni povas uzi tiujn aliajn rimedojn, kiam ili koheras kun la pli øeneralaj principoj de la vero kaj bono. Tio certe ne okazas kiam la persekutantoj simple stimulas la malamon de la aýdantaro kontraý la opinioj de la aliaj.
 

    E. Pauli.

 ABIOGENEZO. 0014.

    A: abiogenesis. F: abiogenèse. G: Urzeugung. H: abiogenese. I: abiogènesi. P: abiogênese. R: (abiogenez).

    Substantiva radiko.

    2. Abiogenezo kutime subtenas la hipotezon, ke la nuntempaj vivaj estažoj devenis el primitivaj latentaj formoj de vivo, ekde îiam ekzistantaj en la naturaj korpoj, kiel esencaj propražoj de la korpoj mem, kaj kiuj siavice ekvekiøas rezulte de fiziko-kemiaj aranøoj de la kreskeme komplika organizažo de la materio.

Oni avertu ankaý pri la efikoj de strukturo (vd). Laý avertas strukturistoj, la efikoj ne estas nur resulto de la simpla sumo de la eroj, sed estas io pli vasta kiu emerøas. Motoro, ekzemple, ne estas nur sumo de eroj, sed strukturo, en kiu la kunordigitaj eroj efikas ne nur individue.

Laý la abiogeneza hipotezo, korpoj ne enhavas nur mekanikajn propražojn, sed ankaýapartenas al ili la psikon. Korpoj ne estas mortaj, sed dormas, øis okazu sufiîaj kondiîoj de ekvekiøo. Okazas do la vivo, ne kiel naskiøo, sed kielemerøo (vd).

    Alidire, abiogenezo estas monisma hipotezo, laý la fundamenta principo, ke la materiaj kaj vivaj fenomenoj devenas el ununura substanco; pro tio la vivo aperas kiel konstanta evoluo de io, kio jam potenciale ekzistas. La vivo, do, havus du fundamentajn statojn: latentan kaj aktualigitan. Inverse, la tiel nomata morto, estus nur reveno al la latenta stato de vivo.

    Nuance, hilozoismo (vd) rekte asertas la vivan karakteron de la naturo, dum abiogenezo akcentas la demandon pri la origino de la vivo kaj pri la maniero okazi tiu fenomeno.

    3. Doktrino. La ïanco de la abiogeneza teorio estu vera situas en tio, ke øi facile klarigas la konatajn fenomenojn de la vivo. Abiogenezo okazas îiam, kiam la nutražoj fariøas vivantaj per la asimilado, îar ili ne fariøas vivaj pro kaptado de vivulo, sed îar ili mem enhavas tiun kapablon ekvivi. La preno fare de alia vivulo estas nur okazažo atingi tiun evoluon.

    La detaloj pri la abiogenezo estas tamen varie prezentitaj de la filozofoj. Jam la fenomeno mem, kiel fakto, ne estas de îiuj akceptata. Cetere, oni distingas inter biologia vivo kaj konscia vivo.

    4. La biologia vivo pli facile povas esti klarigata ekde la supozo, ke ne okazas specifa diferenco inter la tiel distingitaj vivaj kaj nevivaj estažoj. Tiukaze, neniam estos vivaj estažoj, kvankam ïajne vivaj, sed nur estas superaj fizikokemiaj organizažoj.

Tiu hipotezo gajnas favoron îiam, kiam la scienco montras, ke kelkaj tiel nomataj vivaj fenomenoj intime ligiøas kun specife fizikaj kaj kemiaj procezoj. Se oni distingas inter vivo kaj psiko, almenaýla fenomenoj de la vivo pli facile redukteblas al tiuj de la fiziko kaj kemio, kun la sekva favoro rilate la abiogenezon

   5. Psikaj fenomenoj certe ne estas kemiaj, sed specifaj. Se psikaj fenomenoj estas specifaj, aý ili apartenas al tute alia substanco, laý la dualisma interpreto; aý ili povas esti ankaý funkcioj de la materia substanco, laý la monisma interpreto.

Radikale, la dualisma hipotezo atribuas la materiajn fenomenojn al aparta korpa substanco, kaj la vivajn kaj psikajn fenomenojn al aparta specife alia substanca principo. Tiusence estas kutime uzataj la nocioj korpo kaj animo (vd), kiel neredukteblaj.

Tamen ne okazas interna kontraýdiro en la monisma interpreto, laý kiu povas esti konceptataj, æiuj funkcioj kiel specifaj funkcioj al la sama substanco, la materio. Estas necese ne difini la materion per antaýjuøoj, sed laý la ebla realo.

Enkadre de tiu reduktisma interpretro de la psika vivo, okazus du statoj de la psiko, la latenta (aý potenciala) kaj la konscia; îiu materio estus latente vivanta kaj psika. La tiel nomata morto estus nur la reveno de la vivo kaj de la psiko al la latenta stato.

6. Laý la klarigo, nomebla neo-vitalismo (vd), îiuj materiaj estažoj estas specife vivaj ekde la komenco, sed nur montriøas vivantaj post plia organizado de la sensorganoj. Tiam la abiogenezo okazus sen specifa ïanøo de la aferoj antaýe ne vivaj kaj poste fariøintaj vivaj.

Same, povus okazi kun la psika vivo, kiu ekzistus ekde la komenco, sed aktualiøinta post sufiîa organizado de la vivuloj. Esti vivanta kaj esti psika reduktiøus al fundamentaj operacioj. Eblas ankaý akcepti la hipotezon nur por la psiko, ne por la vivo; tiu îi estus fiziokemia supera organizažo, dum la psiko estus aparta operacio de la materio

    Radikale, la dualisma hipotezo atribuas la materiajn fenomenojn al aparta korpa substanco, kaj la vivajn kaj psikajn fenomenojn al aparta specife alia substanca principo. Tiusence estas kutime uzataj la nocioj korpo kaj animo (vd).

Vitalismo (vd), kontraste kun neo-vitalismo, prezentas la vitalan principon kiel specifan substancon sub la vivaj procezoj: la abiogenezo ne okazus sen îeesto de tiu substanco, kiu, aý ekzistas ekde îiam, kiel granda stoko de la naturo, aý en îiu momento estas kreata de la bonvolema Dio. Same la dualisma spiritualismo prezentas la animojn de la psikaj estažoj, kiel alvenintajn je la okazo de naskiøoj, kiel spiritoj venintaj el preskaý neelîerpebla stoko, aý en îiu momento kreataj de Dio, post îiu divido de psika îelo en novajn psikulojn.

    Por la franca jezuita pastro Theilhard de Chardin fakte okazas la evoluo ekde fundamentaj ïtupoj de la naturo en aliajn pli specife pli superajn, laýlonge de distingaj epokoj: kosmogenezo (vd), biogenezo (vd), antropogenezo (kiu iras øis alproksimiøo de la punkto omega, Dio), Kristogenezo (vd). Sed la transiro de unu ïtupo al la alia dependas de ekstera kaýzo. En tiu speco de okazismo (vd), biogenezo similas kun abiogenezo, tamen kun esenca diferenco rilate la internan komprenon de la tuta afero, pro la specifa novažo kreita en îiu atingata ïtupo.

    7. Ankoraý mankas rimedoj por definitive pruvi aý refuti abiogenezon. En tute øenerala kadro, oni ne scias, kio estas materio; se oni ne scias tion, restas ne eble determini la rilatojn de la materio kun la vivo kaj kun la psiko.

    Decidi kontraý la eblecoj de la materio estas pro tiu manko de konoj dogmema sinteno. En pli strikta kadro, mankas rimedoj por decidi en laboratorio, îu eblas, îu neeblas, krei artifike la vivon. Estas kemie tiel komplikaj la kunmetadoj de la organikaj molekuloj, ke ne estas afero por miro, ke tiuj organikaj molekuloj ankoraý ne estas en sufiîa laboratoria kontrolo kaj povo de la homoj.

    Biofiziko (vd), kiu studas la vivajn fenomenojn en rilato al la fizikaj kaj fiziko-kemiaj flankoj de la vivo, atingis tamen konsiderindajn evoluojn, kiam estis malkovrita la disfrakcio de x-radioj, per kiuj oni atingis plibonan scion pri makromolekuloj (nukleaj acidoj kaj proteinoj), gravaj en vivaj estažoj. Helpe de komplikaj teknikažoj (radioaktivsaj izotopoj kaj elektronikaj mikroskopoj), funde la scienco atingis vivajn procezojn.

    Aliflanke la transformo de nutražoj en vivajn partojn sugestas, ke okazas fenomenoj favoraj al abiogenezo. Tiel same, la konstanta evoluo tra la tempo sugestas denove, ke la abiogenezo pravas, kvankam ankoraý ne estas klara la formo.

    Per pure raciaj argumentoj la abiogenezo montriøas pli kohera kun la racio: kiel materio latente vivanta kaj psika la gigante granda kosmo estas io pli mirinda, kaj ne simpla stupideco. Eble tiu koncepto de materio reduktata al simpla vasteco estas unu el la plifundamentaj antropomorfismoj de la homo sentanta sin kiel nuran eminentulon enkdadre de la naturo. Fakte li eble estas nur la fina rezulto de la abiogenezo.  Tamen, kiel rezulto de la abiogenezo, li estas la pinto de tiu mirinda fenomeno.

ABISMA PSIKOLOGIO. 0015.

    L: abissalis, abismalis.

    A: abysmal. F: abyssal. G: Tiefenspsychologie. H: abismal. I: abissal.

    P: abissal. R:

    2. Abisma psikologio estas tiu, kiu interpretas la fenomenojn kiel simptomojn de la profundo, tio estas, de la nekonscia abismo. Ekzemple, empiria psika fenomeno, kiel aparta gesto, povas esti simptomo de iu deziro, foje frustraciita.

    Nuance, psikofiziko, krom havi pli vastan kampon, restas ordinare en la rezultoj de la priskribaj metodoj, dum abisma psikologio temas pri la profundo kaj pli atenta al psikeco mem.

    3. Doktrino. En abisma psikologio la simptomoj mem estas interpretataj kiel misformita esprimoj de io pli interna. Îar tiuj esprimoj ne estas precize tio, kion ili devas esprimi, ili nomeblas simboloj.

Revoj, sonøoj, vizioj povas esti ne nur revoj, sonøoj, vizioj, sed ankaý simboloj de io kaïita en al subkonscio, kiujn la abisma psikologio strebas korekte interpreti.

    Ordinare, ne fakaj homoj povas erare kredi je siaj sonøoj, precipe je siaj vizioj, kaj pensi ke ili fakte kontaktiøis, ekzemple, kun spiritoj kaj Dio.

    Psikologo, fake kapabla pri abisma psikologio, povas dialogi rekte kun la homoj prezentantaj apartajn psikajn fenomenojn, kaj malkovri tion, kio fakte okazas.

    Pri la pasintaj homoj, ekzemple, profetoj kaj fondintoj de religioj, ne facile fariøas fidinda interpreto, îar jam ne eblas paroli kun ili, por ekzameni ilin.

Oni estu prudenta rilate îiun ajn religio el la pasinto, æar øi povis esti predikata de viziulo. Antaý kredi, oni submetu la pasinta predikanto de religio al rigora testo de analiza psikologio.

    3. En variajn direktojn progresis la abisma psikologio, kaj ties metodoj.

    Psikanalizo (vd) estas unu el la plej representativaj abismaj psikologioj.

Ankaý psikanalizo variis de aýtoro al aýtoro: tiu de E. Freud, kun insisto pri la baza seksa deziro; tiu de Alfred Adler (individua psikanalizo), kun elstaro de celo en psikaj fenomenoj; tiu de C. G. Jung (analitika psikanalizo), kun speciala atento al simbolisma signifo de la psikaj fenomenoj.

    4. Ankaý en arto kaj estetiko gravas la abisma psikologio. En la esprimo povas resti ne la abisma signifo, sed nur la simboloj, aý simptomoj de la efektiva subkonscio.

    En literatura teksto, tiu metita en la abismo (france mise en abysme), estas tio, kio transpasas kiel eksceso la sencon rekte prezentatan de la teksto.

    La averto de la franca literaturisto André Gide (1869-1951) pri tio (Journal, Galimard, Parizo, 1948), influis la movadon diskonigitan kiel "nova romano" (nouveau roman). Inteligenta uzo de abisma psikologio en esprimo grandigas la forton de komunikado, îefe de kelkaj øenroj de prozo kaj poezio.

 ABISMO (+). 0017.

    A: abyss. F: abyme. G: Abgrund. H: abismo. I: abismo. .P: abismo. R: (própast )

    Substantiva radiko. Vortformoj: abismo, abisma.

    2. Abismo estas la senluma kaj senfina profundeco, sub la plata Tero, laý la erara interpreto de la antikvuloj. Abismo estas imago, kiu aperas en îiuj kosmogonioj. Ankaý en la biblia:

"En la komenco Dio kreis la îielon kaj la teron. Kaj la tero estis senforma kaj dezerta, kaj mallumo estis super la abismo" (Genezo, 1,1-2).

    La tre antikva sumera penso imagis, ke la loøejo de Dio, Sinjoro de la Mondo, ïvebis sur la abismo:

    "La Sinjoro de la abismo, la majstro Enki,

    Enki, la Sinjoro kiu decidas pri la destinoj...

    Îiam establis templon sur la abismo.

    ... La templo, kies spaco entenas la abismon" (SOUN, 97).

    Same, la biblia psamisto rigardis la Teron kiel veston, per kio la majesta Dio kovris tiun abismon:

"La abismon Vi kovris kiel per vesto" (Ps. 104,6).

   Aliflanke, la brila lumo estas la vesto de Dio mem:

"Ho Eternulo, mia Dio, Vi estas tre granda, De majesto kaj beleco Vi estas vestita; Vi, kiu estas æirkaýkovrita de lumo kiel de vesto" (Ps 104,1-2).

    Infero, situanta en la malsupro, rilatas al la erara koncepto de abismo. Simile oni imagis pri Hadeso (vd) kaj Tartaro (vd).

    3. Gnostikuloj, sinkretismaj frukristanaj teologoj, identigis Dion kun la abismo, kiu estus la fonto el kiu îio elversiøas. Tiu dia Abiso estus la Pleromo (vd).

Similaj nocioj troviøas en la filozofio de Ploteno (æ. 205-270) , en la neiva teologio de la Pseýda Dionizo (6-a. jc.), en la mistikismo de Eckart (æ. 1260-1328) kaj de Jakob Boehme (1575-1624), en kelkaj verkistoj de la romantikisma ideisma monismo.

    4. El la antikva nocio pri abismo restas en la moderna fiziko la koncepto de nekalkulebla vakua spaco iranta îiujn direktojn. Por ekvacii, kio estas tiu vastega abisma fenomeno, oni esploru la konceptojn mem de spaco (vd) kaj loko (vd).

    Ankaý la homa subkonscio estas interpretata kiel speco de abismo, kaj en tiu direkto disvolviøis la abisma psikologio (vd 0015).

 ABNEGACIO (+). 0018.

     L: abnegatio, -onis.

    1. Laývorte, abnegacio, el la latina ab (= el, for) kaj negatio (= neo), estas neo de si mem, kun senco de emfazo.

    Substantiva radiko. Vortformoj: abnegacio, abnegacii (tr).

    2. Abnegatio estas kapablo forlasi altirajn valorojn favore al aliaj speciale gravaj.

Nuance, sindonemo elstarigas la bonvolon, dum abnegacio la kapablon nei siajn proprajn interesojn por helpi aliajn homojn, aý al absolutaj taskoj en si mem valoraj, sed ne montrantan personan avantaøon. Esperanto, ekzemple, dum multa tempo estis afero de abnegaciuloj

    Cetere, abnegacio rilatas al filantropio (vd), karitato (vd), bonfaro (vd), kiuj emfazas tion, kio estas farata favore al la proksimulo.

    3. Specoj. Laýforme, abnegacio dependas de la grado de rezistoforto al la kontraýaj altiroj.

  Laýmaterie, aý enhave, la abnegacio diferenciøas laý la diverseco de la forlasendaj individuaj valoroj, favore de aliaj, precipe pli idealismaj, kiel sociaj taskoj, eduko de infanoj kaj de la junularo, de filantropio, de altruismo, de karitato, de humanismaj celoj øenerale.

    4. Doktrino. Gravas por la homa disvolviøo esti abnegacia. Per la eduko îiu homo estu kapabligita sinteni abnegacie, kiam necese

    Esence, la eduko fariøas per la praktikado mem de la unua ago. Se la unua ago fariøas bone, tiu agado komencas sian procezon de stabileco. La dua ago tendencas fariøi same bone. Inverse, se la unua ago fariøas malbone, la tendenco estos ke la dua repetiøos ankaý malbone. Konklude, se iu havis la ïancon praktiki abnegacian agon, li jam komencis sian edukadon por la abnegacio. Per unu ago, ne per du komenciøas la virto. La dua jam estas la virto en stato de kreskado.

    5. La askezo baziøas sur la principo, ke la spiritaj bonoj atingiøas per la abnegacia forlaso de la propraj komfortažoj aý plezuroj pro spiritaj preferoj. Certe askezo estas kiel eduko, sed eduko por pli malvasta kampo de celoj, tiuj de la spirito, kaj pro tio povas fariøi malekvilibre. Tamen, kondukate ekvilibre, askezo estas bona iniciato. Askezo estas ne nur rezigna forlaso, sed ankaý elekto favore de la spirito. Nek estas simpla forlaso, sed kun postulo de forto kaj malfacila sinofero.

    Kutime, la asketisma abnegacio estas praktikata kun ideologiaj influoj. La plej radikala abnegacio inspiriøas en la dualisma kontraýeco de spirito kaj materio, tre elstarigita de orfeismo kaj pitagorismo, platonismo kaj manikeismo, iomete ankaý de kelkaj formoj de kristanismo.

    Ofte asketismo baziøas sur la ideo, ke la sufero rekte purigas kaj rekte favoras kondiîojn por ke la asketo estu elektata de Dio kaj estu eklumigata.

Foje certe la sufero devigas malbonajn homojn repensi sian vivon, kaj pro tio oni konstatas ke, almenaý malrekte, la sufero estas okazo de purigo. Sed tion oni ne povas aserti rekte rezultinta el la sufero, kiel inter kaýzo kaj specifa efiko.

    Oni serîu la kontraýan vojon: abundeco de bonhavoj faciligis al la homoj la prosperon kaj feliîon. Eduko okazas per la ago mem. Se la ago ripetiøas, la eduko kreskas. Se la eduko kaýzas efikon rekte per la bona ago, la asketa abnegacio per la forlaso de la bonavoj ne estas rekomendinda.

    6. La filantropia abnegacio volonte forlasas individuajn interesojn por la bono de aliujoj; laývorte, øi emfazas la amon je homo.

Altruismo estas la etika principo, laý kiu la homa devo inkluzivas la bonfarton de la aliaj homoj; laývorte øi emfazas la aliulon, anstataý la individuan mion.

    Karitato diferencas de filantropio kaj de altruismo en tio, ke øi estas praktikata simple pro amo.

    Certe îiuj menciitaj bonaj sentoj je aliaj enhavas ion komunan, kio estas iom da abnegacio. La diferencoj de abnegacio tamen okazas en îiu speco menciita, kiel oni jam klarigis laývorte.

Okazas ankaý diferencoj ligitaj al la historiaj kulturaj kuntekstoj. Ekzemple, karitato rilatas al tiu amo praktikita de la unuaj kristanoj, kiuj helpis unuj la aliajn preskaý îu îio apartenus al îiuj; la motivo de tiu sinteno estis religia, îefe de la kredo je la proksima regno de Dio (kiu tamen ne okazis tiam). Filantropio kaj altruismo aperis kiel erudiciaj nomoj pri humanecaj devoj defendataj de modernaj filozofoj kaj sociaj gvidantoj.

    7. La evangelia abnegacio, laý Mateo kaj Luko, konsistas el la forlaso de la malnova homo, por fari la novan, laý la idealoj de Jesuo. Implice, tio signifas ankaý forlaso de komfortažoj, de individuaj interesoj, por rekte labori por la spirita regno de Dio, tamen kun la fina rekompenco de la feliîa îielo.

    "Se iu volas veni post mi, li abnegaciu sin, kaj levu sian krucon, kaj sekvu min" (Mt. 16,24).
 
    "Se iu volas veni post mi, li abnegaciu sin, kaj levu sian krucon îiutage, kaj sekvu min" (Lk. 9,23).

    Tamen estas necese atento al la øenerala ekvilibro inter la valoroj, por ke la evangeliaj konsiloj pri la spiritaj supernaturaj valoroj ne fariøu kun malekvilibro kaj perdo de la individuaj familiaj kaj sociaj valoroj, kiel pluraj radikale praktikis ilin.

    8. Vasta literaturo, filozofia kaj teologia, proza kaj poezia, aperis en îiuj epokoj pri la abnegacio, por insisti pri øia graveco, îar tro oftas homoj egoismaj kaj malbonfaraj; îar ankaý ne facile oni komprenas, kial kaj kiel lasi individuajn interesojn.

Diris la saøa kaj inteligente filozofo Leibniz:

"La vera teologio kaj religio devas esti en nia koro per pura abnegacio de ni mem, per la fordono de ni al la dia kompato" (Baruzi, Leibniz, Bloud, 1909, p. 337).

AB OPORTERE AD ESSE VALET KONSEQUENTIA. (L: 0019).

    1. Filozofia aforismo de la latina skolastiko ekvivalenta al "ekde la neceso al ebleco, validas la konsekvenco". Direblas ankaý: ab oportere ad esse tenet (= validas) illatio (= konsekvenco).

    2. La supra aforismo asertas, surbaze de analizo, ke eblas konkludi ekde la neceso al la realeco; do, se X estas necesa, tiam X estas reala. Komparu kun simila principo Ab oportere ad posse (ekde la neceso al ebleco) (vd L: 0020) kaj kun ab esse ad oportere non valet illatio (vd L: 0010).

    3. Kompreneble, tio, kio estas necesa, ekzistas efektive, kaj do pravas la demonstro surbaze de tiu principo.

    Reduktiøas la menciita principo al alia pli øenerala principo, tio de la neceso de la ento (vd), kaj per øi pruviøas.

Kompreneble, la tuta etoso de la principo "ekde la neceso al ebleco, validas la konsekvenco" estas racionalisma. En empiriismaj filozofioj, tia aforismo kaj tiuj rilataj kun øi, nur eblas esti uzataj en formalisma sistemo.
 

 AB OPORTERE AD POSSE (L: 0020).

    Latina esprimo, ekvivalenta al "ekde la neceso la ebleco", uzata en la principo ab oportere ad posse, valet (tenet) consequentia (illatio) (= ekde la neceso al ebleco, validas la konsekvenco).

Do, se x estas necesa, x estas efektive ebla (vd L: 0005).

 ABORTO (+). 0020.

    L: abortus, -us.

    A: abortion. F. avortement. G. Fehlgeburt. H: aborto. I: aborto. P: aborto. R: (abort)

    1. Etimologie, aborto devenas el la latina abortus (= naskiøinta), per kunmeto de ab (= el) kaj natus (naskiøinta).

    Substantivo de verba radiko. Vortformoj: aborti (ntr), aborto, abortažo, abortigi, abortigilo.

    2. Aborto estas antaýtempa naskiøo de ido nevivipova.

    3. Doktrino. La biologia fenomeno de antaýtempa naskiøo de ido nevivipova nur havas moralajn aspektojn, kiam okazas homa influo. La îefaj demandoj okazas pri la iniciato de la abortigo, ordinare laýleøe ne pemesata en pluraj landoj kaj en îiuj severe kontrolata.

    Por respondi filozofie pri la moraleco de abortigo, necesas atentigi unue, ke homoj nur povas mortigi, por defendi sin; ke que okazas du fundamentaj formoj de iniciato de abortigo, - passiva kaj aktiva, - al kiuj devas esti aplikata la normo, ke homoj nur povas mortigi por defendi sin.

    4. Per la pasiva abortigo okazas nur la iniciato ne helpi al naskiøonta ido; en tiu pasiva abortigo mortas la ido ne per rekta mortigo, sed pro manko de ïancoj vivi. La dua okazas per rekta mortigo, aktive praktikata, kaj sekve ne permesebla.

    Rekte-intencita elpelo, kvankam okazas konsekvence la morto, ne estas tamen rekta mortigo de ido, kiu mortas pro la pasiva sinteno de tiuj, kiuj ne helpas lin.

    Certe pli facile oni akceptas la pasivan morton de ido, ol la rekta mortigo. En tiu lasta kazo, oni taksu la motivojn de tiu pasiveco, kaj postulu almenaý, ke estu gravaj motivoj por tio. Ekzemple, se patrino havas kanceron en utero kaj pro tio uzas kuracilojn, la malrekta rezulto, ne rekte intencita, povas esti la konsekvenca morto de la ido, foje jam en la utero, foje pro la abortigo, foje pro la fortranîo de la utero mem.

Kompreneble, sen motivoj, la malrekta mortigo aý abortigo, sen gravaj motivoj, kiel tiu priskribita, ne senkulpigas tiel facile tiun, kiu praktikas øin.

   5. La motivoj de rekta abortigo estas malsamaj. Okazas diferenco (almenaý akcidenca) inter simpla embrio kaj evoluinta embrio, kiu jam havas homan karakterizon; diferenco inter embrio rezultinta el seksperforto kaj embrio el vola seksumado; diferenco inter embrio malbone koncipita kaj embrio plibone koncipita; diferenco inter selekto de speramtozooj kaj ovolo antaý la koncipo kaj selekto post la koncipo.

    Okazas paradokso en aborto elektata por seksperforto. La moritigito estas biologie duone de la patrino kaj duone de la seksperfortulo. Sekve, la patrino mortigas sian propran filon.

    Lastatempe la teknikaj helpoj tiel evoluis, ke oni povas selekti inter pluraj embrioj kaj inter multaj spermatozooj kaj ovoloj. Sed ankaý la spermatozooj kaj ovoloj estas vivuloj, kaj ankaý pri ili validas la demando, îu oni povas mortigi ilin, rekte aý malrekte. Certe estas kreskema la respondeco ne abortigi kiam malkreskas la motivoj.

    5. Historie la filozofiaj sistemoj kaj religiaj dogmoj malsame opiniis pri abortigo, sur malsamaj bazoj.

    Tiuj, kiuj pensis, ke nur post kelka tempo ekaperas la animo, akceptis la aborton øis almenaý la tria monato de la seksumado. Pro tio Aristotelo kaj kristanaj teologoj, ekzemple Tomaso el Akvino, opiniis favore al la aborto øis la tria monato.

    Sed modernepoke fariøis îiam pli klara la biologia kaj psika vivo ekde de la koncipo. Aliflanke, oni avertas ke ankoraý ne ekzistas la personeco. Tiu argumento estas tre subjektivisma. Cetere, la vivo jam ekzistas ekde la spermo kaj ovolo. Sekve ïanøiøis la antaýaj konceptoj pri la vivo.

 ABREAKCIO (N). 0021.

    A: abreaction. F: Abréaction. G: Abreagiren. H: abreación. I: abreazione. P: abreação. R:

    1. Erudicia vorto, abreakcio estas termino prenita el la psikanalizo de Freud, kun postaj novaj signifoj en psikologio. Foje estas nomata nur per reakcio.

    Substantiva radiko

    2. Abreakcio estas formo de katarsa reakcio, kiu agas pere de malïarøiøo de afekcioj, kapabla elpeli el la psika aparato la "fremdan korpon", tie aperinta îefe kiel sekvo de traýmata incidento.

    La menciita terapeýtika procedo, por kuraci la emociojn rezultintajn el traýmato (vd), estis prezentita de Freud kaj Breuer je la komento de iliaj Studoj pri histerio (Studien Über Histerien, 1895).

Abreakcio konsistas el mekanismo de aýtomata sindefendo rilatigita al la funkcioj ludataj de la refleksoj, laý postaj klarigoj de la sama Freud.

 Estas do abreakcia fenomeno aýtomata mekanikažo enmetita en la refleksaj agoj tiamaniere, ke la emociaj sekvoj de traýmatismo elpeliøas en la eksteron per iu formo de ago, vola aý nevola, per korpa movo aý per paroloj. Tempo de abreakcio signifas daýron de la traýmatismaj fenomenoj kaj emociaj sekvoj, kiuj restas aý malaperas.

 ABRAKADABRA (N). 0022.

1. Interjekcia senfleksia vorto, eniranta en Okcidenton tra la latina abracadabra, siavice tra la greka, fine formita el la hebrea esprimo "ab reg ad hábra", ekvivalenta al "žetu vian fulmon øis la morto". En hebrea skribado estas 9 la literoj.

    2. Abrakadabra estas kabala vorto prononcata en la supozo, ke øi enhavas magiajn kaj sorîajn efikojn.

    Por esti uzata kiel pendigilo sur la brusto, la vorto estas skribata sur triangulo, 9 foje, unu sub alia, en malkreskema mallongigo, øis resti en la bazo nur la unua litero, laýjene:

ABRAKADABRA

ABRAKADABR

ABRAKADAB

ABRAKADA

ABRAKAD

ABRAKA

ABRAK

ABRA

ABR

AB

A

    La inversiøo de la triangulo estas interpretata, kiel formo kapabla kapti en la supro la bonan energion, kaj peli ilin en la malsupron. Tiuj fortoj englutas la malbonajn, kiuj estas žetataj en la abison.

Sekve, Abrakadabra, same kiel aliaj amuletoj, estas konsiderataj kapablaj protekti la homojn.

    3. Takse, Abrakadabra reduktiøas al la granda kadro de la arkaika penso, kiu ne sufiîe pruvas siajn bazojn

    Analogioj kaj simboloj estas sofisme uzataj de Alkadra kaj de aliaj amuletoj kiel premisoj, îar tiuj premisoj estas nur simboloj, kies analogio kun la realo ne pruvas sufiîe tion, kion ili deziras pruvi.

Abrakadabra dependas de antropomorfismaj konceptoj, laý kiuj en la supro estas la bono, en la malsupro la malbono.

Sed, pro la fakto mem de la ekzistantaj analogioj, tia penso servas almenaý kiel beletra simbola esprimo. Tiusence ABRAKADABRA uzeblas kun profito, kiel erudicia interjekcio.

 ABROGACIO. 0023.

    L: abrogatio, -onis.

    A: abrogation. F: abrogation. G: Abschaffung. H: abrogación. I. Abrogazione. P: abrogação. R:

    1. Etimologie, abrogacio, el la latina ab (= for, el, ekde) kaj rogatio (= peto), signifas leøon petatan de popolo, en publika asembleo, kaj nun denove nuligata.

   Substantiva radiko. Vortformoj: abrogacio, abrogacii (tr).

    2. Abrogacio estas nuligo de leøo, fare de la kompetentaj instancoj. Alidire, abrogacio estas nuligo laýjure. La kontraýo de abrogacio estas edikto (vd), per kiu la leøo estas proklamata.

Nuance, abolicio (vd) estas nuligo de leøo øena kaj longe ekzistanta, - ekzemple abolicio de sklaveco, de celibato, de virina vualo, de cirkumcido, de eýnukaj kantistoj, de privataj lernejoj, de diferencaj alfabetoj, de nobeloj, de reøoj, - dum abrogacio pli vaste rilatas al iu ajn nuligo.

    3. Kompare, povo edikti kaj povo abrogacii estas esence la sama povo, nur inversa. La sama, kiu ediktas, estas tiu, kiu rajtas abrogacii.

Tamen, ne okazas æiam tutaža inversa simetrio inter edikto kaj abrogacio. Foje okazas la ebleco de inversio, foje ne okazas, pro novaj materiaj diferencoj aý situacioj rezultintaj el la antaýa leøo.

    Ordinare leøo determinas pri ago; kiam tiu ago prenumiøas, la rezultinta realo, foje havas formon de neebla retroiro. Ekzemple, se iu estas permesata edziøi deksesjara, li povas praktiki seksan agon, kies rezulto estas la familio. Tiu leøo de edziøo je la deksesa jaro jam ne povas esti abrogaciita por tiu, kiu efektive edziøis, sed nur la aliaj homoj.

    E. Pauli.